Åšledztwo IPN w sprawie rzezi ludnoÅ›ci polskiej na WoÅ‚yniu jest komplikowane przez selektywny sposób ujawniania materiałów z ukraiÅ„skich archiwów

To było ludobójstwo

Na takie wiadomości długo czekali kresowianie, tracący powoli nadzieję na sprawiedliwe osądzenie ukraińskich zbrodni na Wołyniu. W toku skomplikowanego śledztwa lubelski oddział Instytutu Pamięci Narodowej odrzucił, jako nieznajdującą potwierdzenia w materiale dowodowym, wersję o wzajemnym polsko-ukraińskim konflikcie. Prokurator IPN przyjął tezę, że było to zaplanowane i "sprawnie" przeprowadzone ludobójstwo. Bezpośredni sprawcy mordów na Wołyniu mogą być przez nas zidentyfikowani i ścigani - deklarują prowadzący śledztwo.

- Analizując to, co się wydarzyło na Wołyniu, można z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością powiedzieć, że doszło tam do zbrodni ludobójstwa - mówi Piotr Zając, prokurator oddziałowej komisji ścigania IPN, prowadzący śledztwo. - Jeżeli jednego dnia w kilkudziesięciu miejscowościach dochodzi do rzezi Polaków, co na podstawie zgromadzonego materiału jest faktem bezspornym, to należy przyjąć, że była to akcja zaplanowana i sprawnie przeprowadzona. Poza incydentalnymi wypadkami mordy na Wołyniu nie były skutkiem inicjatyw lokalnych dowódców, nieuzgodnionych z kierownictwem OUN-UPA i nie były skierowane przeciwko polskiej samoobronie, uznawanej za zagrożenie dla nacjonalistów ukraińskich. Nie miały też charakteru odwetu za podobne akcje ze strony polskiej.
Śledztwo w sprawie zbrodni na Wołyniu rozpoczęła jeszcze Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie 12 sierpnia 1991 r. Po 8 latach zawieszono je w związku z likwidacją instytucji, która je prowadziła. Podjęto je ponownie już w ramach komisji ścigania IPN 20 listopada 2000 r.
W toku postępowania zgromadzono dotychczas 37 tomów akt głównych zawierających materiał ściśle procesowy. Akta podręczne zajmują kolejne kilkanaście tomów. Następne kilkanaście - to publikacje dotyczące zbrodni na Wołyniu, stanowiące ważne informacje o dowodach. W ramach śledztwa przesłuchano już prawie tysiąc świadków.
Od momentu wznowienia przez pion ścigania IPN śledztwo dotyczące wymordowania dziesiątek tysięcy Polaków na Wołyniu prowadzi jeden prokurator. (od red. NW: warto w tym miejscu zwrócić uwagę na ogromną różnicę w zaangażowaniu sił i środków Instytutu Pamięci Narodowej sprawie wołyńskiej, gdzie ofiarami byli Polacy, oraz w sprawie prowadzonego śledztwa dotyczącego mordu na Żydach w Jedwabnem)
- Średnio w referacie mam jeszcze od 15 do 18 innych spraw, niejednokrotnie też wielotomowych i wielowątkowych - mówi prok. Piotr Zając. - Ale oczywiście często i szeroko korzystam z pomocy prawnej, gdyż sam fizycznie nie byłbym w stanie przesłuchać wszystkich świadków - dodaje.
Przepisy procedury karnej uniemożliwiają prokuratorowi upublicznienie materiałów objętych tajemnicą śledztwa. - Nie widzę jednak problemów, za wyjątkiem technicznych, żeby osoby pokrzywdzone mogły zapoznawać się z materiałami ich dotyczącymi, znajdującymi się w tych zasobach - zapewnia prokurator.
Śledztwo komplikuje fakt, iż nie odnaleziono dotychczas dokumentu jednoznacznie świadczącego o podjęciu przez gremia polityczne OUN-UPA decyzji o eksterminacji Polaków na Wołyniu. Na obecnym etapie postępowania prokurator przyjmuje trzy równoprawne wersje śledcze na temat odpowiedzialności politycznej za zbrodnie wołyńskie. Pierwsza z nich zakłada, że decyzję o fizycznej eksterminacji ludności polskiej na Wołyniu podjęła centrala OUN-UPA. Według drugiej, nie było decyzji o eksterminacji, lecz o wypędzeniu Polaków z Wołynia, ale akcja ta wymknęła się spod kontroli gremiów przywódczych OUN-UPA i przerodziła się w masakrę Polaków.
- Najnowsze ustalenia o charakterze procesowym, tj. informacja biegłego historyka IPN oraz przesłuchanie jednego ze świadków, który nie tylko był bezpośrednim uczestnikiem tamtych wydarzeń, ale później przez wiele lat jako historyk prowadził własne badania, skłoniła mnie do przyjęcia kolejnej wersji śledczej, według której decyzję o wymordowaniu Polaków podjęła część przywódców OUN-UPA, traktując ją również jako element wewnętrznych rozgrywek w łonie tej organizacji - twierdzi prok. Zając.
Żadna z tych hipotez nie podważa faktu dokonania przez nacjonalistów ukraińskich zbrodni ludobójstwa na Polakach zamieszkujących Wołyń.
Dzisiejszych czasów nie dożył nikt, kogo można oskarżyć o sprawstwo kierownicze tej zbrodni. Jednak w przypadku ludobójstwa w śledztwie chodzi o ustalenie i pociągnięcie do odpowiedzialności karnej wszystkich osób biorących w nim udział. Ponadto śledztwo w sprawie mordów na Wołyniu, podobnie jak każde prowadzone przez IPN, stawia sobie za cel pełne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz ustalenie pełnej listy ofiar.

Sprawcy mogą być ścigani

- Skoro na Wołyniu doszło do masowego ludobójstwa, to bezpośredni sprawcy mogą być przez nas ustalani i ścigani niezależnie od decyzji dotyczących gremiów przywódczych nacjonalistów ukraińskich - zapewnia prokurator.
Obecnie lubelski pion ścigania IPN czeka na odpowiedź na wniosek o udzielenie pomocy prawnej skierowany do ukraińskiej prokuratury. Chodzi o zabójstwo sześciu Polaków w jednej z wiosek na Wołyniu, której nazwy dla dobra śledztwa prokurator nie chce ujawnić.
- Przypuszczamy, że do dziś żyją nie tylko świadkowie tej zbrodni, lecz także bezpośredni sprawcy - twierdzi prok. Zając.
Powodzenie procesowego wyjaśnienia zbrodni wołyńskiej i pociągnięcie do odpowiedzialności jej sprawców zależy w dużej mierze od postawy władz ukraińskich.
- Występujemy do strony ukraińskiej o materiały archiwalne i o określone czynności procesowe. Badamy stan prawny obowiązujący na Ukrainie. Jak dotąd współpraca ta układała się dobrze - mówi prokurator.
Prokuratura wołyńska udostępniła IPN materiały dotyczące m.in. wydarzeń w powiecie lubomelskim. Są to wywiady przeprowadzane wśród ukraińskich mieszkańców, którzy potwierdzili zabójstwa Polaków.
Prokuraturę IPN interesuje dotarcie do akt procesów członków OUN-UPA, którzy odpowiadali przed sowieckimi sądami. - Strona ukraińska zapowiedziała, że udostępni nam te akta, ale ze względów technicznych może to nastąpić tylko u nich. Trudno powiedzieć, czy koszty tego przedsięwzięcia nie przekroczą naszych możliwości budżetowych. Już dziś dysponujemy materiałem, którego przetłumaczenie z ukraińskiego na polski będzie kosztowało kilkadziesiąt tysięcy złotych - twierdzi prokurator.
Kapitalne znaczenie dla śledztwa będzie miało ostatnio zadeklarowane przez stronę ukraińską pełne udostępnienie jej archiwów. Niektóre z nich nie były dotąd otwarte nawet dla badaczy ukraińskich.

Do wyczerpania materiału dowodowego

- Wychodzę z założenia, że to śledztwo trzeba zakończyć jak najszybciej - zapowiada prokurator Zając.
Nie będzie to jednak proste. Sprawę komplikują ujawniane selektywnie materiały z ukraińskich archiwów i kontrowersje między niektórymi polskimi i ukraińskimi historykami na temat rzezi wołyńskich. Ponadto badania i kwerendy w archiwach, przy założeniu ich otwarcia przez stronę ukraińską, to przedsięwzięcia bardzo czasochłonne. Należy się też liczyć z tym, że w roku obchodów 60. rocznicy mordów na Wołyniu ujawnią się kolejni świadkowie.
- Trudno mi przewidzieć, kiedy wyczerpię cały materiał dowodowy. Mogę tylko zapewnić, że staram się prowadzić to śledztwo jak najsprawniej i jak najrzetelniej - deklaruje prok. Piotr Zając. - Oczywiście, w ramach posiadanych możliwości czasowych - zastrzega.

Co się wydarzyło na Wołyniu

Swoistym prologiem eksterminacji ludności polskiej na Wołyniu był mord we wsi Parośle w lutym 1943 r. Fala rzezi przesuwała się ze wschodu na zachód. W marcu objęły one powiaty - kostopolski i sarneński, w kwietniu - krzemieniecki, dubieński, rówieński i łucki. Apogeum mordów nastąpiło w lipcu, kiedy zaatakowano powiaty kowelski, włodzimierski, horochowski, a w sierpniu - lubomelski.
Według prokuratora, najbardziej prawdopodobna liczba ofiar ludobójstwa na Wołyniu wynosi 50-60 tys. zabitych.
- Szanse na porozumienie Polaków z nacjonalistami ukraińskimi były praktycznie żadne - uważa prok. Piotr Zając, wskazując na szereg prób podejmowanych przez dowództwo AK. W trakcie jednej z nich, 10 lipca 1943 r. we wsi Kustycze, zostali zamordowani dwaj polscy delegaci - Krzysztof Markiewicz i Zygmunt Rumel. Tragicznie zakończyła się także próba współpracy z Ukraińcami oddziału partyzanckiego Celestyna Dąbrowskiego we wsi Dominopol. Służba Bezpieczeństwa OUN podstępnie zlikwidowała ten oddział i wymordowała także polską ludność zamieszkującą wieś.
Na przełomie 1944 i 1945 r. kierownictwo OUN podjęło decyzję o rozszerzeniu mordów z Wołynia na teren Galicji Wschodniej i fala zbrodni zaczęła się przelewać z Wołynia na południe.
Adam Kruczek, Lublin

IPN ściga zbrodnie OUN-UPA na Kresach

Śledztwa dotyczące zbrodni nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej na Kresach prowadzą Oddziałowe Komisje Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie, Rzeszowie, Wrocławiu i Poznaniu. Komisji w Lublinie powierzono sprawy dotyczące zbrodni popełnionych na obywatelach polskich na terenie województwa wołyńskiego. Komisja wrocławska zajmuje się sprawami zbrodni nacjonalistów ukraińskich na terenie województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, z wyjątkiem tej części woj. lwowskiego, która po 1945 r. znalazła się w granicach RP. Do komisji w Rzeszowie należą sprawy dotyczące zbrodni na terenie byłego województwa lwowskiego, a komisji w Poznaniu - na terenie byłego województwa poleskiego.

Nadzieja na sprawiedliwe osądzenie rzezi wołyńskiej

Z prokuratorem Andrzejem Witkowskim, naczelnikiem Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Lublinie, rozmawia Adam Kruczek

Dlaczego tak duże śledztwo, jak to, dotyczące zbrodni ludobójstwa na Wołyniu, prowadzi jeden prokurator?

- Wynika to ze stanu kadrowego lubelskiej komisji ścigania IPN i ilości prowadzonych spraw. Średnio na każdego z prokuratorów przypada ok. 25 śledztw i obecnie nie jesteśmy w stanie powiększyć liczby prokuratorów zaangażowanych w postępowanie dotyczące Wołynia. Wymagałoby to zatrudnienia jeszcze jednego czy dwóch prokuratorów. O tym, że zakres tego śledztwa, jego wymogi i uwarunkowania takie zapotrzebowanie rodzą, według mnie nie ulega wątpliwości, ale mamy takie warunki, jakie mamy.

Jak Pan ocenia postępy tego śledztwa?

- Zarówno prokurator sprawujący nadzór instancyjny w Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, jak i ja, nie mamy żadnych zastrzeżeń co do sposobu prowadzenia tego śledztwa i jego postępów. Warto zaznaczyć, że tempo tego postępowania jest uzależnione także od odpowiedzi na liczne wnioski o pomoc prawną, kierowane do prokuratur w Polsce i na Ukrainie oraz do naszych konsulatów m.in. w Kijowie i Londynie; powoływani są też nowi świadkowie.

Ale śledztwo toczy się z pewną przerwą już od 1991 r. i nie widać jeszcze jego końca.

- Fatalnie się stało, że w Polsce po 1990 r., gdy powstały odpowiednie warunki ustrojowe do utworzenia takiej instytucji, jak IPN, dalej trwano przy starej koncepcji funkcjonowania prokuratora w ramach Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytucja ta, nie posiadając pełnych uprawnień prokuratorskich, właściwie przerodziła się w instytut o charakterze badawczym. Obecnie prokurator IPN musi często wracać do czynności prowadzonych przed laty, by je ukierunkowywać na ten walor dowodowy, który jest niezbędny w zakresie ścigania zbrodni, a nie ich badania.

Czy ma Pan jakieś dobre wieści dla kresowian tracących powoli nadzieję na sprawiedliwe osądzenie zbrodni na Wołyniu?

- Jeżeli prokuratorzy IPN będą kontynuować swoją misję, jest nadzieja, że ono nastąpi. W ramach prokuratury Instytutu Pamięci Narodowej naprawdę zostały stworzone właściwe warunki do ścigania takich zbrodni, jak te, które wydarzyły się na Kresach. Mamy wszystkie uprawnienia prokuratorskie przewidziane w kodeksie postępowania karnego i innych ustawach, a jednocześnie ułatwiony dostęp do zasobów archiwalnych, możliwość pogłębiania przez prokuratora wiedzy historycznej niezbędnej do prowadzenia takich śledztw, docierania do całkiem nowych źródeł historycznych i materiałów dowodowych. Ale postępowanie takie siłą rzeczy musi jeszcze potrwać, proszę nie oczekiwać od nas cudów.

Adam Kruczek, Nasz Dziennik, 2003-03-14

powrot