Rok 1943 byÅ‚ decydujÄ…cy jeÅ›li idzie o losy sprawy polskiej w czasie II wojny Å›wiatowej.
Na froncie wschodnim nastąpił przełom, po którym Armia Czerwona uzyskała pełną inicjatywę w wyniku zwycięstwa stalingradzkiego. Z polskiego punktu widzenia nie było to bynajmniej zło samo w sobie - wszak pokonanie Niemiec leżało w naszym żywotnym interesie. Zaważył inny fakt. Otóż alianci, w szczególności Amerykanie, widząc siłę Sowietów, zaczęli się skłaniać do oddania Polski w powojenną strefę wpływów Moskwy. Według Roosevelta, karta polska nie miała większego znaczenia. Liczył się układ ze Stalinem. Dowodem na to była konferencja w Teheranie z końca 1943 r., gdzie nieformalnie, ale wszak realnie oddano nas w objęcia Stalina, oddając Moskwie nasze Kresy Wschodnie.

Pozostawało otwarte jeszcze pytanie o skuteczność cichych porozumień teherańskich. Jedynym czynnikiem hamującym była siła samych Polaków. Wszak mieliśmy legalnie działający rząd londyński, uznany przez cały świat zachodni, polską armię przelewającą krew na wszystkich frontach II wojny, Polskie Państwo Podziemne z Armią Krajową itd. Jednak nie była to siła wystarczająca do powstrzymania decyzji wielkich potęg. Nawet tak heroiczny akt, jak Powstanie Warszawskie z 1944 r. nie zdołało zmienić decyzji aliantów, którzy nie chcieli uratować niepodległości państwa polskiego.
Sam Teheran i późniejsze jego konsekwencje były łatwiejsze do realizacji po osłabieniu personalnym polskich struktur państwowych i wojskowych. I tu wracamy do fatalnego roku 1943. Wielkim ciosem dla Polaków było aresztowanie 30 czerwca 1943 r. dowódcy Armii Krajowej gen. Stefana Grota-Roweckiego. "Grot" był postacią niezwykle zasłużoną i osobowościowo bardzo silną. Jeszcze w czasie oblężenia Warszawy w 1939 r. tworzył pierwsze struktury organizacji podziemnej. Ściśle współ-pracował z dowódcą Służby Zwycięstwu Polski gen. Karaszewicz-Tokarzewskim. Po przekształceniach strukturalnych w 1940 r. pełnił funkcję Komendanta Związku Walki Zbrojnej na okupację niemiecką, by niedługo objąć stanowisko Komendanta Głównego całego ZWZ, przemianowanego w 1942 r. na Armię Krajową. Generał Rowecki był więc postacią w pełni predestynowaną do kierowania siłami militarnymi w podziemiu, i o wiele chyba silniejszą niż późniejsi dowódcy AK. Jego aresztowanie będzie więc ogromnym osłabieniem struktur militarnych Polski Podziemnej, głównie ze względu na czynnik psychologiczny.
Aresztowanie Komendanta Głównego AK nastąpiło w wyniku zdrady Ludwika Kalksteina (ps. "Hanka) i Eugeniusza Świerczewskiego (ps. "Gens"). Tego typu akcja, uderzająca w same szczyty podziemnej władzy, miała w zamyśle wroga mocno osłabić morale żołnierzy polskiego podziemia.
Rok 1943 to też ogromny cios wymierzony w rząd emigracyjny. Śmierć gen. Władysława Sikorskiego, Wodza Naczelnego i premiera rządu emigracyjnego, nastąpiła w bardzo tajemniczych okolicznościach, najprawdopodobniej spowodowana została za sprawą jakiegoś spisku czy zdrady. Co ważne, do katastrofy w Gibraltarze doszło 4 lipca 1943 r., a więc tuż po aresztowaniu dowódcy AK. Sikorski, choć krytykowany mocno przez opozycję, miał jednak jako premier bardzo silną pozycję na Zachodzie. Był już wówczas wielkim symbolem niepodległego państwa polskiego, starał się zawierać taktyczne układy, nakierowane na budowę siły powojennej Polski. Jednym z takich układów było porozumienie z rządem Czechosłowacji o przyszłej powojennej unii naszych krajów. Aktem wysokiej odwagi był układ Sikorski - Majski z 1941 r., normujący stosunki Polski z Sowietami. Z jednej strony układ ten był bardzo trudny do zaakceptowania przez Polaków (brak wzmianki o przyszłości naszej granicy wschodniej), ale z drugiej - stawiał Stalina w niezręcznej sytuacji, gdyż musiał on uznać legalność naszych emigracyjnych władz i anulować traktaty z Niemcami.
Pamiętajmy też, że rok 1943 to ujawnienie sprawy katyńskiej i zerwanie stosunków dyplomatycznych Sowietów z rządem polskim. Stalinowi łatwiej będzie w przyszłości utrzymać ów stan nieuznawania rządu londyńskiego, a także uzyskać ustępstwa teherańskie od Roosevelta, gdy generała Sikorskiego już nie będzie wśród żywych. Premier Mikołajczyk nie będzie w stanie osiągnąć tej pozycji, którą miał wypracowaną Sikorski.
Zatem rok 1943 - ujawnienie zbrodni katyńskiej i zerwanie przez Stalina stosunków dyplomatycznych z rządem polskim, aresztowanie Grota-Roweckiego, śmierć generała Sikorskiego i wreszcie konferencja w Teheranie z jej antypolskim akcentem - wszystko to składało się na zapowiedź ogromnego dramatu Polski, który realizował się od tej pory wedle scenariusza przyjętego przez wielkich ówczesnego świata.
Mieczysław Ryba

Gdy przychodzi czas - trzeba odejść

Fragment relacji płk. Kazimierza Pluty-Czachowskiego, szefa Oddziału V Komendy Głównej ZW-AK, zamieszczonej w książce "Stefan Rowecki w relacjach", Warszawa 1988
"Byłem ostatnim z szefów sztabu KG AK, który rozmawiał z gen. 'Grotem'. W dniu 29 czerwca całe popołudnie referowałem mu w lokalu przy. ul. Towarowej 36 sprawę reorganizacji akcji zrzutowej, w związku z przygotowaniami do jesiennego sezonu. Przerwaliśmy pracę na pół godziny przed godziną policyjną. Doprowadziłem go do skrzyżowania ul. Złotej z Żelazną, gdzie wsiadł na tylni pomost tramwaju, odchodzącego ul. Złotą ku Marszałkowskiej. Mieliśmy się spotkać nazajutrz o godz. 10.00 w lokalu szefa sztabu przy ul. Barskiej 5 (oficyna, III p.), gdzie miałem dokończyć swój referat.
O godz. 10.00 byłem na miejscu. Byli tam także szef sztabu, szef operacji i inni. Generał nie przybył. Jak dowiedzieliśmy się później - wstąpił o godz. 9.00 do znajdującego się w pobliżu swojego lokalu konspiracyjnego, przy ul. Spiskiej 14 m. 10.
Gdy się znalazł w środku, to po upływie zaledwie kilkunastu minut zajechała przed dom duża, zmotoryzowana grupa policji niemieckiej, zaskoczyła go i aresztowała. Zakuto go w kajdany i zawieziono na aleję Szucha. Stąd, po upływie zaledwie godziny został przewieziony samolotem do Berlina. W Armię Krajową i Kraj ugodził potężny cios.
Do tej pory nie ma w pełni sprawdzonych danych, kto 'Grota' wydał w ręce niemieckie. Istnieje jednak przekonanie, że odległa ręka, która pozbawiła go wolności w tym dniu, była niewątpliwie tą samą, która w cztery dni później spowodowała śmierć gen. Wł. Sikorskiego w Gibraltarze. Oczyszczano w ten sposób przedpole dla zbliżających się jesiennych przetargów w Teheranie. Uderzono w dwa najistotniejsze i najczulsze punkty Polski, po zniszczeniu których musiało nastąpić - potrzebne komuś - zdezorientowanie polskiego dowodzenia i polskich stosunków, i to równocześnie w Kraju i na emigracji.
W Kraju uderzono nie tylko w dowódcę konspiracji, ale i w niemniejszym stopniu w tego, który przez swoje wartości przywódcze, polityczne i wojskowe krył w sobie, być może, za wielkie zadatki przyszłościowe dla Polski. Uderzenie więc było wymierzone po mistrzowsku, przez doskonałych znawców spraw polskich.
Jak dowiedzieliśmy się już po wojnie, gen. 'Grot' przebywał w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Trzymano go w ścisłym odosobnieniu, ale był traktowany jako Ehrenhäftling [więzień honorowy]. Jak twierdzą pogłoski, został tam rozstrzelany w dniu 6 VIII 1944 roku na osobisty rozkaz Himmlera, jakoby w odwet za rozpoczęte Powstanie Warszawskie. Przypuszczalnie wiązało się to także z jego nieustępliwie negatywnym stosunkiem do wszelkich propozycji niemieckich o przeciwsowiecką współpracę z nami, z jaką kilkakrotnie zwracano się do niego.
Wśród pamiątek po nim odebranych z rąk niemieckich zachowały się listy do rodziny, m.in. do brata i córki, a ponadto jego testament żołnierski - ostatni rozkaz do żołnierzy i pożegnanie Armii Krajowej, kończące się słowami:
'(...) W walce naszej obojętne jest czy się jest generałem czy zwykłym żołnierzem, gdy przychodzi czas - trzeba odejść'".

Mieczysław Ryba, Nasz Dziennik, 2003-07-01

powrot