Po wojnie, w latach 1944-1956, w procesach politycznych wydano co najmniej 5 tys. wyroków śmierci. Ważną rolę w sądownictwie PRL odegrały Wojskowe Sądy Rejonowe, utworzone w 1946 r. i działające do 1955 r. w siedemnastu miastach wojewódzkich. W krótkim czasie stały się one orężem władzy komunistycznej. WSR-y orzekły około 3,5 tys. wyroków śmierci na polskich patriotach, w większości wykonanych.

Historycy, kombatanci i studenci wzięli udział w zorganizowanej 29 maja br. w Łodzi sesji na temat działalności w tym mieście w latach 1946-1955 Wojskowego Sądu Rejonowego. Spotkanie zostało przygotowane przez IPN - Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Łodzi, i Uniwersytet Łódzki. Była to kolejna próba rozliczenia komunistycznej przeszłości, miała pokazać prawdę od strony historycznej, z drugiej - od strony prawnej.

Zbrodnie powinny zostać ukarane

Bezprawiem, które wymyka się spod obowiązujących w kraju zasad, nazwał prof. Witold Kulesza - szef pionu śledczego IPN-u, wyroki śmierci wydawane po wojnie przez stalinowskich sędziów. Według dotychczasowych badań, w latach 1944-1956 wydano co najmniej 5 tys. wyroków śmierci, m.in. niewinnie skazano gen. Augusta Fieldorfa "Nila" czy Danutę Siedzikówną "Inkę", sanitariuszkę z oddziału "Łupaszki". Profesor Kulesza określił te procesy mianem zbrodni, które należy ścigać i osądzić. - Te wyroki były tak cyniczne, że współcześni prawnicy nie potrafią ich nawet skomentować - powiedział.
Sądy III RP jednak nie kwapią się z wymierzeniem sprawiedliwości zbrodniarzom. Na przykład w 2000 r. Sąd Najwyższy odrzucił wniosek prokuratora IPN-u o osądzenie sędziego odpowiedzialnego za skazanie na śmierć kilku osób. Oddalenie wniosku uzasadniono w następujący sposób: "To rażące błędy w wykładni przepisów spowodowały, że sędzia się pomylił. Pomyłka może się zdarzyć, to prawo sędziego - a za skutki błędu w orzekaniu nie ponosi on odpowiedzialności". Okazuje się, że w dzisiejszym państwie, mieniącym się państwem prawa, wydaje się takie opinie i broni katów. - Sędziowie wydający bezpodstawne wyroki mieli pełną świadomość popełnianych przez siebie zbrodni - podkreślił prof. Kulesza. Podał on również kolejny przykład "wyroku" uniewinniającego stalinowskich oprawców. We wrześniu 2002 roku Izba Wojskowa Sądu Najwyższego stwierdziła, że sędziowie wykonywali rozkazy i tym samym są niewinni. Uznano więc, że wykonywanie rozkazu całkowicie zwalnia od odpowiedzialności.
Do tej pory IPN-owi udało się doprowadzić do wydania zaledwie jednego - nieprawomocnego - wyroku na sędziego stalinowskiego. Instytut dalej zamierza prowadzić śledztwa i oskarżać zbrodniarzy w togach. Taki jest obowiązek IPN-u, bo zbrodnie na niewinnych były wykonywane w imieniu państwa polskiego.

Wyroki na niewinnych

Do wyroku na gen. Fieldorfie "Nilu" powrócił także w swoim wykładzie dr Marcin Zaborski z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Mówił o tej zbrodni w kontekście osoby wydającej wyrok - Marii Górowskiej, która była kierownikiem średniej szkoły prawniczej w Łodzi, powstałej w 1946 r. jako pierwsza tego typu placówka w Polsce. W sumie w całym kraju było ich sześć, ale to w Łodzi kształcono sędziów, którzy mieli potem wydawać skazujące wyroki, a tym samym wiernie służyć Polsce Ludowej. Z łódzkiej szkoły przez sześć lat istnienia placówki wyszło aż 320 sędziów i prokuratorów. Najczęściej byli to ludzie "bardzo zasłużeni dla wymiaru sprawiedliwości" i posłuszni rozkazom zwierzchników - niewykształceni karierowicze. Szkoła kształciła kadry m.in. dla Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi. Sąd ten obejmował swoim zasięgiem dwa okręgi - łódzki i kielecki, i - jak powiedział dr Zaborski - jego powołanie nie miało podstaw prawnych. Jednak w tamtych czasach nie było to istotne.
Sędziowie i prokuratorzy Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi wydali m.in. haniebne wyroki na członków WiN okręgu łódzkiego. W listopadzie 1946 roku aresztowano czołowych działaczy tej organizacji. Po kilku dniach WSR miał już gotowy akt oskarżenia ze sfingowanymi zarzutami. Czytamy w nim m.in.: "Obok zbrojnych wystąpień i gwałtów obóz reakcji prowadzi akcję propagandową, najbardziej podstępną i zakłamaną, opartą na najpodlejszych wzorach hitlerowskich. Przez zespół akcji zbrojnej i propagandowej reakcja usiłuje zagarnąć przemocą władzę w Polsce i zmienić w gwałtownej drodze ustrój państwa polskiego (...). Organizacja WiN, której głównym zadaniem było prowadzenie oszczerczej propagandy i wywiadu, posiadała również oddziały leśne i bojówki". Na ławie oskarżonych zasiadło pięciu ludzi. Jeden z nich - prof. Stanisław Gorzuchowski - był wykładowcą na Uniwersytecie Łódzkim. Sędziowie, którym przewodził ppor. Bronisław Ochnio, bardzo szybko wydali wyrok: dwóch "oskarżonych" skazano na karę śmierci, a pozostałych na 5-10 lat pozbawienia wolności. O ułaskawienie profesora, skazanego na 5 lat więzienia, wystąpili do prezydenta Bieruta studenci i rektor UŁ. - Ten akt odwagi ze strony młodych ludzi, którzy nie obawiali się wstawić za napiętnowanym przez władze profesorem i jednocześnie działaczem podziemnej organizacji niepodległościowej, wart jest szczególnej uwagi - powiedziała Joanna Żelazko z łódzkiego IPN-u. Jednak prośby studentów i profesorów zdały się na nic. Jeszcze przed końcem kary Stanisław Gorzuchowski zmarł w więzieniu we Wronkach.
To tylko jeden z wielu procesów, w których zapadały bezprawne wyroki. Takich spraw w łódzkim sądzie rejonowym było więcej.

Wciąż odpowiedzialni

Głośne w latach pięćdziesiątych były procesy księży. - Większość z nich miała charakter polityczny, odbywały się na podstawie naciąganych bądź sfingowanych dowodów - mówił prowadzący badania nad prześladowaniem duchownych pracownik łódzkiego IPN-u Radosław Peterman. Przed łódzkim sądem stawali księża z diecezji łódzkiej, włocławskiej i częstochowskiej. Wciąż nie wiadomo, ilu dokładnie księży sądzono w Łodzi. Do wielu procesów nie doszło, gdyż prowadzone sprawy śledcze zostały umorzone bądź zawieszone. Większość dokumentów archiwalnych UB zniszczono. Z informacji zawartej w sprawozdaniu Sekcji V Wydziału V Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, który zajmował się właśnie "rozpracowywaniem" Kościoła, wynika, że na początku 1952 roku prowadzono sprawy przeciwko 45 księżom i 30 zakonnikom. W celu rozpracowania tej grupy użyto 13 informatorów.
Wśród spraw, które nie znalazły swego końca na sali sądowej, była sprawa o kryptonimie "Jesień". Dotyczyła ona księdza biskupa Michała Klepacza i pracowników łódzkiej kurii, którym postawiono całkowicie wymyślony zarzut współpracy z obcym wywiadem, posiadanie obcej waluty i "wrogie oddziaływanie na tzw. dołowy kler". Na szczęście do procesu nie doszło.
Sesja zorganizowana przez IPN w Łodzi była pierwszym tego typu sympozjum dotyczącym sądownictwa w czasach stalinowskich w Polsce. Po wykładach zgromadzeni mieli okazję wziąć udział w dyskusji, porozmawiać z pracownikami IPN-u, którzy na co dzień zajmują się badaniem zbrodni sądowych, i z prokuratorami prowadzącymi sprawy przeciw byłym sędziom stalinowskim. W większości osoby, które w czasach komunistycznych wydawały wyroki śmierci na niewinnych ludzi, już nie żyją. Te, które pozostały, są w sędziwym wieku, jednak to nie zwalnia ich z odpowiedzialności za czyny, jakich dopuściły się, służąc komunistom.

Anna Surowiec, Nasz Dziennik, 2003-06-06

powrot