1. Jak to było?

Jan Paweł II w 1997 roku podczas drugiego pobytu w Gnieźnie powiedział słowa, które mają szczególne znaczenie dla poznawania i rozumienia także naszej przeszłości. Mówił wtedy: "Jest bowiem historia Europy jakby wielką rzeką, do której wpadają rozliczne dopływy i strumienie, a różnorodność tworzących ją tradycji i kultur jest jej wielkim bogactwem". Ta sama wypowiedź została przypomniana nam wszystkim w czasie kolejnej Narodowej Pielgrzymki do Wiecznego Miasta, dnia 19 maja 2003 roku.
Jednym z takich dopływów jest wydarzenie, które miało miejsce w Drohiczynie 750 lat temu, gdy do grodu nad Bugiem dotarł arcybiskup Opizon, legat papieski. Towarzyszył mu najprawdopodobniej biskup Jan Prandota z Krakowa, ponieważ było to zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od granic jego diecezji. Przybył też arcybiskup Pełka z Gniezna, natomiast zabrakło biskupa płockiego, który sprawował opiekę pasterską nad tymi terenami, ale w tym właśnie czasie diecezja płocka była przez trzy lata osierocona.
Na to spotkanie przyjechał książę Daniel Halicki, prawnuk Bolesława Krzywoustego, cioteczny brat Bolesława Wstydliwego, księcia sandomierskiego i krakowskiego. Nawet z Litwy przybyła liczna delegacja bojarów, aby podjąć arcybiskupa Opizona i poprowadzić go na spotkanie z księciem Mendogiem. Niestety, kroniki nic nie mówią ani o miejscu, ani o czasie, chociaż wiadomo, że legat papieski zaraz po wyjeździe z Drohiczyna koronował władcę litewskiego.
W Drohiczynie nie zabrakło panów krakowskich, sandomierskich i mazowieckich, nie mówiąc o przedstawicielach społeczności miejscowych. Tutaj była siedziba księcia drohickiego, którego wpływy obejmowały terytorium środkowego Podlasia, ale granice tegoż księstwa były niesłychanie płynne.
W grodzie nadbużańskim, w istniejącej już wtedy świątyni arcybiskup Opizon koronował księcia Daniela na króla Rusi Halickiej. Uczynił to za pozwoleniem i w imieniu Papieża Innocentego IV, z którym nowy król korespondował od roku 1247. Jeszcze przed koronacją książę Daniel złożył wyznanie wiary katolickiej, chociaż niektórzy pisarze przenoszą ten fakt na rok 1247. W Drohiczynie wreszcie została powołana do istnienia - chyba pierwsza w dziejach Kościoła po tzw. schizmie z 1054 roku - diecezja katolicka obrządku wschodniego z siedzibą najpierw w Uhrusku, niewielkiej miejscowości położonej nad Bugiem na południe od Włodawy. Potem przeniesiona do Chełma Lubelskiego istniała z pewnymi przerwami do drugiej połowy XIX wieku, kiedy to została zniesiona przez carat.

2. Wszystko zaczęło się od podziału dzielnicowego

Wedle stosunkowo zgodnej opinii większości historyków, decyzja Bolesława Krzywoustego o utworzeniu wielu dzielnic książęcych, stanowiących swego rodzaju materialne zabezpieczenie dla synów, nie należała do najszczęśliwszych. I chyba tak było istotnie. Niemniej jednak i w tym posunięciu można dostrzec jakieś pozytywy.
Jednym z nich było utworzenie Księstwa Sandomierskiego. Po tragicznej śmierci księcia Henryka jego miejsce zajął Kazimierz, który urodził się po śmierci Bolesława Krzywoustego, przez dziejopisarzy, zwłaszcza z wieku XVI i XVII, nazwany Sprawiedliwym.
Położenie Księstwa Sandomierskiego sprawiło, że jego władcy nie mogli lekceważyć tego wszystkiego, co się działo na wschód i północ od jego granic, podlegających częstym zmianom. Nawet wtedy, gdy Kazimierz Sprawiedliwy został władcą Krakowa, pamiętał o sytuacji na północ od Bugu i na Rusi. W owym czasie władał Rusią książę Roman, wnuk Bolesława Krzywoustego, a siostrzeniec Kazimierza. Na Rusi też miały miejsce przedziwne rzeczy. Doszło do rozbicia dzielnicowego, a spokoju nie dawały plemiona mongolskie, znane w naszej historii pod mianem Tatarów. Węgrzy również interesowali się bardzo możliwością uzależnienia od siebie Rusi Halickiej. Często dochodziło tam do walk, a książęta musieli się ratować ucieczką. Taki był los księcia Romana i jego syna Daniela, którzy wiele lat przebywali albo na Węgrzech, albo w Krakowie, niekiedy w Wiślicy, gdzie często rezydowali książęta sandomierscy, ich krewniacy. To wcale nie znaczy, że nie dochodziło do walk pomiędzy krewniakami. Jeden z najazdów Rusinów na Księstwo Sandomierskie skończył się dla nich tragicznie. W bitwie pod Zawichostem polegli niemal wszyscy wojownicy, razem z księciem Romanem (1204 r.).
Wcześniej jednak Kazimierz Sprawiedliwy wespół z wojskami ruskimi wyprawi się na północ. Zdobędzie Brześć i odzyska Drohiczyn. Znając zaś trudną sytuację swego krewniaka Romana, jemu to po rodzinnemu przekaże oba grody. Jeszcze przynajmniej dwa razy Kazimierz będzie przekraczał Bug w okolicach Drohiczyna, gdyż z wiernością zobowiązaniom i ugodom nie było wtedy najlepiej, nawet wśród pobratymców.

3. Myśl o jedności i kult św. Stanisława

Wedle Kroniki błogosławionego Wincentego Kadłubka, kiedy woje Kazimierzowi walczyli pod Brześciem i zwycięsko dobywali ten gród, nad ich hufcami zauważono pięknego orła, spokojnie i odważnie unoszącego się wśród obłoków. Orły i to w tym samym czasie pojawią się w opowieściach o słudze Bożym Stanisławie, którego kult wychodzi poza Kraków. A książęta sandomierscy chcą wzmocnić swoją pozycję w jednej i drugiej dzielnicy, popierają starania o kanonizację biskupa krakowskiego, do którego diecezji należało całe księstwo sandomierskie. To właśnie wtedy wieś Piotrowin zostanie ulokowana w zapiskach kronikarskich nad Wisłą, w pobliżu Zawichostu.
W tym samym czasie poważne zainteresowanie wschodem i północą okazują biskupi krakowscy, i to dostojnicy kościelni o wielkim sercu i zmyśle społecznym. Dla nich problemem najważniejszym była sprawa chrystianizacji i troska o pogłębianie życia religijnego. Do nich należy zaliczyć błogosławionego Wincentego Kadłubka i Iwo Odrowąża. Ten ostatni, następca błogosławionego kronikarza, zaczął podpisywać dokumenty jako kanclerz polski, a nie jak to było dotychczas, gdy używano określenia - kanclerz krakowski. Niektórzy przypuszczają, że to pod jego wpływem syn i następca Kazimierza Sprawiedliwego - Leszek Biały, gdy zasiadł na Wawelu, również podpisywał się pod dekretami jako książę Polski. Polecił też sporządzić pieczęć monarszą.
Obaj biskupi krakowscy poważnie zajęli się kanonizacją ich poprzednika, który zginął śmiercią męczeńską. To doprowadziło do wydania dwóch życiorysów, napisanych przez Wincentego z Kielc. I tak ożywienie kultu biskupa ze Szczepanowa zbiega się z nowymi dążeniami do zjednoczenia całej dziedziny Piastów.
Ten sam rok zjazdu drohiczyńskiego i kanonizacji św. Stanisława stanowi jakby symboliczne zwieńczenie uporczywych dążeń książąt o sandomierskim rodowodzie. Oni to w swoich programach dotyczących spraw publicznych starali się szczerze i solidnie oprzeć się na godnej współpracy z Kościołem. Prowadząc zaś otwartą politykę zagraniczną, koncentrowali swoją uwagę na sprawach ruskich i bałtyckich. Dzięki temu zaszczepili ważną myśl i wskazali pewny kierunek także na przyszłość. A przeskakując lata i wieki, można powiedzieć, że owoce dojrzewały i dawały o sobie znać i to na różne sposoby. Warto już w tym miejscu zaznaczyć, że dwie największe diecezje, jakie później powstały na północnym wschodzie, wileńska i mohylewska, poświęciły swoje katedry św. Stanisławowi.

4. Święci i życie publiczne

Kanonizacja św. Stanisława zbiega się w czasie z obecnością dość znaczącej liczby świętych i błogosławionych, żyjących i działających na ziemiach polskich. Wiek XIII jest pod tym względem charakterystyczny. Świętą Jadwigę, dzielną i szlachetną księżnę, widzimy we Wrocławiu. Święty Jacek nieprzypadkowo przemierza przez Podlasie drogę z Kijowa do Prus. Święta Kinga z rodu Arpadów, wespół ze swoim małżonkiem Bolesławem Wstydliwym rozważnie uczestniczyła w jego książęcych obowiązkach. Oni to wybudują piękny grobowiec dla relikwii św. Stanisława. Rodzonymi siostrami św. Kingi będą: błogosławiona Jolanta, księżna kaliska i bł. Konstancja, księżna ruska. Ta ostatnia została żoną Lwa, syna króla Daniela, który dla swego syna pierworodnego zbudował Lwów. Wedle niektórych historyków, to z uwagi na małżeństwo Lwa i bł. Konstancji podówczas książę Daniel mógł złożyć wyznanie wiary katolickiej już w roku 1247. Z kolei brat św. Kingi i jej dwóch błogosławionych sióstr - Koloman został mężem bł. Salomei Piastówny. Razem też udali się na Ruś, gdzie przez jakiś czas Koloman był władcą dzięki poparciu swego ojca króla Beli IV.
Nie można wreszcie pominąć faktu, że w tym samym wieku żyje błogosławiona Bronisława i błogosławiony Czesław Odrowąż, brat św. Jacka i krewniak biskupa Iwona. Dużo więc mamy świętych i błogosławionych jak na jeden wiek, jak na tamte czasy. I wszystkie te osoby w jakiś sposób były obecne w życiu publicznym, były włączone w sprawy polityczne. Zabiegały o ugody i porozumienia, o ustępstwa i zwolnienia z niewoli. Brały udział w licznych naradach i zjazdach. Wszyscy oni byli promotorami rozwoju kulturowego. Przyczyniali się, i to wybitnie, do łagodzenia obyczajów, zapewniania opieki chorym i biednym. A co najważniejsze, odegrali szczególną rolę w zakorzenianiu Ewangelii w sercach i umysłach ludzi sobie współczesnych. Potwierdzeniem tego wszystkiego niech będzie opinia, jaką wyrażają autorzy, i to liczący się historycy, krótkiej "Historii Polski", podkreślając wprost nie do ocenienia rolę, jaką wówczas odegrało chrześcijaństwo.
Piszą oni: "Polska identyfikowała się więc przede wszystkim z systemami powszechnie wyznawanych wartości. Równocześnie znajdowała swoje miejsce w systemach uniwersalnych. Pierwszym wymiarem ponadlokalnym stało się chrześcijaństwo. [...] Od wieku X towarzyszy Polsce Kościół; mnożą się wzajemne wpływy i zależności, wzajemne przekształcanie się i uzupełnianie. Byłoby bowiem naiwnym uproszczeniem widzieć identyfikację Polski w chrześcijaństwie tylko od strony recepcji. Powstająca czy trwająca Polska stale tworzyła chrześcijaństwo. Wzajemne relacje ulegały przez wieki różnym przekształceniom. Nie można ich odrywać od historii ludzi i instytucji, od rozwoju pojęć i ich rozprzestrzeniania. W dobie piastowskiej przynależność do chrześcijaństwa rzymskiego umożliwiła identyfikację elit i ukształtowanie państwa. Walka o samookreślenie Polski została wygrana przez pierwszych Piastów dążących do korony i przez pierwszych polskich świętych" (Michał Tymowski, Jan Kieniewicz, Jerzy Holzer; Historia Polski, Paryż 1986, Editions Spotkania, str. 11).
Wiek XIII jest takiej wizji najlepszym potwierdzeniem.

5. W stronę przyszłości

Na zjeździe drohiczyńskim król Daniel spodziewał się, że otrzyma pomoc w walce z Tatarami i innymi swymi przeciwnikami, których mu nie brakowało. Różnie było z tą pomocą. Nienajlepiej więc wyglądała wierność króla Daniela względem Stolicy Apostolskiej, chociaż przez dłuższy czas czuwa nad nią bł. Konstancja. Osiedlenie się zaś dominikanów i franciszkanów we Lwowie, dzięki poparciu księżnej, nada temu miastu szczególny charakter, obecny w nim i żywy aż do II wojny światowej.
Natomiast zjazd drohiczyński stał się pierwszym spotkaniem przedstawicieli tych wszystkich społeczeństw, które w przyszłości dogadają się w Krewie. Raz rozpoczęte dzieło umocnią w Lublinie. Dadzą więc początek Rzeczypospolitej istniejącej politycznie przez ponad czterysta lat, a mając na względzie płaszczyznę kulturową, można z całym spokojem wyznać, że w tej dziedzinie wciąż jeszcze ona trwa!
Zjazd drohiczyński bowiem oparł swoje decyzje na chrześcijaństwie, to był jego fundament i zrąb. W tym duchu w latach niewoli pisze Cyprian Norwid w liście z Paryża do księdza Aleksandra Jełowickiego w roku 1860. Po skierowaniu prośby o modlitwy w intencji Papieża Piusa IX (dwa lata temu wyniesionego na ołtarze przez Jana Pawła II) pisze, jakby tłumacząc się, dlaczego to robi. "To zaś czynię na mocy prawdy historycznej: iż tylko u narodów, których istota tradycyjnego wątku, tak na polu cywilnym, jak i na polu religijnym jest jedną i tąż samą - tylko, mówię, u ludów, których byt równocześnie i bliźnięco z chrześcijaństwem się rozpoczął; tylko, powtarzam, u tych ludów wierzę w możebność natchnień postępowo-tradycyjnych. I jakkolwiek z takiego niepokalanego trybu rzeczy nie wyłączam i ludów starszych [...], nie przeto jednak każdy baczny umysł od razu pojmie, jak dalece słuszniej jest ufać onym raczej masom ludowym, których historyczność i chrześcijaństwo jedno-promiennie wzeszły i wzrosły" (Znak, nr 73-74, 1960).
Są w naszej historii jakieś przedziwne ślady urzeczywistniania się prawdy o świętych obcowaniu. Widać to przecież doskonale w tym, co Ojciec Święty czyni dla dzieła jednoczenia świata, a zwłaszcza Europy i naszej Ojczyzny, z ogromnym przekonaniem nawołując do tego, aby każde w tym zakresie dzieło miało mocne korzenie chrześcijańskie. To dlatego też przypomina Unię Lubelską będącą dokończeniem idei, która zrodziła się w roku 1253 w Drohiczynie.

6. Co nam czynić należy?

Nie jest łatwo znaleźć odpowiedź na tak postawione pytanie w gąszczu hałaśliwej propagandy, nastawionej na określone sukcesy, pozbawionej głębszego zaplecza i zawłaszczającej pojęcia - także to pojęcie jedności - dla celów utylitarnych, odrywając je od jego korzeni ewangelicznych.
Ale nawet to nie jest w stanie usprawiedliwić naszej bierności w życiu publicznym. Zawsze jest coś do zrobienia. Z takiego też widzenia rzeczy wyrasta program naszego świętowania 750-lecia zjazdu drohiczyńskiego. Chcemy powracać do źródeł, pragniemy dzielić się niesłychanie ciekawym doświadczeniem poszukiwania jedności. Pragniemy przypominać tych, dzięki którym nasza historia, będąc wiedzą o przeszłości, jest jednocześnie wspaniałą nauczycielką życia na dziś i na jutro.
Zapraszamy więc do uczestnictwa w zaplanowanych uroczystościach tak w poniedziałek (9 czerwca), jak i we wtorek (10 czerwca), gdy będziemy także wspominali pobyt wśród nas Ojca Świętego, który modlitwą i słowem wypowiedzianym na drohiczyńskich błoniach wzywał do jedności, również w wymiarze ekumenicznym. Jakież to wspaniałe nawiązanie do przeszłości i jaka nadzieja na przyszłość. I jaka prawdziwość słów Pana Jezusa: "Niech się nie trwoży serce wasze. Wierzycie w Boga? I we Mnie wierzcie!" (J 14, 1). "Wy jesteście przyjaciółmi moimi" (J 15,14). "[...] miejcie odwagę: Jam zwyciężył świat" (J 16,33). W takiej wizji jest miejsce na każdą szlachetną myśl, na każdy odważny czyn, na wszelką braterską, opartą na równych prawach współpracę i na różne dążenia do jedności, bogatej w różnorodność kulturowego dziedzictwa, pełną szacunku dla każdej tożsamości!

KsiÄ…dz biskup Antoni P. Dydycz, Nasz Dziennik, 2003-06-06

powrot