Poznański IPN prowadzi śledztwo w sprawie zbrodni popełnionej na polskich uczniach przez Sowietów ( http://www.naszdziennik.pl/print.php?dat=20030526&id=po10.txt&typ=po )

Poznański Instytut Pamięci Narodowej wszczął śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych przez funkcjonariuszy sowieckiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) na młodych działaczach Związku Obrońców Wolności w Brześciu Litewskim w 1948 roku. Polskich licealistów i uczniów okrutnie torturowanych w śledztwie skazano na wieloletni pobyt w łagrach. Część z nich zamordowano już w trakcie śledztwa.

Kilkudziesięciu młodych ludzi, głównie licealistów i uczniów szkół zawodowych, pod koniec lat 40. utworzyło w Brześciu młodzieżową organizację - Związek Obrońców Wolności - zajmującą się szerzeniem polskiej świadomości narodowej na Polesiu. Wszystkich aresztowało MGB, sowieckie Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego, będące kontynuatorem NKWD w latach 1946-1953.
- Nie wiemy jeszcze, ilu jest w sumie pokrzywdzonych. Są to tzw. ciemne liczby - bardzo wielu młodych ludzi zamordowano w więzieniach NKWD w Brześciu, wywieziono do łagrów, bestialsko zatłuczono w trakcie śledztwa. Wiemy, że tych pokrzywdzonych, torturowanych Polaków było bardzo wielu. Dzisiaj możemy tylko przesłuchać osoby, którym udało się wrócić do Polski, lub członków ich rodzin. Z tych zeznań wyłania się naprawdę dramatyczny obraz cierpień i prześladowań Polaków - powiedział nam prowadzący śledztwo w tej sprawie prokurator Roch Waszak z poznańskiego Instytutu Pamięci Narodowej.
Jednym z niewielu, którym udało się przeżyć aresztowanie, okrutne śledztwo i wieloletni pobyt w łagrach Workuty oraz późniejsze represje w komunistycznej Polsce, jest Zygmunt Stachowicz, założyciel i szef podziemnego Związku Obrońców Wolności. To właśnie on mimo nieludzkich tortur, życia na skraju śmierci głodowej w Workucie i wielu szykan, jakie w późniejszym okresie musiał znosić, nigdy się nie poddał. Teraz szuka sprawiedliwości dla siebie i pomordowanych w śledztwie kolegów.
- A śledztwo było okrutne. To słowo nawet nie odzwierciedla tego, co się tam działo. Proszę pamiętać, że byliśmy bardzo młodymi ludźmi, a nikomu nawet nie pozwolono widzieć się z matką. Lżono wszystko, co polskie, co miało jakikolwiek związek z Polską, z Armią Krajową. Jako dowódca byłem tak zbity, że plułem krwią, twarz i całe ciało miałem zmasakrowane - wspominał Stachowicz podczas zeznań przed Oddziałową Komisją Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu.
Czym był Związek Obrońców Wolności, że tak okrutnie, wręcz nieludzko, potraktowali jego działaczy funkcjonariusze MGB? O całej organizacji, mimo że była jedną z największych na terenie Polesia w okresie powojennym, nie wiadomo zbyt wiele. Przez całe dziesięciolecia o narodowych polskich organizacjach na tym terenie nie wolno było mówić ani pisać. O ZOW nawet słowem nie wspominali historycy. Komunistyczne służby nie tylko na tamtym terenie, ale również w PRL robiły wszystko, by wymazać jakąkolwiek pamięć o polskości tamtych ziem. Nie udało im się. Wspomnienia przeżyły dzięki ludziom, którzy przetrwali obozy Workuty.
Dzisiaj wiadomo jedynie, że Związek Obrońców Wolności był tajną, podziemną organizacją, której dowódcą został wybrany właśnie Zygmunt Stachowicz, zaś zastępcą Wiesław Konikiewicz ps. "Topola". Celem organizacji było szerzenie świadomości narodowej, utrwalanie wartości polskiej kultury, organizowanie nauczania polskiego języka i historii. ZOW działał w Brześciu, Kobryniu, Baranowicach, Nieświerzu, Horodcu, Peliszczach i Kamieniu Litewskim. W szczytowym momencie swojej działalności liczył kilkaset osób.

Ratowaliśmy polskie pamiątki

Utworzenie organizacji było spowodowane samoobroną wobec działania komunistycznych służb specjalnych w Brześciu represjonujących Polaków. Jeszcze w 1947 r. o powołaniu podziemnej organizacji niepodległościowej nikt tam nie myślał, szerzył się bowiem terror MGB. Młodzi Polacy organizowali się jedynie wokół kościoła Podwyższenia Świętego Krzyża w Brześciu. Ich duchowym przewodnikiem i nauczycielem patriotyzmu i polskości był ksiądz Jerzy Rosiak, biorący czynny udział w duszpasterstwie dorastającej polskiej młodzieży. Często po Mszy św. młodzi ludzie zbierali się w sporych grupach przed kościołem na rozmowach. Te zwyczaje denerwowały agentów miejscowego MGB, dla których działalność kościoła była cierniem w oku. Wiosną 1947 r. aresztowano więc księdza Rosiaka, a kościół zamknięto. Oficjalny komunikat podany przez władze sowieckie mówił, że ksiądz Jerzy Rosiak uciekł do Polski. W to jednak nikt nie uwierzył, a młodzi ludzie poczęli się organizować.
- Wiosną 1947 r. założyliśmy organizację Związek Obrońców Wolności. Miała ona na celu ratowanie polskości na tych terenach przed rusyfikacją, bolszewizmem i wynarodowieniem. Ratowaliśmy polskie pamiątki, krzyże, miejsca polskiej pamięci narodowej. Nie mieliśmy celów zbrojnych, gdyż nie widzieliśmy sensu takiej walki. Uważaliśmy, że Zachód nas sprzedał, więc nasze dążenia były tylko narodowościowe, chodziło o przetrwanie polskości na tych terenach. Dowódcą tej organizacji byłem ja, miałem pseudonim "Żmudzin" - wspominał Zygmunt Stachowicz.
W 1948 r. do powiatowego MGB w Kobryniu wszedł młody człowiek i zażądał widzenia z dyżurnym oficerem. Powiedział, że chce zameldować o tajnej organizacji wojskowej ZOW, którą na Polesiu organizuje młodzież polska. Na dowód pokazał zeszyt z zapisanymi kartkami. Dzisiaj już wiadomo, że zdrajcą był Edward Teleman.

Nawet nie doczekali rozprawy

Niemal natychmiast zaczęły się aresztowania. Śledztwa prowadzili oficerowie MGB, a na dni rozpraw wybierano polskie święta i rocznice. W trakcie przesłuchań zatrzymani młodzi Polacy byli w okrutny sposób bici i torturowani.
- Część z aresztowanych młodych ludzi nie doczekała rozprawy. Zostali zamordowani w trakcie przesłuchań, podczas których męczono ich w nieludzki sposób. Zwłoki wywożono pod osłoną nocy i chowano w pobliżu cmentarza koło wsi Rzeczyce, oraz na tzw. Łysej Górze i "hyclówce" - wyjaśnia prokurator.
W tracie śledztwa nie oszczędzono nawet kobiet. Podobnie jak mężczyźni musiały znosić szykany i tortury.
- W więzieniu w Brześciu przebywałam od sierpnia do grudnia 1948 roku. Później, aż do 1955 roku, przebywałam w obozach karnych, tzw. łagrach. Podczas mojego pobytu w więzieniu w Brześciu widziałam, że zatrzymani Polacy byli maltretowani, strasznie bici, słyszałam codziennie jęki, krzyki, płacze. Ja również byłam bita przez przesłuchującego mnie oficera MGB - mówiła Janina Teleman.
W sfingowanym procesie-pokazówce na liderów podziemnej organizacji zapadały najsurowsze wyroki. Dowódcę ZOW-u Zygmunta Stachowicza wraz z księdzem Wacławem Jaziewiczem oraz wieloma innymi działaczami organizacji skazano na karę śmierci. Później w drodze "łaski" zamieniono to na 25-letni pobyt w obozach pracy. Liczono, że ci bardzo młodzi ludzie i tak nie przeżyją trudów Workuty i Kołymy. Przeżyło bardzo niewielu.
- Trafiłem na budowę transsyberyjskiej trasy kolejowej. Podróż trwała dwa miesiące, w przedziałach czteroosobowych wieziono po 25 osób, był straszliwy tłok. W drodze na pociąg napadali bandyci i zabijali polskich więźniów. I ten straszny deszcz pluskiew, które stale "kapały" z sufitu. Ale najgorsi byli rosyjscy bandyci - mówił Zygmunt Stachowicz.
W obozie pracy skończył 18 lat. Przeżył. Inni jego koledzy z organizacji nie mieli takiego szczęścia. W 1953 r. w jednej z kopalń Workuty wybuchło powstanie więźniów, krwawo stłumione przez służby specjalne. Zastrzelono wówczas ponad 300 więźniów. W trakcie powstania zginął Witold Ignatowicz. Innego z działaczy ZOW - Jeremiego Odyńskiego, zamordowano w trakcie ucieczki. Wspólnie z innym Polakiem, Janem Preuznerem, wydostali się za druty łagru i udali w kierunku oddalonego o 200 kilometrów morza. Po przejściu zaledwie 10 kilometrów zostali schwytani i zabici strzałem w czoło. Zwłoki Polaków porzucono "ku przestrodze" pod bramą łagru.
Dzisiaj z pewnością trudno będzie ustalić nazwiska tych, którzy zabijali i torturowali polskich licealistów. Śledztwo IPN-u może jednak pomóc w ustaleniu nazwisk i miejsc pochówku pomordowanych polskich patriotów.
- Przygotowujemy wniosek o pomoc prawną do organów białoruskich z prośbą o przejrzenie materiałów i ustalenie nazwisk Polaków. Dodatkowo staramy się odszukać i dotrzeć do żyjących świadków tych wydarzeń lub osób, które przeżyły piekło więzień brzeskich i łagrów Workuty i Kołymy - tłumaczy prokurator Waszak.
Czynności zmierzające do ustalenia nazwisk i adresów osób żyjących ciągle trwają.

Poznański Instytut Pamięci Narodowej zwraca się z prośbą do wszystkich Czytelników "Naszego Dziennika", którzy byli świadkami tamtych wydarzeń, o kontakt z prokuraturą:
ul. Rolna 45a, 61-487 Poznań,
tel. (61) 835 69 06.

Zbrodnie prowokowało NKWD ( http://www.naszdziennik.pl/print.php?dat=20030526&id=po01.txt&typ=po ) Z prokuratorem Rochem Waszakiem z poznańskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej rozmawia Wojciech Wybranowski

Panie prokuratorze, morderstwa, zbrodnie i tortury wobec Polaków, jakie miały miejsce w Brześciu i okolicach, wiążą się nie tylko ze sprawą Związku Obrońców Wolności. Prześladowania ludności polskiej tam mieszkającej zaczęły się dużo wcześniej, wraz z wkroczeniem na te tereny Armii Czerwonej. Czy można choćby w przybliżeniu ustalić, ilu Polaków zostało tam zamordowanych?

- Nie chcę i nie mogę podawać żadnych liczb. Jest to tak zwana "ciemna liczba". Upływ czasu, zniszczenie materiałów, śmierć naocznych świadków lub też osób pokrzywdzonych w wyniku represji uniemożliwiają dokładne stwierdzenie, ilu Polaków było torturowanych w Brześciu, ilu zamordowano w tamtejszym więzieniu. Z całą pewnością było ich bardzo wielu, ale obawiam się, że dokładnej liczby nigdy nie uda się ustalić.

Skąd taka nienawiść do Polaków? Z akt śledztwa wynika, że jeszcze w 1948 roku można było zostać zatrzymanym przez białoruskie MGB tylko za to, że mówi się po polsku, chodzi do polskiego kościoła, propaguje polską kulturę...

- Najczęściej było to spowodowane wykorzystywaniem i podsycaniem antagonizmów narodowych. Mówiono, że polski gospodarz był bardziej zamożny, że burżuj. Oczywiście, było to sztucznie sterowane i podsycane przez agentów NKWD, którzy w ten sposób chcieli obudzić nienawiść do Polaków i znaleźć jakieś usprawiedliwienie dla zbrodni, których się na Polakach właśnie ci funkcjonariusze NKWD dopuszczali.

Historycy podkreślają, że współżycie między Polakami a Białorusinami układało się dobrze.

- Wielu świadków przesłuchanych przez nas, zresztą nie tylko w tym śledztwie, podkreślało, że do czasu wejścia na te tereny Armii Czerwonej współpraca międzysąsiedzka między Polakami a Białorusinami była wspaniała. Nie było żadnych waśni na tle narodowościowym czy religijnym. Mogę podać kilka przykładów. Jeżeli w jakimś miasteczku, gdzie mieszkała polska ludność katolicka i białoruska prawosławna, był tylko jeden kościół, to najpierw odprawiano Mszę św. dla katolików, a zaraz potem w tym samym kościele odbywała się msza dla wyznawców prawosławia. Wszystko w największej zgodzie. W szkołach uczono obu języków. Kiedy pojawiały się jakieś różnice, na przykład wynikające z kalendarza - vide Święta Bożego Narodzenia - to najpierw ludność białoruska obchodziła je wspólnie z Polakami, a później obywatele polscy razem z Białorusinami według ich kalendarza. Wszystko, co złe - prześladowania, aresztowania - zaczęło się dopiero po 17 września 1939 roku, po wkroczeniu na te tereny Sowietów. To również potwierdza tezę, że była to prowokacja i inspiracja sowieckich służb specjalnych.
W trakcie śledztwa pojawiają się we wspomnieniach świadków miejsca pochówku pomordowanych Polaków: okolice więzienia w Brześciu, "Łysa Góra", "hyclówka".
Czy podjęto jakieś starania zmierzające do upamiętnienia pomordowanych Polaków, ewentualnie ekshumacji zwłok?

- Warto wspomnieć o jeszcze jednym miejscu, nazwanym przez miejscową ludność "końskim cmentarzem". Tam również miano grzebać Polaków. Dzisiaj jednak, dopóki nie zostanie zakończone śledztwo, trudno mi powiedzieć, co i jak zostanie w tej sprawie przeprowadzone. W kilku przypadkach ekshumacja zwłok na pewno będzie niemożliwa, znajdują się tam bowiem już budynki użyteczności publicznej, szkoły, szpitale. Nie możemy przecież teraz wyjść z wnioskiem o wyburzenie tego.

A jak dzisiaj układa się współpraca z władzami białoruskimi, jeśli chodzi o dostęp do dokumentów, nazwisk czy materiałów?

- Muszę powiedzieć, że ja ze swojej strony, występując do strony białoruskiej o pomoc prawną, spotkałem się z życzliwością, wszystko załatwiano sprawnie i szybko. Nic nie wskazuje na to, żeby Białorusini próbowali przed nami coś ukryć.

Dziękuję za rozmowę.

Wojciech Wybranowski, Nasz Dziennik, 2003-05-26

powrot