W Muzeum na Zamku w Lublinie odbyła się wczoraj międzynarodowa konferencja naukowa pt. "Dla pamięci... ku przestrodze", poświęcona represjom komunistycznym wobec żołnierzy Polski Podziemnej w latach 1944-1945. W sesji wzięli udział m.in. urzędnicy z obwodu nowgorodzkiego Federacji Rosyjskiej, gdzie znajdowały się liczne obozy zesłania żołnierzy Armii Krajowej.

Sesję zorganizowało Środowisko Borowiczan - Związek Sybiraków we współpracy z lubelskim oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej z udziałem gości z Rosji.
"Nie wchodzić w żadne stosunki i porozumienie z polskimi oddziałami, niezwłocznie po ujawnieniu składu osobowego tych oddziałów rozbroić i odstawić do specjalnie zorganizowanych punktów do wyjaśnienia. W przypadku oporu ze strony polskich oddziałów zastosować siłę zbrojną" - brzmiał jeden z pierwszych rozkazów Stalina, skierowany do dowodzących wojskami I, II i III Frontu Białoruskiego i I Frontu Ukraińskiego w połowie lipca 1944 r.
Mimo prowadzonych od lat badań nie udało się dotąd jednoznacznie ustalić, ilu Polaków zostało w latach 1944-1945 deportowanych do sowieckich łagrów. Badacze podkreślają, że w dokumentach sowieckich są na ten temat różne, często sprzeczne z sobą, dane oscylujące w granicach od 54 tys. do 93 tys. osób.
Zdaniem prof. Siergieja Trifonowa, administratora archiwów obwodu nowgorodzkiego, według przybliżonych ocen, przez łagry na tym obszarze przeszło ok. 20 tys. osób. Dokumenty dotyczące obozów znajdują się obecnie w archiwum Urzędu Spraw Wewnętrznych i w archiwum Federalnej Służby Bezpieczeństwa obwodu nowgorodzkiego. Zajmują one ok. 70 tys. teczek obejmujących 3 mln stron. Archiwiści z Nowgorodu planują zrealizować projekt odtajnienia archiwum, sporządzenia listy dokumentów, opracowania statystycznego, prześledzenia indywidualnych losów każdego z zesłańców. Całość zamierzają udostępnić w formie elektronicznej i poligraficznej.
Obóz w Borowiczach, położonych w centralnej Rosji w połowie drogi między Moskwą a Petersburgiem, został utworzony w 1939 r. Początkowo więziono w nim przeważnie Niemców i ich sojuszników. W 1944 r. zostali do nich zaliczeni również żołnierze AK. W Borowiczach przetrzymywano głównie internowanych szeregowych żołnierzy AK. Łagier składał się z pięciu podobozów: w Borowiczach, Jogle, Szybatowie, Ustie i Opocznie.
Zdaniem Romana Bara, prezesa Środowiska Borowiczan, rola "nowgorodzkiej obłasti" w systemie sowieckich łagrów była szczególna. Według jego wyliczeń, więziono tam ponad 44 proc. wszystkich żołnierzy AK deportowanych na Wschodzie. W obozie w Borowiczach panowały jedne z najgorszych warunków wśród miejsc zesłania polskich patriotów: wycieńczenie zesłańców, niewielkie racje żywnościowe, brak ciepłej odzieży, szczególnie niezdrowe warunki klimatyczne oraz stan sanitarny. Umieralność wynosiła 12,5 proc. - Po raz pierwszy pozwolono nam się umyć dopiero po okresie kwarantanny trwającej od grudnia 1944 r. do połowy lutego 1945 r. - mówił Roman Bar. - Pracowaliśmy w pobliskich kopalniach oraz kołchozach - wspominał. Najwięcej, bo ok. 70 proc. wszystkich zgonów odnotowano w marcu i kwietniu 1945 r.
Borowiczanie to bardzo prężne środowisko kombatanckie. Jako jednemu z niewielu udało mu się nawiązać bardzo dobre stosunki z władzami obwodu nowgorodzkiego. Dzięki temu na terenie dawnego łagru nr 270 znajduje się symboliczny cmentarz Polaków zmarłych w Borowiczach w latach 1944-1947 oraz liczne upamiętniające ich martyrologię tablice, krzyże i obeliski. W przyszłym roku w Nowgorodzie planowane są wspólne polsko-rosyjskie uroczystości w 60. rocznicę pierwszych deportacji żołnierzy AK do Borowicz.

Adam Kruczek, Nasz Dziennik, 2003-05-07

powrot