W ostatnim dziesięcioleciu niejednokrotnie spotykaliśmy się na łamach polskojęzycznej prasy z przykładami skrajnych przekłamań na temat Polski i Polaków, nierzadko otwartych oszczerstw i kalumni. Pomimo tego zamieszczona w "Res Publice Nowej" z marca 2003 roku "Historia polsko-żydowska" Henryka Grynberga może być uznana za wyjątkowy, szczególnie "wyróżniający się" antypolską zajadłością "wyczyn" publicystyczny. Sprawiły to zarówno wyjątkowo silna polonofobia Grynberga, doświadczonego polakożercy - recydywisty, jak i swoisty "syntetyczny" charakter jego szkicu. Grynberg, prozaik, poeta, eseista i dramaturg, pokusił się o przedstawienie w oszczerczo wykoślawionej formie historii stosunków polsko-żydowskich, "odpowiednio" je uogólniając.

Kto przygarnął polakożercę?!

Pisarz Henryk Grynberg, domorosły historyk, przedstawia w swym szkicu malowaną ciemnymi barwami historię stosunków polsko-żydowskich. Historia ta jest, według niego, czarna, oczywiście tylko z winy Polaków, którzy popełnili wobec Żydów rozliczne "zbrodnicze" czyny. Przyjrzyjmy się więc z bliska wywodom Grynberga, w których roi się od ordynarnych oszczerstw i równie ordynarnych przemilczeń. Paszkwil Grynberga jest wprost oburzający, zawiera zdumiewająco dużą ilość antypolskich kłamstw i pomówień, które aż się proszą o prokuratorską interwencję wobec redakcji miesięcznika, który wydrukował ten polakożerczy tekst.
Grynberg żeruje przede wszystkim na tym, że ciągle albo zbyt mało znana jest historia różnych okresów w stosunkach polsko-żydowskich, albo też znana jest głównie ze skrajnie tendencyjnych filosemickich opracowań. Daje więc ze swej strony dodatkową porcję oszczerczych zniekształceń, wyraźnie dążąc do stworzenia jak najgorszego obrazu Polaków - w polskojęzycznym czasopiśmie. "Res Publikę Nową" nazywam czasopismem polskojęzycznym, które kolejny raz zafałszowuje obraz Polski i Polaków, oskarżając ich gromko o "antysemityzm" czy szkalując najwspanialsze postaci polskie z przeszłości. To przecież na łamach "Res Publiki Nowej" ukazał się parę lat temu artykuł Bożeny Umińskiej, która pomówiła nawet Stefana Żeromskiego o "antysemityzm", występując z haniebnymi rozważaniami: "czy Stefan Żeromski sypałby gaz Cyklon B w obozie?".
Cóż, ryba psuje się od głowy, a redakcji "Res Publica Nova" nadaje ton jej naczelny redaktor Marcin Król, znany z rozlicznych uogólnień atakujących "niezgułowatą", "nienormalną Polskę" i Polaków. Marcin Król niejednokrotnie wykazał całkowity brak szacunku dla polskości i patriotyzmu. Już w trzecim numerze "Res Publiki Nowej" z 1991 roku "zabłysnął" oszczerczym antypolskim ogólnikiem: "Polska nigdy w swej najnowszej historii liczącej dwieście lat krajem normalnym nie była, a więc po to, żeby stać się krajem normalnym - Polska musi zapomnieć samą siebie". Przypomnijmy w kontekście tych uwag M. Króla, że bardzo wielu zagranicznych intelektualistów i polityków wysławiało tę rzekomo "nienormalną" Polskę i Polaków z ostatnich dwustu lat jako wzór walki o wolność, o prawdziwe tradycje europejskie przeciwko barbarzyństwu (np. XIX-wieczny brytyjski lord kanclerz Henry de Brougham, Richard Wagner, Victor Hugo, Fryderyk Nietzsche, Lew Tołstoj, prezydent USA Woodrow T. Wilson, Charles de Gaulle etc.). Słynny XIX-wieczny historyk literatury pochodzenia żydowskiego Georg Brandes (Morris Cohen) pisał: "Kochać Polskę i wolność to jedno. (...) Polska jest symbolem wszystkiego, co najszlachetniejsi w ludzkości umiłowali i o co walczyli".
Król, zajadły tropiciel rzekomego "polskiego antysemityzmu", przy każdej okazji uderzał w polskie tradycje narodowe. W "Życiu Warszawy" z 11 marca 1994 r. pisał: "Tradycja narodowa to rezerwuar mitów, co więcej, polskie mity narodowe są to w większości mity martwe. Któż z nas przejmuje się choćby przez moment Kościuszką pod Racławicami (...)". Król wsławił się również skandalicznym porównaniem "Myśli nowoczesnego Polaka" Romana Dmowskiego z "Mein Kampf" Hitlera. W 1995 r. popisał się kolejnym skandalicznym tekstem na łamach "Res Publiki Nowej" (nr 22, s. 6): "Istotne jest jednak nie zagrożenie nacjonalizmem, ale zagrożenie, jakie niesie ze sobą tak zwany Polak-katolik, czyli cichy nacjonalizm (...), na przykład Wałęsa może połączyć się z Glempem i Pawlakiem, i te trzy chłopy będą rządzić nami przez najbliższe 25 lat. Spokojnie i niedemokratycznie, a raczej paternalistycznie".
Jak z tego widać, Grynberg - antypolski oszczerca i paszkwilant znalazł aż nadto "odpowiednie" miejsce w "gościnie" u Marcina Króla, na łamach "Res Publiki Nowej". Niżej pokażę szczegółowo, jak to miejsce zapełnił wymysłami, pisanymi żółcią i jadem.

Polska jedynym schronieniem Żydów

Kluczowym kłamstwem w całych wywodach Grynberga jest jego stwierdzenie: "Pierwsza Rzeczpospolita tolerowała Żydów bardziej niż reszta Europy. Druga już nie bardziej. Trzecia bardziej niż reszta Europy toleruje hitlerowców". Tak więc, według Grynberga, to właśnie Polacy są dziś najgorsi dla Żydów, bo jakoby bardziej niż reszta Europy "tolerujemy hitlerowców". Dodaje do tego dalej, że "polscy hitlerowcy bezkarnie maszerują z pochodniami i wzywają do 'wojny polsko-żydowskiej'". Oczywiście nie podaje konkretów, gdzie padają tego typu zachęty do wojny z Żydami; fakty i konkrety nie są na ogół specjalnością Grynberga.
Powróćmy jednak do pierwszej tezy Grynberga: "Pierwsza Rzeczpospolita tolerowała Żydów bardziej niż reszta Europy". Tylko tolerowała? To skąd pochodziło określenie Polski jako "paradisus Iudeorum" (raj dla Żydów), użyte nawet w Wielkiej Encyklopedii Francuskiej z XVIII wieku? Polska przez stulecia była krajem, gdzie nie tylko "tolerowano Żydów", lecz także dawano przez wieki jedyne schronienie przed okrutnymi prześladowaniami, jakie spotkały ludność żydowską w licznych krajach, choćby w sąsiadujących z nami Niemczech, Czechach czy Rosji (masowe topienie Żydów za cara Iwana Groźnego). Uczciwie przyznawał to nawet XIX-wieczny polakożerca, pruski feldmarszałek Helmut Moltke, a nie chce przyznać paszkwilant Grynberg z polskojęzycznej "Res Publiki Nowej". Przypomnę, że feldmarszałek von Moltke pisał: "Przez długi przeciąg czasu przewyższała Polska wszystkie inne kraje Europy swoją tolerancją. (...) Pierwsi Żydzi, którzy tu osiedli, byli wygnańcami z Czech i Niemiec. W roku 1096 schronili się oni do Polski, gdzie wówczas daleko większa tolerancja panowała niż we wszystkich państwach Europy". Na tle ogromnej części innych krajów europejskich, w których Żydów prześladowano lub z których ich wypędzano, Polska wyróżniała się jako ich wyjątkowo bezpieczne schronienie, a także jako kraj, który zapewnił im ogromną autonomię i nieograniczone możliwości rozwoju. Według obliczeń prof. I.C. Pogonowskiego, pomiędzy 1340 a 1772 r. żydowska ludność Polski wzrosła 75-krotnie, z ok. 10 tys. do ponad 750 tys. osób. Słynny żydowski myśliciel rabin krakowski M. Isserless pisał w XVI w.: "Jeśliby Bóg nie dał nam tego kraju [tj. Polski - J.R.N.] za schronienie, los Izraela byłby nie do zniesienia".
Najsłynniejszy XIX-wieczny historyk żydowski H. Graetz pisał w "Historii Żydów": "Służyła Polska w tej dobie za przytułek dla ofiar prześladowań i rugów, szczególnie niemieckich (...). Było to dla Żydów nader szczęśliwym zdarzeniem, że gdy nad ich głowami w Niemczech zawisły nowe klęski, znaleźli o ścianę kraj, który udzielił im gościny i opieki (...). Ku Polsce jako pewnemu schronieniu zwracały się oczy Żydów prześladowanych w innych krajach (...). Polska, która w wieku szesnastym dzięki unii z Litwą stała się za panowania synów Kazimierza IV wielkim mocarstwem, była (...) schroniskiem dla wszystkich banitów, prześladowanych i szczutych".
Przypomnijmy również, że wybitny współczesny historyk żydowski Barnett Litvinoff ocenił w wydanym w Londynie w 1988 roku monumentalnym dziele "The Burning Bush. Antisemitism and World History", iż "przypuszczalnie Polska uratowała Żydów od całkowitego wyniszczenia".

Za duże przywileje

Oburza się pan Grynberg na powszechną w Polsce niewiedzę o Statucie Kaliskim. Chodzi o pierwszy w Polsce przywilej dla Żydów wydany w 1264 roku przez księcia Bolesława Pobożnego. Rzeczywiście szkoda, że Polacy nie znają tego przywileju. Był on jednym z jaskrawych przykładów naiwności naszych polskich książąt, którzy dali Żydom w Polsce zbyt duże, niedopuszczalne wprost przywileje, ustanawiające swego rodzaju "państwo w państwie". Szczególnie fatalną, jakże szkodliwą dla Polski... i nawet dla Żydów sprawą był wydany w Kaliszu przywilej zapewniający Żydom własne niezależne sądownictwo, które znalazło się w rękach rabinów. Jakże wymownie pisał o tym żydowski historyk Naftali Schipper: "(...) przywilej kaliski z 1264 o własnym sądownictwie żydowskim wywarł niekorzystny wpływ w późniejszych czasach na stosunki społeczne i oświatowe Żydów w Polsce. Żydzi zamknęli się we własnym środowisku (...). Przyznanie Żydom przywilejów własnego sądownictwa osłabiło w nich jeszcze więcej zajmowanie się kulturą krajową, co odosobniło ich jeszcze bardziej od reszty społeczeństwa i oddało ich pod wyłączną władzę rabinów. Ci byli po największej części przeciwnikami ogólnej oświaty i baczyli, by Żydzi nie oddawali się naukom świeckim. (...) Żydzi byli zupełnie zależni od rabinów, którzy nie pozwolili Żydom obcować z innowiercami" (N. Schipper: "Dzieje Żydów w Polsce oraz przegląd ich kultury duchowej", Lwów 1926).
Dzięki fatalnemu przywilejowi kaliskiemu sądy rabinackie uzyskały faktycznie nieograniczoną władzę, łącznie z wydawaniem wyroków śmierci. Polscy Żydzi surowo przestrzegali przy tym zasady, aby sprawy pomiędzy nimi były rozstrzygane wyłącznie przez sądy żydowskie. Żydowi, który złamałby tę zasadę i poszedłby ze sprawą do sądu polskiego, groziło wyklęcie przez ogół żydowskich współwyznawców (straszna klątwa - cherem) i wskutek tego narażenie się na utratę życia. Pozostawienie polskich Żydów pod niekontrolowaną władzą rabinów, zwłaszcza sądowniczą, wraz z prawem rabinów do nieograniczonego wymierzania kary śmierci, sprzyjało utrwalaniu wśród Żydów tendencji skrajnie zachowawczych i blokowaniu dostępu wszelkich nowych idei. Bezlitośnie rozprawiano się z jakąkolwiek próbą wyemancypowania się czy odejścia spod władzy rabinów. Sądy rabinackie niejednokrotnie wykorzystywały swe uprawnienia do karania śmiercią i to okrutną (np. przez gotowanie we wrzątku lub zachłostanie) żydowskich "heretyków" czy odstępców od wiary mojżeszowej na chrześcijaństwo. Żydowski historyk Jakub Goldberg (doktor honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego) w wydanej w 1985 roku w Jerozolimie książce "Converted Jews in the Polish Commonwealth" (s. 94-97) zamieścił przejmującą relację Żyda, który tylko przez jakiś niebywały łut szczęścia w ostatniej chwili wyszedł żywy z rąk kahału chcącego go ukarać śmiercią za przejście na katolicyzm. Został uratowany dzięki interwencji przejeżdżającego przypadkiem obok polskiego szlachcica. Uratowany Żyd Chaim Abramowicz szczegółowo opisał w relacji spisanej 29 czerwca 1791 r. i złożonej w klasztorze berdyczowskim, iż cały kahał znęcał się nad nim nocą, zadano mu wiele ran, a rano prowadzono go już do łaźni, chcąc utopić. Tylko przyjście mu w sukurs przejeżdżającego drogą Polaka ocaliło Chaima przed okrutną śmiercią w męczarniach.
Żydowski naukowiec z Izraela, prof. Israel Shahak, pisał w książce "Żydowskie dzieje i religia", że mordowanie Żydów na rozkaz rabinów w Polsce przed 1795 rokiem było "dziecinnie proste". Był to prawdziwie ponury paradoks. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tak tolerancyjnej wobec różnych wyznań, dzięki skrajnie szerokiej autonomii żydowskiej fanatyczni rabini mogli spokojnie mordować nienawistnych im "heretyków", głównie Żydów konwertytów na wiarę chrześcijańską. Oto jakie były skutki tak niebacznie wydanego Żydom przywileju kaliskiego w sprawie sądownictwa. Tylko o tych tak żałosnych i okrutnych skutkach jakoś dziwnie nie wspomina wielki jakoby rzecznik tolerancji Henryk Grynberg.

Jak Żydzi "wzbogacali" Polaków

Do szczególnie groteskowych twierdzeń Grynberga należy sugerowanie przez niego, że Żydzi byli faktycznymi dobrodziejami Polski, wzbogacającymi jej gospodarkę. Dzisiaj - według Grynberga - nieszczęsna "III Rzeczypospolita bez Żydów nie daje sobie rady z tłustymi zbiorami zboża jak Egipt bez Józefa". Na uzasadnienie swego twierdzenia o tym, jak Polaków "wzbogacali" Żydzi, Grynberg powołuje się na nieznany szerzej list niepodanego przez siebie z nazwiska polskiego ministra, twierdząc, co następuje: "Przez wieki korzystaliśmy z wkładu Żydów, którzy żyli w Polsce, wzbogacali naszą gospodarkę, naszą kulturę i nasze życie społeczne" - przyznaje polski minister w liście do Światowego Kongresu Żydów (...). Szkoda, że Grynberg nie podał nazwiska "polskiego ministra", który wystąpił z tak obłędną tezą o "wzbogacaniu polskiej gospodarki" przez Żydów, sprzeczną z wszelkimi ustaleniami polskich historyków i świadectwami źródłowymi z dawnych wieków, i to nie tylko polskich, ale dość zgodnych w tej dziedzinie zagranicznych obserwatorów.
Grynberg wciąż powraca do swej iście nowatorskiej tezy o rzekomym "wzbogaceniu" Polski przez Żydów, uskarżając się: "Do elementów napływowych zasłużonych dla gospodarki zalicza się Niemców, Holendrów, Francuzów, nawet Szkotów, tylko nie Żydów. W oświadczeniach na eksport Żydzi wzbogacali Polskę, lecz w wypowiedziach na użytek wewnętrzny wzbogacali tylko siebie, jej kosztem, zubożali ją, wręcz okradali". Ciekaw jestem, na jakie to konkretne polskie "oświadczenia na eksport" może powołać się Grynberg, dowodząc "wzbogacania gospodarki polskiej" przez Żydów, i w oparciu o jakież to historyczne źródła są one wygłaszane?! Na podstawie dotychczasowej dość bogatej literatury przedmiotu byłoby naprawdę bardzo trudno dowieść tego "wzbogacania".
Można by długo wyliczać teksty polskich autorów z doby Rzeczypospolitej Obojga Narodów, uskarżających się na rolę Żydów w polskim życiu gospodarczym. Od Jana Ostroroga, Stanisława Orzechowskiego i ks. Piotra Skargi po ks. Stanisława Staszica czytamy smętne skargi na rolę Żydów w Polsce, bądź to na stosowanie lichwy, bądź to na bezlitosne krętactwo, bądź to na szkodzenie chłopom i mieszczaństwu. Na przykład ks. Piotr Skarga zarzucał polskim Żydom, że "lichwę w chrześcijany wmawiają, panów, rozmaite im zyski na arendach, mytach, karczmach, gorzałkach obiecując, okrucieństwa i ucisków nad poddanymi ucząc, stan kupiecki psują". Pod koniec XVIII wieku te głosy krytyczne pod adresem Żydów zaczęły się jeszcze bardziej nasilać. Ton tym krytykom nadawały wystąpienia w stylu ks. Stanisława Staszica, zarzucające Żydom, że "są sprawcami nędzy miast w Polsce" i "wyniszczają włościan", piętnujące rolę żydowskich arendarzy w ucisku chłopów. Domagano się radykalnej zmiany struktury społeczności żydowskiej w Polsce, jej autentycznego zintegrowania z polskim społeczeństwem, wyeliminowania szkodliwych cech jej działalności gospodarczej.

Jak "zniszczyli rolnictwo"

Znakomity historyk Władysław Smoleński, znany z ogromnego obiektywizmu w sprawach stosunków polsko-żydowskich, tak pisał w książce "Stan i sprawa Żydów polskich w XVIII wieku" (Warszawa 1876, s. 13-15): "Arendarz eksploatował lud z powodzeniem, gdyż nęcący posiadał wabik - wódkę; a przy tym, jak jeden z światłych przyznaje Żydów, moralną znajdował podnietę w talmudzie, który, zabraniając kradzieży, korzystać z błędu pozwalał. Przeważali też Żydzi nad chłopstwem, jeżeli nie doskonałością moralną, to sprytem i celu dopięli. Umieli oni względem niego odgrywać rolę filantropów, służyć mu kredytem i radą; a skłonni będąc do wszelkiego rodzaju zamian w naturze, na wpół darmo otrzymywali inwentarz i zboże. Był też wieśniak głównym żydowskich fortun materiałem, na niego działalność całej rodziny zwróconą była. Znając go z bliska - wiedzieli o wszystkim co posiadał, każdy snopek na polu jeszcze zliczyli, każdą sztukę bydła rozpoznali w stadzie. Co tylko można było za bezcen wziąć w długu - brali: zboże, bydło, najdrobniejsze rzeczy, aż do ruchomości gospodarskich, które opiły chłopek zanosił do karczmy. Oprócz tego, jako faktorzy i szynkarze Żydzi zajęli rolę pośredników pomiędzy panami i chłopstwem, byli oni niby ogniwem spajającym te dwa stany na przeciwległych krańcach stojące. Podobna spójnia (...), w XVIII zaś wieku wyłącznie prawie dostała się starozakonnym. Na pośrednictwie jednak ostatnich nieprzedstawiających żadnej gwarancji moralnej, chłop źle wychodził: czego pan z niego bez odrazy sumienia wydrzeć nie mógł, przez szynkarza lub faktora najpewniej dokonał.
Podobnąż rolę odgrywali Żydzi i względem panów, dla których arendarz był wszystkim. Żadna sprzedaż lub kupno, interes żaden bez jego jawnego lub skrytego udziału obejść się nie mógł. Znając dobrze położenie pana, jego potrzeby, nawyknienia, upodobania i słabości - kierował wszystkim; a demoralizując przekupstwem oficjalistów i włościan - dwór cały na swoje miewał usługi. Zakupując wszystko we dworze lub dając kupców od siebie, brał od wszystkiego pewien procent; z drugiej strony, używany do interesów w miasteczku, umiał utargować na tym, u kogo nabywał i dla kogo przywoził. W ogóle: korzystać z ułomności i błędów ludzkich - było systematem Żydów, na tej zasadzie opierała się większa część ich operacji przemysłowo-handlowych. Pana łudzili gotowym groszem, o który bywało ciężko; chłopka - wódką; ekonoma - prezentem i grzecznością, a ze wszystkiego ciągnęli korzyść. Rolnictwo, według ówczesnych przekonań jedyne kraju bogactwo, zniszczyli; główną dźwignię jego - kmiecia, przez rozpajanie, łatwo użyczany kredyt i nierzetelne powiększanie długów - do ubóstwa przywiedli; gdy sami, nie powiększając produkcji, żyli kosztem najpracowitszej ludności krajowej 'jako ogromna pijawka, kiedy ciało opasze, wysysa z niego krew najczystszą, a nic mu w zamian nie daje'. (...)
Gdzie Żydzi byli bogaci - tam kmieć ubożał i dało się to widzieć szczególnie na Litwie i Rusi, gdzie chłopstwo do największej nędzy przywiedzione zostało. Ludność wiosek sąsiadujących z miastami tolerującymi Żydów wyraźnie nosiła na sobie ślady tego sąsiedztwa, na niej bowiem arendarz odbijał wysoką sumę dzierżawną, jaką wypłacał dziedzicom; z niej ciągnął środki na wyżywienie licznej rodziny próżniaczej".
W dość szczególny sposób "wzbogacali" Polskę Żydzi również uprawianym przez tak wielu z nich lichwiarstwem. Zajęcie to było rzeczywiście bardzo intratne i wzbogacające, ale tylko dla "uprawiających" go Żydów. Wywoływało za to niejednokrotnie szczere uczucie nienawiści u doszczętnie rujnowanych przez lichwiarzy Polaków. Oddam tu głos rzetelnemu świadectwu na ten temat, autorstwa znanego publicysty i krytyka pochodzenia żydowskiego Ernesta Deichesa (Łunińskiego). W wydanej w 1891 r. pracy "Sprawa żydowska w czasie Sejmu Wielkiego" Deiches pisał m.in.: "(...) grunt w Polsce do nienawiści był sposobny i podatny. Żydzi uprawiali tu lichwę bardzo wysoką, dochodzącą do połowy wysokości wypożyczonej sumy, skutkiem czego wyzyskiem gnietli uboższą szlachtę i mieszczaństwo. Poznańscy lichwiarze Aaron wraz z zięciem Danielem lub Musco (Mosiek) bez przerwy procesują się z Wielkopolanami o zaległe procenta i kapitały, i biorą znaczną nadwyżkę ponad dywidendę legalną, określoną statusem Kazimierza Wielkiego".
O drastycznych skutkach uprawianej przez wielu Żydów lichwy, a zwłaszcza o wywoływanych przez nią sporach wspominał również profesor J. Wyrozumski w wydanej w 1991 roku zbiorowej pracy "Żydzi w Dawnej Rzeczypospolitej". Dopuszczalne wówczas odsetki były bardzo wysokie i wynosiły grosz od grzywny w ciągu tygodnia. Dawało to 108 proc. w stosunku rocznym!
Stwierdzenia Grynberga o tym, jak Żydzi "wzbogacali" polską gospodarkę, trafiają na mocne zaprzeczenie nawet w informacjach faktograficznych podawanych przez Stefana Bratkowskiego, autora znanego skądinąd ze skrajnego filosemityzmu. Otóż w książce Bratkowskiego "Pod wspólnym niebem. Krótka historia Żydów w Polsce i stosunków polsko-żydowskich" (Warszawa 2001, s. 47-48) czytamy: "Żydzi jako handlowi pełnomocnicy szlachty nie płacili ceł, którymi dzierżawcy tych ceł, też w ogromnym procencie Żydzi, łupili kupców-mieszczan. Królestwo Polskie pozostawało nadal eldoradem zbożowym Europy (...). Tym bardziej bogacił się stan żydowski. Ale nie inwestował: Żydzi polscy, choćby najbogatsi, umieli żyć skromnie i oszczędzać, wszelako pieniądza na miejscu nie lokowali. Z łatwo zrozumiałych powodów: ziemi nabywać nie było im wolno, a każde widome bogactwo, przy jakiejkolwiek inwestycji w przemysł, wzbudziłoby natychmiast pokusę dodatkowego opodatkowania. W rezultacie jedyny żywioł gospodarczy i zdolny w Królestwie do akumulacji kapitału wywoził go i lokował... w Niderlandach". Jakoś dotąd nigdy nie słyszeliśmy, by wywożenie kapitału z jakiegoś kraju oznaczało jego "wzbogacanie". Grynbergowi należy się palma pierwszeństwa w takim nowatorskim "odkryciu" z dziedziny ekonomii!

W oczach Bolesława Prusa

Jak zaś wyglądało "wzbogacanie" polskiej gospodarki przez Żydów na początku XX wieku, możemy przekonać się ze świadectw pisarza Bolesława Prusa, który przez wiele lat opowiadał się za dialogiem i zbliżeniem polsko-żydowskim, by pod koniec życia ubolewać nad egoizmem środowisk wobec Polaków. W "Kronice" z 6 listopada 1909 roku Prus tak pisał o wyjątkowo bezwzględnych metodach walki ekonomicznej stosowanej przez żydowskich kupców, młynarzy itp. wobec pojawiającej się polskiej konkurencji: "Żydzi zdobyli u nas handel wewnętrzny, zagraniczny i przewozowy (...). Stosunek niektórych grup żydowskich do Polaków jest nie tylko niegodziwy, ale wprost - nieprzyzwoity (...) w tej samej chwili 'litwacy' odgrywają rolę rusyfikatorów u nas, nawet obrażają nas, a Żydzi poznańscy wręcz głoszą, że zawsze walczyli przeciw Polakom w interesie Niemców (...). Dla zupełności tego obrazu niektóre partie czy grupy Żydów nie cofają się przed pogróżkami, a nawet czynami. Polskim sklepom kooperatywnym Żydzi nie chcą wynajmować mieszkań w swoich domach; młynarze Żydzi roszczą pretensje wyłącznego prawa dzierżawienia wszystkich młynów w kraju. (...)" (por. B. Prus: "Kroniki", t. XX, oprac. Z. Szweykowski, Warszawa, 1970, s. 146-147). Nam tymczasem wmawia się wciąż, że to Polacy byli wyłącznymi winowajcami pogorszenia stosunków polsko-żydowskich, bo endecja ogłosiła bojkot gospodarczy Żydów. Zrobiła to w październiku 1912 r., podczas gdy cichy bojkot Polaków, realizowany przez żydowską konkurencję, trwał już znacznie wcześniej (wszak tekst Prusa jest z 1909 roku!).
W "Kronice" z 12 listopada 1910 r. Bolesław Prus pisał: "W naszych miastach Żydzi stanowią od czterdziestu czterech do osiemdziesięciu procent ogółu mieszkańców i należy do nich czterdzieści jeden procent nieruchomości miejskich, choć w kraju tworzą tylko piętnaście procent mieszkańców. Dzięki temu nasz chłop, któremu już jest za ciasno na roli, nie może przenieść się do miasta, gdyż Żydzi nie dopuszczą go tam. We Włocławku pisze 'Dziennik Kujawski' - Żydzi na ulicy Nowej będącej główną arterią miasta, zakupili w ostatnich czasach kilkadziesiąt domów, ażeby wyprzeć stamtąd handel polski. Koroną zaś naszego położenia są następujące cyfry. W ciągu ostatnich dwunastu lat emigrowało Polaków do Ameryki dziewięćset czterdzieści dziewięć tysięcy, prawie milion. A ilu ich wyszło do Niemiec, ilu do Cesarstwa? Do Cesarstwa uciekali przeważnie rzemieślnicy, znękani ciągłymi strajkami, zaś ich miejsce kto zajął?... Byłem teraz w Lublinie, który znam od czasów dzieciństwa, i zdumiałem się nad mnóstwem sklepów i warsztatów żydowskich. Ulice kiedyś niepodzielnie zamieszkane przez chrześcijan, dziś są żydowskimi i mnóstwo domów przeszło na własność Żydów.
W takim stanie rzeczy mamy przed sobą dwie perspektywy. Ponieważ Żydzi rosną i wzmacniają się na naszych błędach, więc - albo ulepszymy siebie samych i nasze wewnętrzne stosunki, albo - w emigracji zmarnujemy najdzielniejsze siły, a reszta stanie się lennikami Żydów" (B. Prus: "Kroniki", t. XX, s. 274-275).

prof. Jerzy Robert Nowak, Nasz Dziennik, 2003-04-22

powrot