NASZ DZIENNIK
Sobota-Niedziela, 12-13 kwietnia 2003, Nr 87 (1583)
W drodze do Katynia

Z kalendarium zbrodni na Polakach i Polsce

Nie można zrozumieć znaczenia zbrodni katyńskiej bez historycznego kontekstu, jakim była niemiecko-sowiecka zmowa w planowanej i realizowanej zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Poniżej przypominamy najważniejsze wydarzenia i wypowiedzi z lat 1939-1940, polecając je uważnej i wrażliwej lekturze, zwłaszcza młodych Polaków.

25 VII 1932 r. Z Paktu o nieagresji między Rzeczpospolitą Polską a ZSRR, przedłużonego 5 maja 1934 r., z mocą do 31 grudnia 1945 r.: "W razie, gdyby jedna z Umawiających się Stron została napadnięta przez państwo trzecie lub przez grupę państw trzecich, druga Umawiająca się Strona zobowiązuje się nie udzielać ani bezpośrednio, ani pośrednio, pomocy i poparcia państwu napadającemu przez cały czas trwania zatargu".

23 VIII 1939 r. Z tajnego protokołu do sowiecko-hitlerowskiego układu o nieagresji, zwanego paktem Ribbentrop - Mołotow: "W wypadku zmian terytorialno-politycznych na obszarach należących do Państwa Polskiego, granica stref interesów Niemiec i ZSRS przebiegać będzie w przybliżeniu wzdłuż linii rzek Narwi, Wisły i Sanu. Kwestia, czy w obustronnym interesie będzie pożądane utrzymanie niezależnego Państwa Polskiego i jakie byłyby jego granice, będzie mogła być ostatecznie wyjaśniona dopiero w trakcie dalszego rozwoju politycznego. W każdym razie oba Rządy rozstrzygną tę kwestię w drodze przyjaznego porozumienia. Protokół niniejszy będzie traktowany przez obie strony jako ściśle tajny".

2 IX 1939 r. Powstał obóz koncentracyjny Stutthof, do którego przywieziono pierwszych 250 Polaków z terenu Wolnego Miasta Gdańska.

3 IX 1939 r. Początek "dziwnej wojny" (fr. le drěle de guerre, niem. Sitzkrieg - wojna "siedząca") - wypowiedzianej Niemcom przez Wielką Brytanię, Francję, Australię, Indie, Kanadę i Nową Zelandię. Dnia 4 września 10 brytyjskich bombowców zrzuca nad Hamburgiem, Bremą i Zagłębiem Ruhry 13 ton ulotek, wzbudzając tym szydercze komentarze prasy niemieckiej. Dnia 7 września Naczelna Rada Wojenna Francji podejmuje decyzję o niewysyłaniu do Polski lotnictwa oraz o niebombardowaniu Niemiec. Francja i W. Brytania przyznają Polsce... kredyt na prowadzenie wojny. Rozpoczyna działalność sekcja polska BBC. Dnia 12 września francusko-brytyjska Najwyższa Rada Wojenna podejmuje decyzję o zaniechaniu działań zaczepnych przeciw Niemcom.

4 IX 1939 r. Niemcy mordują w Katowicach około 250 osób, głównie powstańców śląskich i harcerzy broniących miasta.

5 IX 1939 r. Z rozkazu gen. Brauchitscha organizuje się na ziemiach polskich sądy specjalne (Sondergerichte) z zastosowaniem, wbrew prawu międzynarodowemu, niemieckiego prawa karnego. Niemieckie sądy mogły wymierzać w Polsce karę śmierci, niezależnie od wieku "sprawcy".

8 IX 1939 r. Władze niemieckie likwidują na terenie Wolnego Miasta Gdańska wszystkie polskie szkoły.
11 IX 1939 r. W Poznaniu aresztowano jako zakładników profesorów Uniwersytetu Poznańskiego.

12 IX 1939 r. Albert Foster (przyszły namiestnik okręgu Gdańsk - Prusy Zachodnie): "Sprawą szczególnej wagi jest ujęcie i odosobnienie polskich przywódców oraz intelektualistów, do których zaliczam nauczycieli, duchownych, ludzi z wyższym wykształceniem i ewentualnie kupców".
Zamknięto Uniwersytet Poznański.

14 IX 1939 r. Niemcy wkraczają do Gdyni. Począwszy od jesieni 1939 r., z miasta zostanie wysiedlonych ponad 80 tys. Polaków. Podobnie setki tysięcy Polaków zostanie wysiedlonych z innych miejscowości Pomorza i Wielkopolski.

20 IX 1939 r. Po uzgodnieniach okupantów ostatecznie Stalin nie zgadza się na utworzenie Restpolen (szczątkowego państwa polskiego, proponowanego przez Niemców).

21 IX 1939 r. Specjalne grupy operacyjne SS i SD zostają upoważnione do zadań "narodowo-politycznych" i likwidacji "polskiego elementu przywódczego".

22 IX 1939 r. Na terenie Ostaszkowa władze sowieckie tworzą obóz dla polskich jeńców wojennych.

27 IX 1939 r. Z oświadczenia Reinharda Heydricha, szefa niemieckich sił bezpieczenstwa: "Polska elita intelektualna została już wytępiona w 3 proc.".
28 IX 1939 r. Sowiety i Niemcy podpisują układ "o granicach i przyjaźni" z tajnymi protokołami, m.in. o zwalczaniu polskiego ruchu oporu.

29 IX 1939 r. Heydrich: "W Polsce nie należy litować się nad duchowieństwem, nauczycielami i legionistami".

IX 1939 r. Liczne przypadki rozstrzeliwania przez Niemców jeńców polskich, m.in. w Częstochowskiem, Piotrkowskiem, na Górze św. Anny, na Śląsku, w Opatowcu (4 IX), w Ciepielowie (8 IX - 450 osób, 9 IX - 300 osób), w Terespolu (17 IX - 100 osób) i w wielu innych miejscowościach w Polsce.
IX-XI 1939 r. Intelligenzaktion (niem. akcja "Inteligencja") lub Direktaktion (akcja bezpośrednia) - niemiecka akcja mająca na celu fizyczną likwidację warstw kierowniczych społeczeństwa polskiego na Pomorzu, w Wielkopolsce i na Śląsku. Przygotowana jeszcze przed wybuchem wojny (61 tys. nazwisk Polaków). Przeprowadzona przez grupy specjalne (Einsatzgruppen) policji bezpieczeństwa i "ochotników" z Selbschutz. Do 20 września zamordowano ok. 60 tys. przedstawicieli polskiego ziemiaństwa, nauczycieli, wolnych zawodów, księży, działaczy społecznych, byłych wojskowych i innych osób, uznanych za krzewicieli polskości.

X 1939 r. SS-Sturmbannführer Röder w Bydgoszczy: "Zgodnie z wolą Führera polskie Pomorze Gdańskie (...) ma być przekształcone w najkrótszym czasie w niemieckie Prusy Zachodnie. Celem przeprowadzenia tego zadania konieczna jest w pierwszym rzędzie fizyczna likwidacja wszystkich tych polskich elementów, które w przeszłości występowały w jakiś kierowniczy sposób po stronie polskiej, a w przyszłości mogą być nosicielami polskiego oporu".

2 X 1939 r. Hitler: "Należy pozbawić życia przedstawicieli polskiej inteligencji".

6 X 1939 r. Hitler: "Polska traktatu wersalskiego nigdy się nie odrodzi, co gwarantują dwa najpotężniejsze państwa ziemi".

7 X 1939 r. Aresztowanie wykładowców i alumnów Seminarium Duchownego we Włocławku.
17 X 1939 r. Hitler: "Musimy zapobiegać odradzaniu się polskiej inteligencji jako warstwy przywódczej".

31 X 1939 r. Joseph Goebbels: "Polacy zasadniczo nie powinni mieć teatrów, kin (...). W GG należy zamknąć wyższe szkoły i seminaria (...). Polakom należy zostawić takie możliwości kształcenia, które ukażą im beznadziejność ich położenia narodowego".
Rozporządzeniem Hansa Franka zlikwidowano na terenie GG szkolnictwo powyżej podstawowego, zakazano m.in. nauczania historii.
Wiaczesław Mołotow, sowiecki minister spraw zagranicznych: "Wystarczyło krótkie uderzenie w Polskę najpierw ze strony armii niemieckiej, a potem Armii Czerwonej, żeby nic nie pozostało z pokracznego bękarta traktatu wersalskiego".

X 1939 r. Rząd Polski tworzy Fundusz Kultury Narodowej, który będzie udzielał jednorazowych lub stałych zapomóg uczonym, pisarzom i artystom. Objęto pomocą około 3 tys. osób w kraju.

6 XI 1939 r. Sonderaktion Krakau. Niemcy aresztują 183 pracowników naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej.

11 XI 1939 r. W Lublinie gestapo aresztuje profesorów KUL.

23 XI 1939 r. W ramach "przyjacielskiej współpracy" Związek Sowiecki przekazał Niemcom już ponad 42 tys. polskich jeńców wojennych. Okupanci wymieniają wzajemnie jenców polskich, których obie strony uważają za niebezpiecznych dla siebie.

9 XII 1939 r. Sowiecko-niemiecka konferencja w Zakopanem w sprawie przesiedleń ludności pomiędzy państwami.

13 XII 1939 r. Decyzją sejmu litewskiego Uniwersytet Stefana Batorego zlituanizowano, a wszystkich pracowników naukowych pochodzenia polskiego relegowano. Po zajęciu Litwy przez Niemcy Litwini, wzorem swych protektorów, rozpoczną eksterminację polskiej inteligencji, m.in. w podwileńskich Ponarach, gdzie specjalne oddziały litewskie mordowały przedstawicieli Wojska Polskiego, konspiracji niepodległościowej, młodzież harcerską i tych przedstawicieli społeczności polskiej, których uznano za rzeczników polskości na Wileńszczyźnie. Litwini zamordowali m.in. wybitnego wileńskiego lekarza światowej sławy, dr. Kazimierza Pelczara, jednego z prekursorów onkologii.

18 I 1940 r. Decyzją Politbiura Komunistycznej Partii Białorusi z ziem włączonych do Białorusi wysiedla się ponad 50 tys. Polaków.

25 I 1940 r. Hans Frank oświadcza, że Niemcy oczekują "dostarczenia" z terenu Generalnej Guberni około miliona robotników polskich.

6 II 1940 r. Przerażająca, cytowana wielokrotnie wypowiedź Hansa Franka: "W Pradze wywieszono wielkie czerwone plakaty podające do wiadomości, że tego dnia rozstrzelano 7 Czechów. Gdybym chciał przeznaczyć po jednym plakacie na każdych 7 rozstrzelanych Polaków, wówczas wszystkie lasy polskie razem wzięte nie wystarczyłyby na wyprodukowanie dostatecznej ilości papieru".

10 II 1940 r. Pierwsza masowa deportacja Polaków z Kresów Wschodnich II RP zagrabionych przez Związek Sowiecki.

15 II 1940 r. W Skarżysku Kamiennej Niemcy zamordowali prawie 400 Polaków - członków organizacji Orzeł Biały.

3 III 1940 r. Według danych NKWD, w obozach i więzieniach sowieckich przebywało ponad 8400 oficerów polskich.

5 III 1940 r. Zbrodnicza decyzja sowieckiego Politbiura, podpisana przez Stalina, w sprawie wymordowania polskich jeńców wojennych. Poza Stalinem podpisali ją: Wiaczesław Mołotow, Kliment Woroszyłow i Anastas Mikojan. Sowieci zamordowali łącznie ponad 21 800 jeńców polskich. W Katyniu (z obozu w Kozielsku) - 4421; w Piatichatkach pod Charkowem (z obozu w Starobielsku) - 3820; w Miednoje pod Twerem (z obozu w Ostaszkowie) - 6311; 7305 osób rozstrzelano w więzieniach zachodniej Ukrainy i Białorusi. Katyń - na skutek odkrycia niemieckiego - stanie się symbolem całej zbrodniczej akcji.

15 III 1940 r. Heinrich Himmler w Poznaniu: "Wszyscy polscy specjaliści będą wykorzystani w naszym przemyśle zbrojeniowym. Później wszyscy Polacy znikną z tego świata...".

24 III 1940 r. Kolaborująca z Sowietami komunistyczna pisarka Wanda Wasilewska zostaje delegatem do Rady Najwyższej Sowietów. Dwa dni później żołnierze lwowskiego ZWZ przeprowadzają zamach na Wasilewską, by ostrzec tych, którzy demonstracyjnie kolaborują z Sowietami. Zamach był nieudany, Wasilewska odegra później haniebną rolę w kolaboranckim tzw. Związku Patriotów Polskich. Zrzecze się obywatelstwa polskiego na rzecz sowieckiego.

30 III - 10 VII 1940 r. Akcja AB (Ausserordentliche Befriedungsaktion - nadzwyczajna akcja pacyfikacyjna) - niemiecka akcja eksterminacyjna polskiej inteligencji w tzw. Generalnej Guberni. Jej celem była likwidacja potencjalnych przywódców polskiej konspiracji. Stanowiła element niemieckiej polityki wyniszczenia polskich elit społecznych (duchowni, nauczyciele, politycy, artyści, pisarze). Poprzedzały ją podobne akcje na Pomorzu, w Wielkopolsce, na Śląsku, w Krakowie. Akcją kierował dowódca policji i służby bezpieczeństwa (Sipo i SD) w Generalnej Guberni, B. Streckenbach. Aresztowano około 10 tys. Polaków, z tego około 3,5 tys. zamordowano (m.in. w Palmirach Macieja Rataja, Mieczysława Niedziałkowskiego i innych). Podobne akcje przeprowadzało NKWD na terenach okupowanych przez Sowietów.

3 IV 1940 r. Z obozu w Kozielsku przybywa do Katynia pierwszy transport polskich oficerów do egzekucji.

5 IV 1940 r. Z obozu w Starobielsku rozpoczyna się wywożenie polskich jeńców wojennych.

6 IV 1940 r. W więzieniu w Twerze rozpoczynają się egzekucje polskich jeńców wojennych z Ostaszkowa.

IV 1940 r. Heinrich Himmler wydaje rozkaz o utworzeniu obozu koncentracyjnego Auschwitz.

3 V 1940 r. W obydwu strefach okupacyjnych - sowieckiej i niemieckiej - Polacy czczą zakazane święto narodowe 3 Maja. Następują bolesne represje i liczne aresztowania.
6 lat później, w nocy z 2 na 3 maja 1946 roku, komunistyczna bezpieka zakaże również świętowania 3 Maja. Tego dnia na ulicach polskich miast zginą młodzi ludzie. Najgłośniejsze demonstracje odbędą się w Krakowie.

8 V 1940 r. Pierwsza obława uliczna (łapanka) w Warszawie. Niemcy aresztują około 3 tys. Polaków.

14 VI 1940 r. Pierwszy transport ponad 700 więźniów polskich do obozu Auschwitz.

13 IV 1943 r. Komunikat radia niemieckiego w sprawie odkrycia w Katyniu grobów pomordowanych polskich oficerów. Dla celów propagandowych liczbę ofiar zawyżono do mniej więcej 10 tys.

15 IV 1943 r. Rząd sowiecki po raz pierwszy zaprzecza kłamliwie odpowiedzialności za zbrodnię katyńską.

17 IV 1943 r. Rząd Polski zwraca się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z prośbą o wyjaśnienie sprawy zamordowanych oficerów polskich.

25/26 IV 1943 r. Stalin wykorzystuje odkrycie zbrodni katyńskiej jako pretekst do zerwania stosunków dyplomatycznych z Rządem Polskim. Oskarża Rząd Polski, żądający wyjaśnień, o "wrogie ustosunkowanie się do ZSRR" (!). Sowieci rozpoczynają intensywne przygotowania w celu powołania kolaboranckiego rządu "polskiego", sił bezpieczeństwa i cenzury, które zapewnią im po wojnie polityczno-militarne podporządkowanie Polski. Zbrodnia katyńska będzie czekać na prawdę (oficjalną) przez 47 lat!
Piotr Szubarczyk

www.naszdziennik.pl

"Odezwij się do mnie"

Córka porucznika Wincentego Wołka - Witomiła Wołk-Jezierska miała zaledwie trzy miesiące, gdy bestialsko zamordowano jej ojca w Lesie Katyńskim.

Od wielu lat problem katyńskiego mordu nie daje spokoju pani Witomile. Pod wpływem przeżyć osobistych napisała tomik wierszy oraz książkę, zainicjowała stworzenie wystawy katyńskiej oraz wmurowanie tablicy pamiątkowej w kościele w Zambrowie.
Wspomnienia o ojcu, jakie słyszała, składały się często z kilku zdań, ale zawsze emanowało z nich ciepło i wielki, wyczuwalny żal, że wszystko trwało tak krótko. Oglądała zachowane zdjęcia - na fotografiach widniał niezwykle przystojny blondyn o jasnych oczach, z twarzą prawie zawsze poważną i zamyśloną.

Służba wojskowa
Wincenty Wołk służył w Szkole Podchorążych Rezerwy im. M. Kątskiego we Włodzimierzu Wołyńskim, ukończył też Szkołę Artylerii w Toruniu. Pierwszy przydział otrzymał do Przemyśla. W marcu 1938 roku awansował na porucznika, wówczas też się ożenił. W sierpniu tego roku został powołany na wykładowcę nowo powstałej Mazowieckiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii im. J. Bema w Zambrowie.
Tu zastał porucznika Wincentego Wołka wybuch wojny, stąd 6 września wyruszył wraz z innymi oficerami Mazowieckiej Szkoły do Włodzimierza Wołyńskiego, by połączyć się z tamtejszą Szkołą Podchorążych Rezerwy Artylerii. W czasie agresji Armii Czerwonej byli w garnizonie Włodzimierz i przygotowywali się do stawienia oporu wojskom niemieckim. 19 września 1939 roku o północy brygada czołgów 5 Armii pod dowództwem kombriga M. Bogomołowa wtargnęła do Włodzimierza Wołyńskiego i otoczyła teren Szkoły Podchorążych.
Bogomołow wziął do niewoli 1500 oficerów i 12 tys. szeregowych. Wśród jeńców byli m. in. gen. Mieczysław Smorawiński wraz z oficerami artylerii - wykładowcami włodzimierskiej i zambrowskiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii. Tego samego dnia ludowy komisarz spraw wewnętrznych Związku Sowieckich Republik Rad Ławrientij Beria powołał specjalny zarząd NKWD ds. Jeńców Wojennych i Internowanych oraz sieć obozów jenieckich, w skład których wchodziły obozy w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie.

Czekajcie
Do rodziny porucznika Wincentego Wołka dotarła jedyna kartka z Kozielska. "Czekajcie, wrócę na chrzciny w wolnym kraju" - napisał na niej. Strona wypełniona drobnym, czytelnym pismem, zawierała informacje o współtowarzyszach, radość z narodzin córeczki, tęsknotę i marzenia o wspólnej przyszłości. Każde zdanie pełne było miłości i niepokoju o rodzinę, żonę, dziecko, teściów i o Polskę. Nie było zaś ani słowa skargi.
- Taki był: delikatny, czuły, kochający, odpowiedzialny. Tę charakterystykę potwierdzali wszyscy, którzy go znali - pani Witomiła Wołk-Jezierska nie kryje wzruszenia. Przede wszystkim zaś przekonała ją postawa matki - Ojcumiły. Zaledwie po dwóch latach małżeństwa zginął jej mąż. W "Nowym Kurierze Warszawskim" z 27 czerwca 1943 roku, na listach katyńskich przeczytali maleńki nekrolog: "02564 Wołk Wincenty, porucznik. Znaleziono 3 odznaczenia wojskowe, kartę pocztową, list".
Gdy Ojcumiła Wołk otrzymała potwierdzenie śmierci męża, była jeszcze młodą, piękną kobietą. Jednak pozostała sama. - Jak wiele z nim przeżyła dobrego, skoro starczyło tego na całe życie, jak musiał być dobry, skoro nikt go nie zdystansował - zastanawia się po latach córka por. Wołka. - Do dziś nad łóżkiem matki wisi obrazek Matki Bożej Kozielskiej, a w szafie - mundurowa kurtka ojca. Mama mi opowiadała, czym był mundur dla ojca, jak był z niego dumny, jak o niego dbał.
Matka porucznika Wincentego Wołka na tułaczkę do Kazachstanu zabrała ze sobą jego dwa świadectwa szkolne.

Skradzione dzieciństwo
"Tak bardzo boli, że okradziono mnie z obrazu szczęśliwych rodziców. Uśmiechu matki do ojca, uśmiechu ich do mnie. Pozostały słowa, których nigdy nie wypowiedziałam, słowa: 'ojciec', 'tato' - pisała we wspomnieniach córka porucznika Wołka.
- Zawsze na ojca czekałam - dodaje pani Witomiła. Do dziś pamięta kilka epizodów z najwcześniejszego dzieciństwa. Wojnę wraz z matką i jej rodzicami spędziła w Rumunii. Pociąg, którym po wojnie wracali do Polski, zatrzymał się na jakiejś stacji. W skwarze lata siedzieli na skromniutkich tobołkach, wśród tłumu polskich rodzin wojskowych powracających do Ojczyzny. Jakiś żołnierz w rubaszce zatrzymał się nad dzieckiem i wyciągnął ku niemu ręce, w których trzymał pół arbuza. - Pozwól jej wziąć, ja mam taką małą córeczkę jak ona i wracam z frontu do domu, do Rosji - powiedział do matki. "Jak on wraca z frontu, tak wróci z wojny i mój tatuś. Jedziemy na spotkanie" - pomyślała dziewczynka. Odtąd była pewna, że po powrocie do kraju, którego nie znała, spotka tatusia.

Bez wieści
Po wojnie Witomiła z matką i rodziną zamieszkała na Warmii. Pod drzwiami podsłuchiwała wiadomości o Lesie Katyńskim - o polskich oficerach, o największym mordzie w dziejach świata, jaki dokonał się na polskiej armii. Choć wiedziała już wówczas, że tam leży zamordowany jej ojciec, na przekór faktom myślała, że żyje, i czekała na spełnienie marzeń o jego powrocie. Pamięta towarzyszący myślom o ojcu dojmujący ból w dole gardła.
Pewnego wieczoru ktoś zadzwonił do drzwi. Zobaczyła w drzwiach oficera w wojskowym płaszczu. Pomyślała: "To na pewno tatuś". Co zrobić? Chciała, żeby ojciec wziął ją na ręce, podrzucił w górę, zdziwił się, że tak urosła, i przytulił szorstki policzek do jej twarzyczki. Wyobrażając sobie to wszystko, pod wpływem pragnienia, by ojciec najpierw jej szukał i by ją znalazł, schowała się do wielkiej szafy. Stamtąd usłyszała odgłosy powitania. Okazało się, że to brat dziadka wrócił z oflagu.
Potem były lata poszukiwania wszelkich informacji o okolicznościach śmierci ojca. Dowiedziała się, że z Kozielska dojechali do stacji Gniezdowo, a stamtąd ruszyli w ostatnią drogę. Wczytywała się w opisy jazdy więziennym wagonem, wyobrażała sobie mękę pragnienia, jakiej doświadczali żołnierze nakarmieni słonymi śledziami oraz ich udręczenie, rozpacz i przerażenie nad katyńskim dołem. Porucznik Wołk stanął nad nim 30 kwietnia 1940 r., w piękny, słoneczny, wiosenny dzień. O czym wtedy myślał? O żonie, której więcej nie przytuli, o dziecku, którego nigdy nie zobaczy? O wiosennym słońcu, które ogrzewało po raz ostatni jego twarz?

Gdy myślę Katyń
Gdy stało się to możliwe, Witomiła odbyła pielgrzymkę do miejsca męczeństwa ojca. W kwietniu 1989 roku pojechała z oficjalną delegacją Rady Ochrony Miejsc Pamięci i Męczeństwa do Katynia, by z mogił polskich oficerów pobrać ziemię, która została złożona w Grobie Nieznanego Żołnierza. Już w październiku tego samego roku udała się znów do Lasu Katyńskiego, tym razem z matką. Była na stacji Gniezdowo, dokąd dojechał pociąg wiozący jeńców, potem dotknęła ziemi, która go przyjęła.
Refleksje i przeżycia związane z tragiczną śmiercią ojca oraz pielgrzymką śladami jego ostatniej drogi zawarła w tomie poezji "Przychodzisz, gdy myślę Katyń". "Jadę do ciebie pierwszy raz/ Kilometry dali okryte cieniem wieczności/ a Ty odezwij się do mnie/ poszumem katyńskiej sosny/ kolebiącej Twe kości w swych korzeniach/ uśmiechnij promieniem słońca/ pogłaskaj moją twarz suchym wiatrem/ przytul miękkością trawy/ na obcej nam ziemi" - pisała w wierszu "Do Ojca".
Efektem wieloletnich poszukiwań, dociekań i studiowania dokumentów przez Witomiłę Wołk-Jezierską jest wystawa ilustrująca historię katyńskiego mordu - począwszy od 17 września, gdy Armia Czerwona dokonała agresji na Polskę, po obecny stan cmentarza wojennego. Uzupełnieniem wystawy są plansze poświęcone oficerom Mazowieckiej i Wołyńskiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Zambrowie i Włodzimierzu Wołyńskim, którzy zostali zamordowani na Wschodzie.
- Ta wystawa to forma protestu przeciwko zakłamaniom, na które nie zgadzają się Rodziny Katyńskie - powiedziała W. Wołk-Jezierska. - Związek Sowiecki, gwałcąc dyrektywy Konwencji Genewskiej chroniącej jeńców wojennych, wymordował połowę polskiej kadry oficerskiej i lwią część elity intelektualnej Polski przedwojennej. Dlatego zbrodnia katyńska bezpośrednio ugodziła w podstawy bytu naszego Narodu, w naszą przyszłość, w niepodległość państwa polskiego, bo przecież legli tam najwybitniejsi Polacy, zawodowi żołnierze, naukowcy, lekarze, nauczyciele, ludzie kultury. Z zimną krwią, z niewyobrażalnym i nieludzkim wręcz wyrachowaniem zamordowano ludzi, których wiedza, świadomość narodowa i głęboki patriotyzm były ostoją niepodległej Rzeczypospolitej - dodała.
Córka zamordowanego porucznika Wołka podkreśla, że ciała tych ludzi, jak to określił ks. bp Zbigniew Kraszewski, "świętych męczenników", zostały wielekroć pohańbione (m. in. przez skierowanie do dołów śmierci zawartości szamb z ośrodków wczasowych znajdujących się w pobliżu).

Zbrodnia bez precedensu
- Najbardziej boli to, że śmierć 22 tysięcy ludzi, którzy stanowili intelektualną i patriotyczną elitę Narodu, była tematem zakazanym. Nie wolno było o nim mówić za Stalina, za czasów Polski Ludowej. Ale również dziś jest to temat tabu. Nie jesteśmy dopuszczani do mediów. Na tematy katyńskie mają prawo wypowiadać się jedynie wybrane, pojedyncze osoby w Polsce. Gdy piszemy artykuły, protesty, nie są one publikowane - mówi Witomiła Wołk-Jezierska. Minister sprawiedliwości, prokurator generalny RP w 1993 roku Jan Piątkowski jako jedyny spośród ministrów sprawiedliwości i prokuratorów generalnych zarządził wszczęcie polskiego śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej. Była to jedyna decyzja ministra polskiego rządu, która stworzyła pełne szanse na osądzenie i ukaranie zbrodniarzy. Została ona jednak unicestwiona kuriozalnym postanowieniem prokuratora apelacyjnego w Warszawie z 16 lutego 1995 roku o uchyleniu postanowienia o wszczęciu śledztwa.
- Zbrodnia katyńska jest wydarzeniem bez precedensu w historii II wojny światowej. Dokonana została w majestacie prawa i za aprobatą najwyższych czynników sądowych ZSRS, na chronionych międzynarodowymi konwencjami jeńcach wojennych, na obywatelach państwa, z którym formalnie Związek Sowiecki nie był w stanie wojny - mówi córka por. Wincentego Wołka. - Świat jednoznacznie potępił zbrodnie systemu faszystowskiego, a winni ich popełnienia są do dnia dzisiejszego zaciekle ścigani. Równocześnie zbrodnie komunistyczne międzynarodowa opinia publiczna zbywa do dziś milczeniem, nic o nich nie chce wiedzieć lub zgoła lekceważy. A przecież prawdy nie da się rozstrzelać - mówi pani Witomiła.
Anna Wasak


www.naszdziennik.pl

W Lesie Katyńskim zgładzono wielu wybitnych oficerów Wojska Polskiego. Kiedy ich wspominamy, z ponadczterotysięcznej zamordowanej armii wyszukujemy najczęściej tych najbardziej znanych lub najwyższych rangą. Poniżej wspomnienie o jednym z tych, których rzadko się wymienia. Był lekarzem wojskowym. Pozostawił żonę i córeczkę, która urodziła się pięć miesięcy przed wyjazdem ojca na wojnę. Pani Edelgarda jest jedną z nielicznych już, żyjących wdów katyńskich. Córka Róża żyje w aurze wspomnień matki i wyobrażeń o ojcu, którego nie zdążyła poznać.

Podporucznik Izydor Janca urodził się w 1904 r. w Bobowie, pow. Starogard, na Pomorzu. Był lekarzem wojskowym. W kwietniu 1940 r. - jako jeniec Kozielska - z rozkazu władz sowieckich został zamordowany strzałem w tył głowy, wraz z tysiącami innych, i zepchnięty do katyńskiego grobu.
Był mężem Edelgardy z domu Herrmann, córki znanego starogardzkiego lekarza dr. Arnolda Herrmanna, mieszkającej do dziś w Starogardzie. Ich córka Róża jest inżynierem, mieszka w Sopocie. Doktor Herrmann był Niemcem, lecz wychował swą córkę w głębokim szacunku dla kultury polskiej. Od dziecka bardzo dobrze mówiła po polsku. Jej język jest żywym wzorem pięknej polszczyzny.
Wojna była dla rodziny doktora okresem wielkiego koszmaru. Świat wartości, oparty na szacunku, tolerancji i współżyciu starogardzkich Polaków, Niemców i nielicznych Żydów - typowego konglomeratu pomorskich miast okresu międzywojnia - walił się w gruzy. W pobliskim Szpęgawskim Lesie Niemcy urządzili cmentarz dla prawie 7 tysięcy Polaków, przedstawicieli miejscowej inteligencji i duchowieństwa. Kiedy wojna dobiegała końca, dr Herrmann ani myślał uciekać na zachód. Tu był u siebie i wśród swoich. Po latach, na pogrzeb dobrego doktora przyjdą tłumy.
We wszystkich zachowanych przekazach podkreśla się, że doktor Izydor Janca był człowiekiem prawym, gotowym do poświęceń dla innych. Pani Edelgarda do dziś wspomina pewien bal karnawałowy, do którego długo się przygotowywała. Kiedy już byli gotowi do wyjścia, młodzi, żądni zabawy, przyszedł posłaniec z wiadomością, że w sąsiedniej miejscowości ciężko chory człowiek potrzebuje pomocy. Izydor nie wahał się ani przez chwilę. Edelgarda tego wieczora pozostała sama w domu - z mieszanymi uczuciami, w których był wielki zawód, ale też wielka duma, że ma takiego męża.
Od roku 1914 uczył się w kolegium Ojców Marianów w Pelplinie. To tu otrzymał formację duchową, która zaważyła na jego dalszym życiu. W Państwowym Gimnazjum Klasycznym w Starogardzie zdał maturę i otrzymał świadectwo dojrzałości. Jednym z jego kolegów był syn dyrektora gimnazjum, który również trafi do Katynia. Izydor pracował w starogardzkim Danziger Bank, potem studiował na Wydziale Lekarskim Uniwersytu Poznańskiego. Tu należał do studenckiej korporacji Pomerania, znanej z kultywowania tradycji patriotycznych. Mógł studiować, gdyż pobierał stypendium akademickie ze Starostwa Krajowego Pomorskiego. Stypendia przeznaczone były "dla niezamożnej młodzieży akademickiej". W 1933 r. otrzymał dyplom lekarza, "dający prawo do wykonywania praktyki lekarskiej w Rzeczypospolitej Polskiej". Zachowała się opinia z praktyki na oddziale chirurgicznym Szpitala Miejskiego w Toruniu: "Jako lekarz był sumiennym i pilnym pracownikiem, dbałym o dobro pacjentów, których zdobył całkowite zaufanie. Wykazał głęboką znajomość wiedzy lekarskiej, którą umiejętnie stosował, niosąc ulgę chorym. Stosunek jego do swoich przełożonych był zawsze poprawny i nacechowany szacunkiem".
W 1934 r. zaręczył się z Edelgardą. Pół roku później odbył się ślub w kościele parafialnym św. Mateusza w Starogardzie. Ślubu udzielił zaprzyjaźniony z młodymi ks. Franciszek Baumgardt, zamordowany później przez Niemców. Ostatnie pięć lat przed wybuchem wojny to praktyka prywatna w Pucku oraz opieka lekarska nad pracownikami okolicznych majątków od Redy aż po Hel.
Czasy były niespokojne. Mobilizowano doktora wielokrotnie i sprawdzano jego przydatność jako lekarza wojskowego. Tu również zasłużył na najlepsze opinie. Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty w Śremie (5. lokata na 82 słuchaczy): "Staranny, pilny, chętny, sumienny w wykonywaniu swych obowiązków. Inteligencja duża. W sytuacji orientuje się bardzo dobrze. Zmysł organizacyjny dobry. Energiczny przed frontem. Posiada zdolności instruktorskie. Charakter ustalony. Przez kolegów lubiany. Zachowanie się w służbie i poza służbą wzorowe. Posiada duże wiadomości wojskowe".
Rok 1936, szkolenie rezerwy w 63 p.p.: "Pracowity, sumienny, inteligentny, lojalny, energiczny. Dobry lekarz - fachowiec, orientujący się w zakresie pracy lekarza baonowego. Zmysł orientacyjny, zdolności organizatorskie, inicjatywa, zdolności dydaktyczne. Sprawność służbowa jako młodszego lekarza pułku w czasie ćwiczeń, samodzielność, znajomość przepisów i regulaminu. Dobry lekarz chirurg, pracowity, sumienny, punktualny, zdyscyplinowany, dbający o godność lekarza wojskowego. Nadaje się na lekarza baonowego samodzielnego".
W dniu 27 sierpnia 1939 r. dr Izydor Janca wyjechał na wojnę. Po raz ostatni widział swą żonę i córeczkę. Otrzymał przydział do Pińska, do szpitala wojskowego. Dnia 12 listopada PCK przekazał wiadomość, że przebywa w obozie jeńców Putiwlskij Łagier. Dnia 24 listopada nadszedł do Starogardu pierwszy list z Kozielska. Drugi i ostatni datowany był na 24 lutego 1940 r. Dnia 14, 15 lub 16 kwietnia Izydor Janca trafił do transportu śmierci. Na liście NKWD nr 032/4, sporządzonej w Moskwie, nazwisko "Janca Izydor Izydorowicz" znajduje się pod numerem 3761. Na niemieckiej liście ekshumowanych (prawdopodobnie z piątej bratniej mogiły) figuruje pod numerem 3584.
"Pracowity, sumienny, inteligentny, lojalny, energiczny. Dobry lekarz - fachowiec". Jak bardzo brakowało nam takich ludzi po wojnie...
Piotr Szubarczyk

www.naszdziennik.pl

Katyńskie pomniki

Komuniści starali się za wszelką cenę wyrugować wszelkie przejawy myśli katyńskiej. Polacy wręcz odwrotnie: pielęgnować i zachować dla przyszłych pokoleń pamięć o zbrodni na polskich oficerach zamordowanych na Wschodzie przez Sowietów.

Jak w soczewce ta walka o katyńską pamięć skupiała się wokół pomników katyńskich, tych stawianych na obczyźnie przez środowiska emigracyjne. W kraju nieliczne próby wzniesienia znaków pamięci o Katyniu niemal wszystkie kończyły się niepowodzeniem, jak na przykład kradzież pomnika z Dolinki Katyńskiej na Powązkach.

Kwasem w pamięć
W dniu 16 listopada 1975 r. w Sztokholmie, na Oestermalm odsłonięto pomnik katyński - pierwszy na Zachodzie. Jego autorem jest Tadeusz Głowacki, artysta rzeźbiarz na stałe mieszkający w Szwecji. Monument powstał z inicjatywy Stowarzyszenia Polskich Kombatantów pod prezesurą właśnie Tadeusza Głowackiego. Przeciwko budowie protestowały, bezskutecznie, ambasady Rosji sowieckiej i PRL.
"Polakom barbarzyńsko zamordowanym przez Sowietów w Katyniu w 1940 r. i w innych miejscach kaźni, Wolni Polacy" - taki napis widnieje na tablicy. Właśnie ta inskrypcja stała się celem ataku. Po kilku miesiącach, w marcu 1976 r. "nieznani sprawcy" oblali pomnik kwasem azotowym. Sprawa nigdy nie została wyjaśniona, ale polskie środowisko emigracyjne w Sztokholmie nie miało wątpliwości, że nici prowadzą do ambasady sowieckiej przy rządzie Jej Królewskiej Mości Króla Szwecji. Kopenhaska "Kronika" zamach skomentowała jednoznacznie: "świadczy on jedynie o słabości i tchórzostwie przeciwników ideowych".

Brytyjczycy wspólnie z Sowietami
W Sztokholmie przeciwnik był znany, właściwie trudno się dziwić takiej reakcji ambasad sowieckiej i polskiej. Ale w Królestwie Wielkiej Brytanii, w samej stolicy Albionu po stronie przeciwników ustawili się z własnej woli rząd Jej Królewskiej Mości i władze miejskie.
Koncepcja budowy pomnika powstała w polskim Londynie na początku lat 70. W dniu 9 kwietnia 1972 r. w "Gazecie Niedzielnej" ukazał się apel Katyń Memorial Fund o wzniesienie pomnika w Londynie upamiętniającego zbrodnie Sowietów na polskich oficerach. Od razu zaprotestowały ambasady sowiecka i polska i tak już było do dnia odsłonięcia monumentu. O dziwo, do przedstawicieli komunistycznych władz dołączyły brytyjskie MSZ i ministerstwo obrony. Władze nie wysłały na uroczystości oficjalnych delegacji, a ministerstwo obrony zabroniło oficerom brytyjskim udziału w uroczystościach związanych z budową pomnika - mogli pojawić się tylko prywatnie, bez mundurów.
Sama uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego 1 lipca 1976 r. i odsłonięcie pomnika 18 września, były okazją do ataków prasy brytyjskiej na władze Wielkiej Brytanii i Londynu za uległość wobec Sowietów. "Brytyjski bojkot obraża Polaków" - napisał "Daily Mail". "The Times" poszedł jeszcze dalej i wypomniał wojenne grzechy Anglii wobec polskich żołnierzy: "Duma brytyjska w czasie ostatniej wojny była zawsze zabarwiona odcieniem wstydu z powodu tego, co stało się z Polską. (...) Za cenę pomocy sowieckiej w pokonaniu Hitlera zgodziliśmy się na oddanie Polski w ręce rządu komunistycznego pod sowiecką kontrolą...".

Wysoko w Gorcach
W Polsce nie było w tych czasach szans na upamiętnienie zbrodni katyńskiej. Jednak górale z Podhala jak zwykle nie poddawali się indoktrynacji, także w sprawie pamięci o zbrodni sprzed lat. W czasach, kiedy w pełni obowiązywał cenzorski zapis "na Katyń", kiedy jakiekolwiek zestawienie słowa "Katyń" z datą 1940 r. kończyło się represjami, niedaleko najwyższego szczytu Gorców - Turbacza - powstał pierwszy w Polsce i chyba najwyżej położony na świecie pomnik katyński. Ta wątpliwość wiąże się z wieloletnim sporem kartografów, na jakiej wysokości położony jest Johannesburg, miasto, gdzie również znajduje się pomnik katyński.
Pod szczytem Turbacza, ponad 1000 metrów nad poziomem morza, przy żółtym szlaku z Kowańca (Nowy Targ) na Turbacz stoi partyzancka kaplica, miejsce pamięci ludzi gór poległych w obronie Ojczyzny. W kaplicy znajduje się m.in. pień z bagnetami, symbol sowieckiej agresji z września 1939 r. Sama kaplica, wzniesiona na planie krzyża maltańskiego przez budowniczego i projektanta Czesława Pajerskiego z Nowego Targu, nawiązuje do najważniejszego symbolu żołnierskiego bohaterstwa - Krzyża Virtuti Militari.
Obok kaplicy wystają z ziemi trzy cementowe dłonie, oplata je gruba, stalowa lina. Nieopodal stoi wbity w ziemię brzozowy krzyż, który niemal natychmiast nasuwa widzowi obraz znany z fotografii przedstawiających pierwszy (niemiecki) cmentarz w Katyniu: brzozowe, białe krzyże w sosnowym lesie na brzegu Dniepru.
Pomnik został poświęcony 3 maja 1980 r. Inspiracją dla jego kształtu była słynna fotografia wykonana podczas niemieckiej ekshumacji: związane za plecami ręce polskiego oficera, którego zwłoki odkopano w 1943 r. w jednym z dołów śmierci w Katyniu. Taka fotografia wisiała szereg lat w kaplicy, ale od jakiegoś czasu miejsce na ścianie jest puste.
Kaplicą i pomnikiem opiekuje się od początku ks. Kazimierz Krakowczyk ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy Najświętszego Serca Jezusowego w Zakopanem. Przez wiele lat odprawiał w kaplicy Msze św. za Ojczyznę, które były manifestacją ducha niepodległości ludzi Podhala. I dziś, kiedy już w maju rozpocznie się sezon w Gorcach i w góry wyruszą rzesze turystów, w niedziele w kaplicy na Turbaczu odprawiana jest wieczorna Msza św. Na Boże Ciało, kiedy górskimi drogami rusza procesja z kaplicy, zawsze ostatnia stacja jest przy katyńskim pomniku.
Andrzej Rybicki

www.naszdziennik.pl

Piotr Szubarczyk, Anna Wasak, Andrzej Rybicki, Nasz Dziennik, 2003-04-12

powrot