Czasy stalinowskie - co to właściwie oznacza? Czy różniły się czymś istotnym od czasów "leninowskich"? Stalin nie stworzył przecież żadnej nowej doktryny, za jego dyktatury partia nadal opierała się na policji politycznej, a terror, tak jak za Lenina, był podstawową formułą organizacji życia politycznego.

Jeśli zestawić czasy leninowskie ze stalinowskimi, można co najwyżej przyjąć, że Stalin rozwinął procesy i kierunki natarcia wytyczone przez swego poprzednika. Przeciwstawianie "złego stalinizmu" "dobremu leninizmowi" stało się wygodnym alibi dla światowej lewicy, swego rodzaju kołem ratunkowym. Dzięki "ofierze" złożonej ze Stalina, lewicowi intelektualiści w rodzaju Dario Fo, Wisławy Szymborskiej czy Pabla Nerudy mogą do dziś powoływać się na "dorobek lewicowej myśli" i opowiadać duby smalone o wspaniałej idei komunizmu, wypaczonej i błędnie zrozumianej przez złego Stalina. Dzięki mitowi o "błędach i wypaczeniach", komunistyczni przywódcy przez lata zasiadali we wspólnych gremiach z dyplomatami "wolnego świata" (choć tym ostatnim i Stalin nie bardzo przeszkadzał). Warto przypomnieć, że jedyną głową państwa, która nie nawiązała stosunków dyplomatycznych z PRL i konsekwentnie za przedstawicieli Polski uważała dyplomatów rządu emigracyjnego, był Ojciec Święty Pius XII.

Na pytanie: "Czym więc był stalinizm?", można odpowiedzieć, że był to po prostu bolszewizm istniejący przed objęciem rządów przez Stalina i długo po jego śmierci. Skoro jednak historycy i politolodzy tak chętnie używają tego sformułowania, pozostańmy i my przy nim, kiedy na chwilę przeniesiemy się w lata 40. i 50. minionego wieku. W czasy tak absurdalne, że trudno je zrozumieć czy wytłumaczyć. Dlatego trzeba je przynajmniej próbować opisać i przekazać potomnym jako przestrogę.

Takiej próby podjęło się Biuro Edukacji Publicznej Gdańskiego Oddziału IPN, które wspólnie z władzami miasta Gdyni zorganizowało konferencję "Gdynia w czasach stalinowskich". Sala obrad gdyńskiej Rady Miasta wypełniła się po brzegi młodzieżą licealną, nauczycielami, starszymi ludźmi, mieszkańcami Gdyni i młodzieżą... "socjalistyczną". W aktywistki ZMP wcieliły się dziewczęta z III LO w Gdyni, które przebrane w organizacyjne stroje z epoki, przypomniały fragmenty z protokołów obrad Miejskiej Rady Narodowej. I tak np. radny Czerwień (przedwojenny komunista) zaproponował, aby wprowadzić w restauracjach zakaz sprzedaży mleka zsiadłego i "dni bezciasteczkowe". Inny radny wykrzykiwał, że mimo trudności z zakupem wędlin nie odda socjalizmu za pęto kiełbasy. Dziewczęta przypomniały też kilkanaście dowcipów, którymi gdynianie sprzed pół wieku podtrzymywali się na duchu.

"Aktywistki" wspierane były przez gdyńską "Grupę Rekonstrukcji Historycznej - Stowarzyszenie Miłośników Barwy, Broni i Munduru Drugiej Wojny Światowej", czyli chłopców ubranych w kopie mundurów NKWD, UB i Informacji Wojskowej. Młodzi "czekiści" przygotowali inscenizację przesłuchania na UB.

W trakcie konferencji poruszono sprawy do dziś nierozliczone, m.in. red. Izabella Greczanik-Filipp mówiła o rządach komisarzy wojennych w Gdyni. Przerażający wydaje się ogrom zdrady ludzi tworzących PKWN, którzy oddali w ręce sowieckich komisarzy wojennych nieograniczoną władzę. Na podległym sobie terenie mogli zarekwirować wszystko, co wydawało im się przydatne. Tym sposobem odbudowujące się ze zniszczeń miasto zostało ograbione z niezbędnych maszyn i urządzeń, sprzętów domowych, a nawet... instrumentów muzycznych. Zachował się protokół z akcji ratunkowej okrętu sowieckiego, który wywoził na wschód m.in. 800 fortepianów. Zatrudniony przez komunistów do odbudowy portu i infrastruktury portowej Gdyni, jej przedwojenny budowniczy inż. Eugeniusz Kwiatkowski, po wykonaniu zadania został wysiedlony z miasta i otrzymał zakaz zamieszkania w odległości 100 kilometrów (referat dr. Mariusza Kardasa o działalności Delegatury Rządu w Gdyni). Zakaz ten został uchylony jednorazowo, kiedy to zezwolono inżynierowi Kwiatkowskiemu przyjechać na pogrzeb matki.

Taka deportacja nie była czymś wyjątkowym. Jak wynika ze znakomitego referatu red. Małgorzaty Sokołowskiej (Powojenne wysiedlenia "elementów niepożądanych" z Gdyni), akcja wysiedlenia miała charakter systemowy i zorganizowany. Kto stanowił "element niepożądany"? Właściwie każdy. Wysiedlenia dotyczyły kupców, rzemieślników i innych "elementów niepewnych politycznie". "Niepewny" był każdy, na kogo wpłynął donos od sąsiada, lub którego mieszkanie wydało się atrakcyjne komisji wysiedlającej. Wysiedleń dokonywano nad ranem, aby nie wzbudzać "niepotrzebnych sensacji". Z czasem zaczęto myśleć o tym, aby nie tylko wysiedlać, ale i wskazywać miejsce osiedlenia. Rajców gdyńskich zaniepokoiło bowiem tworzenie skupisk "byłych" gdynian w innych miejscowościach. Jak donosi jeden z protokołów z posiedzenia MRN, "w takiej Rabce kupcy gdyńscy stworzyli prawie kolonię, a to przecież też niedaleko od granicy".

Rabunkowa działalność komisarzy wojennych, deportacje kupców i gospodarka planowa musiały zaowocować trudnościami aprowizacyjnymi. Jak wynika z referatu red. Wiesławy Kwiatkowskiej, w Gdyni brakowało właściwie wszystkiego. Problemem nr 1 stały się ziemniaki. Oczywiście, socjalizm pozostał poza wszelkimi podejrzeniami. Winien był spekulant, który kupuje ziemniaki w nadmiarze, winien był nieuczciwy handlowiec itd. Na szczęście w niedługim czasie spekulanta i kułaka zastąpiła zrzucona przez amerykańskich imperialistów... stonka. Władze Gdyni organizowały przeciwko stonce demonstracje, a "pogłowie ziemniaka" zwiększano przez nakaz zakładania ogródków działkowych w każdym nadającym się do tego miejscu.

Władza ludowa miała ręce nie tylko surowe, ale i długie. Funkcjonariusze Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, jak przedstawił dr Janusz Marszalec z gdańskiego IPN-u, nie tylko wyłapywali sabotażystów, ale i wynajdowali antyrządowe hasła na... jajkach w spółdzielni jajczarskiej, na ścianach publicznych i zakładowych szaletów, a nawet wydeptane kontrrewolucyjnym butem na śniegu. Te absurdalne z dzisiejszego punktu widzenia zarzuty pociągały za sobą tortury, procesy, a często więzienie. Dziś, kiedy potomkowie dawnych oprawców próbują nas pouczać, na czym polega wolność, warto o tym pamiętać.

Czy to wszystko skończyło się wraz ze śmiercią Stalina? Ludzie, którzy przyszli po nim, wcale nie okazali się lepsi. Kościół nadal był prześladowany, ludzie nadal żyli w strachu i nadal ledwo wiązali koniec z końcem. Śmierć Stalina niewiele tu zmieniła. Jak twierdzi Piotr Szubarczyk, nie było jakichś niezwykłych reakcji na to wydarzenie. Stalin umarł, Beria został odsunięty, a polscy komuniści [od red NW: polskość bardzo wielu z nich ograniczała się do posiadania obywatelstwa polskiego, trudno natomiast mówić o ich polskości w aspekcie narodowym, co wielu z nich potwierdziło udziałem w kolejnych falach emigracji do Izraela] służyli nadal Kremlowi. Istotę tej sytuacji ujął znakomicie Marian Hemar, który pisząc o Stalinie, stwierdził, że bez gnoju (jakim jest komunizm) nie urosłaby purchawka (jaką był Stalin).

Andrzej Kołakowski, Nasz Dziennik, 2003-03-14

powrot