Narody ZSRS w latach 30. XX wieku padły ofiarą wielkiego ateistycznego terroru, tragedii kolektywizacji rolnictwa i straszliwego głodu. Spośród nacji, które najdotkliwiej ucierpiały w wyniku komunistycznych prześladowań, Polacy jako naród zostali pierwsi ukarani przez władzę sowiecką. To ciągle mało znany rozdział polskiej martyrologii. Co wyróżniało sytuację Polaków na tle innych narodów zamieszkujących w latach międzywojennych Rosję Sowiecką i ZSRS?

- W odróżnieniu od innych państw, w których mieszkały skupiska polskie, w ZSRS w międzywojniu rząd instrumentalnie i konsekwentnie regulował stosunki z Polakami. Zawsze kreował te stosunki tak, aby odpowiadały jego interesom. Wciśnięto je w ramy ideologiczne i polityczne oraz podporządkowano celom partii bolszewickiej.
W okresie międzywojennym Związek Sowiecki posiadał w swych granicach najliczniejsze w Europie skupisko Polaków poza granicami Polski - według moich własnych obliczeń prawie 1 mln 200 tys. osób (dane oficjalne z 1929 r. - 783 tys.). W latach dwudziestych i pierwszej połowie lat trzydziestych w ZSRS urzeczywistniono koncepcję polskiej autonomii narodowej w oparciu o ludność katolicką, zamieszkałą w zwartych skupiskach przede wszystkim na Białorusi i prawobrzeżnej Ukrainie. Utworzono dwa dość sporych rozmiarów rejony autonomiczne: imienia J. Marchlewskiego na Ukrainie i imienia F. Dzierżyńskiego na Białorusi. Popularnie nazywano je Marchlewszczyzną i Dzierżyńszczyzną. We wszystkich partyjnych i państwowych instytucjach tych rejonów (z milicją i sądem włącznie) wprowadzono język polski jako urzędowy.
Powstały liczne polskie szkoły sowieckie, dwie uczelnie wyższe (Miński Polski Instytut Pedagogiczny oraz Kijowski Instytut Wychowania Społecznego), a także kilka polskojęzycznych wydziałów na uczelniach Moskwy, Leningradu, Białorusi i Ukrainy.
Najdalej idące eksperymenty w dziedzinie sowietyzacji władze komunistyczne przeprowadzały na katolickiej ludności Białorusi sowieckiej. Istnienie prawie 400-tysięcznej polskiej mniejszości narodowej miało być w rękach Moskwy ważnym atutem dla Międzynarodówki komunistycznej w celu destabilizacji wewnątrzpolitycznej sytuacji w II Rzeczypospolitej. W 1932 roku utworzono na Białorusi polski autonomiczny rejon narodowościowy, Dzierżyńszczyznę sowiecką (43 tys. ludności), jak również wszędzie, gdzie to było tylko możliwe, powoływano polskie wiejskie rady narodowościowe. Z przyczyn ideologicznych całą katolicką mniejszość Białorusi uważano za Polaków. Otwarto 138 szkół polskich, 3 polskie sądy rejonowe, 2 polskie teatry, 18 klubów polskich. Skala przeprowadzenia tego eksperymentu była tak szeroka, że ponad 40 proc. dzieci uczących się w szkołach polskich było narodowości niepolskiej.
Celem tej polityki było zademonstrowanie sąsiedniej Polsce i jej narodowi, jak "demokratycznie i sprawiedliwie" jest rozwiązywana polska kwestia narodowa w ZSRS. Jednak w późniejszym okresie podobne wydzielenie Polaków ułatwiło masowe represje wobec nich.

Polskie rejony narodowościowe w ZSRS w latach 1925-36 (na podst. książki Mikołaja Iwanowa "Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939")

Polacy w zamierzeniu Stalina mieli ulec ideologicznej metamorfozie, przekształcając się mentalnie w tzw. ludzi sowieckich. Jak na tle innych narodowości wypadał procentowy opór Polaków przeciwko nowemu sowieckiemu porządkowi?

- Sowiecki eksperyment polski nie zdał egzaminu w latach 1931-33, kiedy Polacy-Kresowiacy stawili masowy opór wobec kolektywizacji. Władze sowieckie przekonały się, że pomimo wyraźnego uprzywilejowania Polaków w hierarchii narodów sowieckich polska ludność kresowa zachowała głębokie przekonania katolickie i bogate tradycje walki o zachowanie polskości. Jej zdecydowana większość żywiła sympatię i lojalność wobec II Rzeczypospolitej.
Właśnie dlatego w latach 1935-39 Polaków dotknął masowy terror, niespotykany nawet w porównaniu z tragicznymi doświadczeniami innych narodów ówczesnego ZSRS. Polacy byli pierwszą tak znaczącą liczebnie grupą ludnościową represjonowaną ze względu na przynależność narodową, a nie klasową. Po raz pierwszy w Związku Sowieckim zastosowano masowe represje "według krwi", jak to określił w swoim "Archipelagu Gułag" Aleksander Sołżenicyn. Właśnie dlatego Polacy-Kresowiacy stali się pierwszym narodem ukaranym.
Tragiczne pierwszeństwo Polaków (później, jak wiadomo, do grupy ukaranych narodów dołączyli Koreańczycy z Dalekiego Wschodu, Tatarzy krymscy, Niemcy nadwołżańscy, Czeczeńcy, Ingusze, Kałmucy i inni) miało konkretne uzasadnienie. Po pierwsze, załamał się proces "sowietyzacji" Polaków, a po drugie - zdaniem sowieckich przywódców, państwo polskie okresu międzywojennego było pod względem strategicznym i militarnym jedynym państwem (mającym wspólną granicę ze Związkiem Sowieckim) mogącym "zagrozić" ZSRS. Według stalinowskiego scenariusza, żadne z pozostałych państw sąsiadujących po prostu nie nadawało się na rolę potencjalnego agresora, "awangardy imperializmu światowego" w przyszłej "nieuniknionej" wojnie ze światem kapitalistycznym. Po trzecie - Stalin świadomie eskalował psychozę polskiego zagrożenia wojennego, gdyż było mu potrzebne jako straszak uzasadniający rozpętywanie kolejnych fal terroru. Dochodziły do tego jeszcze jego osobiste uprzedzenia wobec Polaków oraz antypolskie nastroje w społeczeństwie sowieckim.
Niszczenie polskości w okresie międzywojennym było kolejnym etapem konsekwentnego odpolonizowania dalszych Kresów. Kontynuacją procesu, który m.in. przejawił się w latach 1831-63, kiedy to władze carskie w odpowiedzi na Powstanie Listopadowe zastosowały bardzo skuteczną taktykę "deklasacji" szlachty polskiej. Jak stwierdza Daniel Beauvois, "ta niezwykła konsekwentna akcja caratu przekształciła 4/5 Polaków na Ukrainie w niewolników". Stalinowskie represje międzywojnia miały doprowadzić do ostatecznego odpolszczenia Kresów i przeobrażenia tak licznych niegdyś i zajmujących tak ważne miejsce w życiu Narodu Polskiego Polaków-Kresowiaków w kategorię historyczną.
Dzieje Polaków pod zaborami i w Związku Sowieckim to ponad 200-letni niekończący się ciąg prześladowań, mający wykorzenić ich polskość i zasymilować z miejscową ludnością.

Jak miał wyglądać - w zamierzeniu sowieckich władz - model skutecznie zsowietyzowanego Polaka?

- Mówiący po polsku obywatel sowiecki, patriota ZSRS, przesiąknięty wrogością wobec ojczyzny historycznej - oto idealny produkt eksperymentu polskiego. Zakładano, że w toku "budownictwa socjalistycznego na odcinku polskim" poczucie internacjonalizmu proletariackiego i sowieckiego patriotyzmu, wyrażane w narodowo-polskich formach, całkowicie wyprze wewnętrzną lojalność w stosunku do Polski. "Nasza ojczyzna tu, a nie tam" - pisał Feliks Kon.
Szybka i efektywna sowietyzacja Polaków w ZSRS była głównym celem władz komunistycznych. Zamierzano ją osiągnąć nie przez zacieranie łączności duchowej z polskim rodowodem, osłabienie tradycji narodowych i kulturowych czy wreszcie przymusową asymilację, lecz poprzez umocnienie swoiście rozumianego poczucia narodowego Polaków, a niekiedy przez jego kształtowanie od początku. Tworzenie okręgów autonomicznych o podłożu narodowościowym uważano za najlepszy środek sowietyzacji. "Musimy wykazać ludności polskiej - pisano na łamach sowieckiej prasy komunistycznej - że odrębność narodowa nie stanowi przeszkody do brania udziału w budownictwie radzieckim".
Komunistyczni aparatczycy działający wśród Polaków w Związku Sowieckim bezkrytycznie uważali się za awangardę planowanej przez Stalina rewolucji socjalistycznej w Polsce. Cel nadrzędny widzieli w pozyskaniu spośród ludności polskiej kadr dla przyszłej Polskiej Republiki Rad. Abstrahując od tragicznych wydarzeń z lat 1935-39, które nie ominęły również komunistów polskiego pochodzenia w ZSRS, można powiedzieć, że cel ten w końcu w jakimś sensie udało się urzeczywistnić. Resztki działaczy komunistycznych, uformowanych w polskojęzycznych szkołach w ZSRS, dołączono do tysięcy ocalałych od terroru Polaków w ZSRS tworzących II Armię Wojska Polskiego, jako późniejszych "utrwalaczy władzy ludowej".

Prześladowania Polaków w ZSRS przed wrześniem 1939 r. odbywały się etapami...

- W latach 1923-35 został przeprowadzony sowiecki eksperyment polski. Władze udzieliły wtedy Polakom szerokiej autonomii narodowej o podłożu komunistycznym. Polacy mieli wówczas uprzywilejowane miejsce na tle innych narodów ZSRS. Po nieudanym eksperymencie w okresie 1935-37 nastąpiła pierwsza fala masowych represji wobec ludności polskiej. Dochodzi do pierwszej masowej deportacji Polaków z Ukrainy do Kazachstanu. W drugiej fali represji (1937-39) władze sowieckie zorganizowały masową deportację Polaków z Białorusi. Przeprowadziły tak zwaną "polską operację" na dalszych Kresach i na terytorium całego ZSRS. Doszło do masowych mordów na polskiej ludności.
Wśród tak zwanych narodów ukaranych największe straty, jak szacują badacze, ponieśli Czeczeńcy. W trakcie deportacji prawie połowa z nich zginęła. W okresie międzywojennym zginęło w wyniku prześladowań nie mniej niż 10-15 proc. Polaków w ZSRS, tj. 100-150 tys. II wojna światowa przyniosła Polakom nowe cierpienia z rąk oprawców stalinowskich. Ale to już inny temat.

Jednym z głównych celów stalinowskiej propagandy szerzonej wśród Polaków była likwidacja struktur Kościoła katolickiego. W polskojęzycznej prasie w ZSRS nieustannie obrzucano księży błotem, usiłowano ich ośmieszyć, odebrać dobre imię, a wreszcie zamordować. Jaka była strategia, technika i skuteczność sowieckiej walki z Kościołem w tym czasie i jak ten dramatyczny egzamin z wierności religii swoich ojców zdali kapłani i wierni?

- Kościół katolicki w Rosji i na dalszych Kresach zawsze odgrywał rolę również pozareligijną. Był ostoją polskości, ośrodkiem szerzenia oświaty i kultury polskiej, obrońcą tradycji narodowych, symbolem więzi z historyczną ojczyzną. Wiara katolicka do dziś na terenach byłego ZSRS odbierana jest jako wiara polska, Kościół katolicki - jako "Kościół polski".
W okresie międzywojennym Kościół katolicki był również jedyną legalną strukturą opozycyjną wobec władz sowieckich, reprezentującą ludność polską. Nierówna walka między nim a państwem komunistycznym trwała nieprzerwanie przez całe międzywojnie. Doprowadziło to do praktycznie całkowitego wyniszczenia Kościoła na terytorium ówczesnego ZSRS. Jednak w warunkach przeprowadzenia sowieckiego eksperymentu polskiego komunistyczni działacze polscy w ZSRS świadomie ograniczali propagandę ateistyczną w środowisku polskim do niezbędnego w sowieckich warunkach minimum. Prawdopodobnie nie mogli nie liczyć się z historyczną rolą Kościoła na dalszych Kresach, rozumiejąc, że zbyt ostry antykatolicyzm może zagrozić samemu przeprowadzeniu polskiego eksperymentu.
Represjonowanie katolików i księży, zniszczenie Kościoła to część planu ostatecznego rozwiązania kwestii polskiej w ZSRS, część polskiego holokaustu. Zamierzenia całkowitego zlikwidowania Kościoła katolickiego ujawniły się dopiero wtedy, kiedy rozpoczęły się masowe deportacje Polaków z dalszych Kresów, skazywanie na prace przymusowe i łagry. Kościół miał podzielić los ludności, którą reprezentował.
Tuż po zakończeniu wojny domowej w roku 1923 na terenie ZSRS było prawie 500 kościołów katolickich i ponad 370 księży. W roku 1937 pozostało jedynie 11 kościołów i 7 księży. Tuż przed przystąpieniem ZSRS do II wojny światowej po stronie III Rzeszy w roku 1939 nabożeństwa odbywały się jedynie w dwóch kościołach: w Moskwie i Leningradzie, a uczęszczali na nie głównie dyplomaci z różnych krajów.

Gdy prymitywni propagandziści odmawiali ludziom wolności sumienia, NKWD pozbawiało prawa do swobodnego przemieszczania się, do prywatnej własności, nawet do spożywania wyprodukowanej przez siebie żywności, a wreszcie - prawa do życia - Polacy buntowali się.

- W warunkach totalnej kontroli społeczeństwa przez władzę trudno o zorganizowanie powstania. Natomiast stały, przeważnie bierny opór wobec kolektywizacji w polskich wsiach osiągał znacznie większą skalę w porównaniu z wsiami ukraińskimi. Było to jedną z przyczyn podjęcia decyzji o deportacji Polaków z Ukrainy. Natomiast na Białorusi nie obserwujemy prawie żadnych różnic w przeprowadzeniu kolektywizacji we wsiach polskich i białoruskich. Z tego punktu widzenia masowe represje wobec Polaków na Białorusi nie mają "uzasadnienia".
W moim osobistym archiwum znajduje się relacja jednego z działaczy polskich sekcji narodowościowych Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików), w której opowiada on o tym, jak pierwszy sekretarz ukraińskiej kompartii Stanisław Kosior (Polak) składa na Kremlu sprawozdanie z przebiegu kolektywizacji na Ukrainie. Prawie cała mapa Ukrainy była pomalowana na czerwono, co świadczyło o stopniu skolektywizowania (ponad 70 proc.). Raptem Stalin zapytał: a co to za rejon, gdzie kolektywizacja nie sięgnęła nawet 30 proc.? Była to Marchlewszczyzna i niektóre przyległe rejony ukraińskiego Polesia ze znacznym odsetkiem ludności polskiej. Ten fakt właśnie zadecydował o deportacji Polaków z Ukrainy.

Jak dokumenty sowieckiego aparatu represji przedstawiają postawę Polaków wobec komunistycznej indoktrynacji?

- Do dziś archiwa na terytorium byłego ZSRS są tylko częściowo otwarte. Sporo dokumentów nadal jest oznaczonych nadrukiem "tajne" i nie są udostępniane badaczom. Ale wiele akt jednak udostępniono. Wśród nich są i te dotyczące represji antypolskich w latach 1935-39. Były to tragiczne, czarne lata dla Polaków w ZSRS. Deportacja Polaków z Białorusi odbywała się w o wiele bardziej drastycznych warunkach w porównaniu z ukraińskim exodusem. Według szacunkowych danych, do 30 proc. deportowanych (głównie do autonomicznej republiki Komi) nie przeżyło wywózki.
Represje tego okresu można klasyfikować w następujący sposób:
- likwidacja polskiej autonomii narodowej;
- oczyszczenie pasa przygranicznego z "elementu niepewnego";
- kontynuacja procesu "odkułaczania".
W drugiej połowie lat 30. Biuro Polityczne KC Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) pod kierownictwem Stalina opracowało plan przygotowania zachodnich terenów ZSRS do możliwej wojny. Przewidywał on przede wszystkim masowe represje wobec narodowości, które w razie konfliktu zbrojnego mogłyby stać się tak zwaną piątą kolumną.
Rozkaz NKWD ZSRS numer 00485 (ściśle tajne) z sierpnia 1937 r. ustalał 12 kategorii obywateli podlegających represji:
- mieszkający wcześniej za granicą;
- emigranci polityczni;
- byli uczestnicy antybolszewickich oddziałów zbrojnych;
- byli członkowie antybolszewickich partii politycznych;
- arystokraci;
- majÄ…cy rodzinÄ™ za granicÄ…;
- przedstawiciele mniejszości narodowych, których przeważająca część mieszka za granicą i posiada tam swoje państwa narodowe.
Na Białorusi represje te przeprowadzano głównie pod hasłem "likwidacji polskich agentów". Początkowo całą akcję planowano przeprowadzić w ciągu trzech miesięcy, w rzeczywistości jednak rozciągnęła się ona na półtora roku.
W ściśle tajnej instrukcji, skierowanej przez NKWD ZSRS do kierownictwa Białorusi, czytamy: "W ciągu ostatnich 15 lat Polska przerzuciła do ZSSR do 50 tys. swoich agentów. Znaczna część z nich osiedliła się na Białorusi".
Operacja polska na Białorusi trwała do końca 1938 roku. Represje - według zarejestrowanych danych - objęły 21 407 osób. Mniej więcej tyle samo poddano ostrym prześladowaniom na podstawie innych oskarżeń. Tylko w 1939 roku machina represyjna trochę zwolniła obroty. Ale i w tym roku skazywano po około 3 tys. osób miesięcznie.
Sumując, w przededniu II wojny światowej na Białorusi sowieckiej nie mniej niż 70-80 tys. osób padło ofiarami represji stalinowskich. W większości byli to miejscowi Polacy. Prawie 10 proc. z nich zostało rozstrzelanych, resztę skazano na prace w obozach. Liczba uniewinnionych była znikoma. W trakcie przeprowadzania tak zwanej operacji polskiej uniewinniono jedynie 331 osób (1,5 proc. aresztowanych).

Jakie okoliczności sprawiły, że zdecydował się Pan Profesor zająć szerzej tematyką polską?

- Przede wszystkim względy rodzinne. 25 lat temu ożeniłem się z Polką. Kiedy przeprowadziłem się do Polski, zrozumiałem, że losy Polaków w ZSRS są tu zupełnie nieznane. Moje pierwsze próby zajęcia się tym tematem odnoszą się do połowy lat 80., a moja pierwsza książka na ten temat ukazała się w 1989 roku. Teraz tą problematyką zajmuje się w Polsce dziesiątki badaczy.

Obecnie trwają polsko-rosyjskie rozmowy na temat odszkodowań dla Polaków represjonowanych przez władzę sowiecką. Bawiący niedawno z wizytą w Polsce premier Michaił Kasjanow w wywiadzie dla Polskiego Radia nie zgodził się na porównanie zbrodni stalinowskich ze zbrodniami hitlerowskimi. Ilu Polaków zginęło w wyniku prześladowań sowieckich w latach 30.? Jak w świetle przeprowadzonych badań wygląda zestawienie "osiągnięć" komunizmu i faszyzmu w dziele holokaustu ludzkości?

- Każdy naród ma swój własny rachunek wobec stalinizmu. Polski rachunek ma szczególne znaczenie. Polska pozostaje jedynym państwem koalicji antyhitlerowskiej, które walcząc od pierwszego do ostatniego dnia wojny prawie na wszystkich frontach II wojny światowej i składając na ołtarzu zwycięstwa największą ofiarę, wyszło z wojny uszczuplone o prawie 20 proc. swego przedwojennego terytorium. Na długie lata Polska straciła suwerenność. O jej zwycięstwie w II wojnie światowej dziś możemy mówić jedynie umownie.
Polacy również byli największą grupą obywateli obcego państwa represjonowanych przez reżym stalinowski. A pod względem ogółu represjonowanych (obywateli II Rzeczypospolitej i Polaków zamieszkałych w ZSRS) ustępują oni jedynie Niemcom i Ukraińcom. Muszą dostać godziwą rekompensatę za swoje cierpienia.

Dziękuję za rozmowę.

Podkreślenia w tekście pochodzą od redakcji Naszej Witryny

prof. dr hab. Mikołaj Iwanow, Waldemar Moszkowski, Nasz Dziennik, 2003-03-05

powrot