W aktach sprawy Marii Górowskiej, która wydała wyrok śmierci na generała Augusta Emila Fieldorfa, zwraca uwagę szczególny dokument przekazany Prokuraturze Wojewódzkiej przez Ministerstwo Sprawiedliwości celem wykorzystania go w prowadzonym przeciwko niej śledztwie. Jest to wniosek sędzi Górowskiej do Ministra Sprawiedliwości, w którym usiłuje ona udowodnić słuszność swoich racji. Nie jest datowany, ale można przypuszczać, że napisany został po przesłuchaniu Górowskiej w Prokuraturze Rejonowej w Szczytnie, 25 sierpnia 1995 r. Dokument ten jest porażający w swej wymowie. Po wielu latach stalinowska sędzia, która wydała wyrok śmierci na niewinnego człowieka, bohatera narodowego i wielkiego patriotę, nie tylko że nie odczuwa z tego powodu żadnych wyrzutów sumienia, ale podtrzymuje w całej rozciągłości swój "wyrok". Na ten temat rozmawiamy z Marią Fieldorf, bratanicą generała Augusta Emila Fieldorfa, i jej mężem Leszkiem Zachutą, autorami książki i licznych artykułów o generale "Nilu".

Zanim przyjrzymy się "argumentom" Marii Górowskiej, jakich użyła w obronie swej rzekomej niezawisłości sędziowskiej, przypomnijmy, jak doszło do aresztowania gen. "Nila" przez UB?
Maria Fieldorf: - Po raz pierwszy, pod okupacyjnym nazwiskiem Walenty Gdanicki, August Emil Fieldorf został przypadkowo aresztowany przez NKWD w marcu 1945 r. w Milanówku. Generał był wówczas zastępcą ostatniego komendanta głównego AK, gen. Leopolda Okulickiego "Niedźwiadka". Nie rozpoznano go. Gdanicki wywieziony został na Syberię do obozów pracy. Do kraju powrócił 26 października 1947 r. Wkrótce dowiedział się, jak wielu współpracujących z nim w czasie okupacji ludzi przebywa w więzieniach. Miał świadomość, że przy tej ilości aresztowanych akowców nie jest możliwe, aby jego osoba pominięta została milczeniem w czasie prowadzonych śledztw, że w każdej chwili musi się liczyć z dekonspiracją. Ujawnił się 4 lutego 1948 r. w RKU w Łodzi. Dużo wcześniej funkcjonariusze Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego usiłowali ustalić, kim był w czasie okupacji i jakie funkcje pełnił w AK i w organizacji "NIE". Potwierdzają to dokumenty. Jednak aresztowano go dopiero 10 listopada 1950 r.

Czy to znaczy, że generał był inwigilowany? Przez kogo? Czy w jego otoczeniu znajdowali się agenci?
Leszek Zachuta: - Tak, Generał był inwigilowany przez pracowników różnych szczebli Informacji Wojska Polskiego (kontrwywiadu) i Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Świadczą o tym meldunki operacyjne, pisma. Notatki służbowe zawierają dane dotyczące najpierw tylko Emila "F", później pełne dane gen. Augusta Emila Fieldorfa "Nila", łącznie z jego rysopisem.
Do rozpracowania i aresztowania Generała przyczynił się w znacznym stopniu agent o kryptonimie "Arnold", który w Łodzi rozmawiał z Generałem i jego rodziną. Kim był? Nie wiadomo. Zapewne był to ktoś bliski, ktoś, kogo Generał darzył zaufaniem. "Nil" znany był z ostrożności i powściągliwości w mówieniu o sobie.

Aresztowanie generała przez UB, a właściwie porwanie go z ulicy, było bezprawne od samego początku. Nie przedstawiono mu przecież żadnego zarzutu.
M.F.: - W chwili stosowania aresztu w aktach sprawy nie było żadnego materiału dowodowego, który w jakikolwiek sposób uzasadniałby, że zachodzi podejrzenie popełnienia przez niego przestępstwa. Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu podpisane przez prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej ppłk Helenę Wolińską 21 listopada 1950 r. nie zawiera opisu czynu zarzucanego A.E. Fieldorfowi, a jedynie kwalifikację prawną. Śledztwo trwało półtora roku. W ściśle tajnym "spisie osób figurujących w sprawie" A.E. Fieldorfa łącznie z nim wymienionych zostało 95 osób.

Kiedy wydano wyrok na Generała?
M.F.: - 16 kwietnia 1952 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy, któremu przewodniczyła Maria Gurowska (vel Górowska), skazał gen. "Nila" na karę śmierci. Rewizje od wyroku, wniesione przez A.E. Fieldorfa i obrońcę z urzędu, Jerzego Meringa, zostały odrzucone.
Sąd Najwyższy na rozprawie 20 października 1952 r. utrzymał w mocy wyrok skazujący Generała na karę śmierci wydany w pierwszej instancji. Nie rozpatrzył jego pisemnych wyjaśnień. Po uprawomocnieniu się wyroku oba sądy wydały negatywne opinie w sprawie ułaskawienia. Prośby rodziny nie zostały uwzględnione. Rada Państwa nie skorzystała z prawa łaski. "Nil" został stracony przez powieszenie 24 lutego 1953 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Miejsce jego pochówku nie jest znane. Mimo wielu starań nie udało się do tej pory ustalić, gdzie został pogrzebany.

Przejdźmy teraz do dokumentu Marii Górowskiej, który prokurator pozwolił Państwu tylko odpisać. Stalinowska sędzia utrzymywała, że w czasie procesu generała Fieldorfa nieznane były dokonania Armii Krajowej w walce z niemieckim okupantem.
L.Z.: - O Armii Krajowej napisano wiele książek, dziesiątki rozpraw naukowych i prac doktorskich, setki artykułów. Wśród nich także o Fieldorfie. Wystarczająco dużo, by M. Górowska, zanim przygotowała swój wniosek, mogła poznać - gdyby tylko chciała - fakty historyczne, według niej nieznane uczestnikom przewodu sądowego w 1952 r. Mogła też zastanowić się, czy przed laty nie pomyliła się, dając wiarę "dowodom rzeczowym" i zeznaniom dwóch świadków oskarżenia, a nie słowom Fieldorfa, którego skazała za niepopełnione czyny i odmówiła prawa do ułaskawienia. Jednak, jak widać, nie miała żadnych wątpliwości. Do końca była przekonana o słuszności swego wyroku.

Dla jego uzasadnienia nie wahała się świadomie popełniać rażących błędów.
L.Z.: - Według Górowskiej, "Kedyw" to grupa poza właściwą Armią Krajową i to w dodatku przestępcza! Wśród zaliczonych do materiału dowodowego dokumentów znajduje się rozkaz Komendanta Głównego AK gen. "Grota" z 22 stycznia 1943 r. dotyczący powołania "Kedywu": "Dla planowania i kierowania całością walki czynnej w okresie poprzedzającym powstanie nakazuję zorganizować komórki sztabowe w Komendzie Głównej i Komendach Obszarów i Okręgów. Komórki te nosić będą wewnątrz organizacji nazwę 'Kedyw' i podlegać będą właściwym Komendantom przez SS [szefów sztabów]". Obowiązkiem M. Górowskiej jako przewodniczącej składu sędziowskiego było zapoznanie się z treścią tego dowodu, zanim wydała wyrok skazujący. Czy dokumentu tego nie przeczytała? Czy nie zrozumiała? Czy nie chciała dopuścić do ustalenia prawdy? W czasie rozprawy gen. Fieldorf twierdził kategorycznie, że terenowe "Kedywy" mu nie podlegały, bo zgodnie z rozkazem gen. Roweckiego podlegać nie mogły.

Uderzyło mnie stwierdzenie Górowskiej o mordowaniu przez żołnierzy "Kedywu" osób pochodzenia niearyjskiego i jeńców sowieckich. Znamienne, że to oskarżenie powróciło w III RP w środowisku "Gazety Wyborczej" w artykułach-paszkwilach M. Cichego, i w książkach J.T. Grossa. Czy studiując akta procesu generała "Nila" znaleźli Państwo dowody potwierdzające pomówienie Górowskiej o mordowaniu jeńców sowieckich przez AK?
L.Z.: - Wśród dokumentów zaliczonych przez sąd do dowodów nie ma ani jednego rozkazu, polecenia czy instrukcji wydanych i podpisanych przez "Nila". Nie ma też takich, które mogłyby uzasadniać tezę aktu oskarżenia. Studiując wnikliwie tom II akt, tzw. dowody rzeczowe, nie znaleźliśmy opisu "nie do zapomnienia sceny uśmiercenia kilkunastu (czy więcej) jeńców radzieckich".
O tym, jak zostały przyjęte przez uczestników przewodu sądowego wyjaśnienia broniącego się Fieldorfa, mówi raport z rozprawy (znamienne, że z procesu sądowego składano raporty!), złożony przez ppor. K. Górskiego wicedyrektorowi Departamentu Śledczego MBP, płk. Leszkowiczowi: "Po odczytaniu aktu oskarżenia Fieldorf oświadczył, że do winy się nie przyznaje. Następnie składał zeznania, w toku których w bardzo mętny sposób starał się dowieść sądowi i prokuratorowi, że 'Kedywy' terenowe poza sprawami natury zaopatrzeniowej nie były w niczym zależne od 'Kedywu' KG i działalność ich obchodziła go tylko z odcinka przeciw-niemieckiego. Obronę swoją Fieldorf prowadził w kierunku udowodnienia sądowi, że walczył 'wyłącznie' przeciwko Niemcom - grając przy tym 'bohatera narodowego'".

Górowska twierdziła, że ani razu nie została zakwestionowana oryginalność dokumentów przedstawionych w trakcie procesu.
M.F.: - To nieprawda. Generał Fieldorf zakwestionował autentyczność części dokumentów, które miały jednoznacznie antysemicki wyraz. Sugerowały, że oddziały dywersyjne AK likwidowały Żydów oraz że egzekucje na partyzantach sowieckich były przeprowadzane z tego względu, że zostali zrzuceni na te tereny, a nie z powodu gwałtów na miejscowej ludności lub akcji przeciwko AK. Sędzia Górowska nie uznała za potrzebne poddanie meldunków ekspertyzie, która mogłaby potwierdzić lub wykluczyć ich autentyczność. Trudno uwierzyć, że nie zorientowała się, iż świadkowie Grzmielewski i Liniarski składali wymuszone zeznania, że nie znała powodu, dla którego Liniarskiego wniesiono na rozprawę na noszach (zeznawał siedząc). Był tak wyniszczony więzieniem i ciężką chorobą, że w pierwszej chwili Fieldorf go nie rozpoznał i zakwestionował osobę świadka. Po październiku 1956 r. Grzmielewski i Liniarski odwołali swoje zeznania i podważyli oryginalność pokazywanych im dokumentów.

Górowska utrzymuje, że nie znalazła danych o prawomocnym skazaniu sprawcy czy sprawców tych wymuszeń.
M.F.: - Jaki sąd w latach 50. miałby tego dokonać? Czy wówczas, a także w ciągu następnych lat, możliwe było oskarżenie tych, którzy znęcali się nad więźniami i wymuszali torturami zeznania? Czy zatem możliwe było prawomocne skazanie sprawców? Tadeusz Grzmielewski złożył oświadczenie, że obciążające Fieldorfa zeznania zostały na nim wymuszone drogą stosowania niedozwolonych metod przez prowadzących śledztwo oficerów śledczych MBP. "Przez 4 dni bez przerwy byłem przesłuchiwany, bity, że pod koniec przesłuchania nie wiedziałem, co się ze mną dzieje" - zeznał w 1957 r. Grzmielewski.

O swojej pracy Górowska napisała krótko: "Nigdy nie byłam dyrektorem departamentu...". Milczy jednak, w jaki sposób awansowała do tajnej sekcji sądu w Warszawie.
M.F.: - Pominęła istotne szczegóły ze swojej kariery zawodowej. Została mianowana asesorem sądowym 21 marca 1947 r., na podstawie dekretu z 22 stycznia 1946 r., który pozwalał na powoływanie na urzędy sędziowskie nieprawników oraz wprowadzał do Prawa o ustroju sądów powszechnych pojęcie "rękojmi", tj. należytego wykonywania obowiązków w stosunku do wymogów aparatu partyjnego.
Wiadomo ze Sprawozdania Komisji do zbadania działalności tzw. sekcji tajnej Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy, że Maria Górowska orzekała już w pierwszych rozprawach "sądu kapturowego" na terenie więzienia śledczego przy ul. Rakowieckiej na przełomie pierwszego i drugiego kwartału 1950 r. Była jednym z sędziów tajnej III sekcji IV Wydziału Karnego Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy do końca jej istnienia. Jak wielkim cieszyła się Górowska zaufaniem, niechaj świadczy fakt, że już w 1945 r. mianowano ją dyrektorem Wojewódzkiej Szkoły Partyjnej w Łodzi, a w 1946 r. - dyrektorem pierwszej szkoły prawniczej, kształcącej przyszłą kadrę wymiaru sprawiedliwości "ludowego" państwa. W tym samym roku została radcą w Wydziale Ułaskawień Departamentu Nadzoru Sądowego w Ministerstwie Sprawiedliwości.

Czy rzeczywiście została zmuszona do przedwczesnego odejścia z zawodu sędziowskiego?
M.F.: - W cytowanym już piśmie Departamentu Kadr Ministerstwa Sprawiedliwości czytamy: "Pani Maria Gurowska została zwolniona z pracy w sądownictwie z dniem 30 kwietnia 1970 r. w związku z przejściem na rentę inwalidzką, przyznaną jej w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych".

Zbrodnia na gen. Fieldorfie to klasyczny przypadek tzw. zbrodni sądowej, polegającej na bezprawnym, umyślnym zabójstwie. Czy Górowska kiedykolwiek wyraziła skruchę za to, że zza biurka zamordowała niewinnego człowieka?
L.Z.: - Powołana w roku 1957 r. Komisja do zbadania działalności tzw. sekcji tajnej Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy zajmowała się sprawą m.in. A.E. Fieldorfa. W sprawozdaniu skierowanym do ministra sprawiedliwości podkreśliła, że "błędem było niewyczerpanie całego dostępnego materiału dowodowego, a to tym bardziej, że zeznania świadków na tę okoliczność przesłuchanych na rozprawie były ze sobą sprzeczne". Sędzia Górowska z "sekcji tajnej" popełniała błędy z całą premedytacją, postępowała tak, jak tego oczekiwano od zaufanego członka partii.
W trakcie przesłuchania w Prokuraturze Rejonowej w Szczytnie w 1995 r. Maria Górowska zeznała: "...nie poczuwam się do winy, do czynu zarzucanego mi postanowieniem. Faktowi, że byłam sędzią w tej sprawie, w sprawie Fieldorfa, nie zaprzeczam. [...] Chcę jeszcze dodać, że po przeczytaniu akt sprawy Fieldorfa bardzo nie chciałam tej sprawy sądzić, ale nie miałam wyboru, nie miałam pretekstu, żeby się wyłączyć. To wszystko".

Jak w świetle tych słów przedstawia się sprawa niezawisłości sędziowskiej?
M.F.: - "Niezawiśli" według Konstytucji z roku 1952 r., partyjni sędziowie byli poddawani w trakcie postępowania dowodowego i wyrokowania naciskom sądowych organizacji partyjnych i prezesów sądów. Ci, którzy nie chcieli się podporządkować, ponosili konsekwencje swego wyboru. "Nigdy nikt ani w tej sprawie, ani w żądnej innej nie usiłował wpłynąć na mnie na sposób orzekania" - napisała Górowska. Dlaczego więc jako niezawisły sędzia nie miała wyboru, skoro nie chciała sądzić gen. Fieldorfa? Dlaczego jako niezawisły sędzia uznała go winnym i skazała na karę śmierci bez oczywistych dowodów jego winy? Dlaczego nie chciała się przyznać do popełnienia zabójstwa sądowego?

Niestety, w III RP, która miała być państwem prawa, zrobiono wszystko, byśmy nie poznali odpowiedzi na te pytania. Dziękuję Państwu za rozmowę.

patrz też QUIZ Zbrodnie UB - wtr. NW

Małgorzata Rutkowska, Nasz Dziennik, 2003-02-22

powrot