Tuż przed rozpoczęciem kolportażu obu ksiąg "Wokół Jedwabnego", wydanych przez Instytut Pamięci Narodowej, ich obszerne omówienie ukazało się w "Rzeczpospolitej". Z jednej strony to logiczne - wszak to ten dziennik rozpoczął, publikacją artykułu Andrzeja Kaczyńskiego, opartym na książeczce Jana T. Grossa, wielką dyskusję na ten temat. Dyskusja, to może za mocno powiedziane. Media na ogół (poza niewielkimi wyjątkami) prześcigały się w gorliwości wypisywania peanów na cześć "odkrycia" Grossa i poszukiwania żeru, czym by tu jeszcze zaskoczyć opinię publiczną. Z drugiej strony, warto zapamiętać, że inne media potraktowane zostały po macoszemu. Są więc równi i równiejsi. Jak zawsze...

I oto w wydaniu z 2-3 listopada 2002 roku tenże Andrzej Kaczyński dokonał niejako podsumowania, otrzymując to dzieło wcześniej niż inni ("dzięki uprzejmości dyrekcji IPN i redaktorów księgi") pisząc tekst "Lato sąsiedzkich pogromów". Ustalenia historyków z IPN utwierdziły go w przekonaniu, że nie musi ani na krok wycofać się z tego, co pisał wcześniej na ten temat. Stwierdził bowiem, że "Rzeczpospolita": "ma zaś - gorzką, to prawda - satysfakcję, że po ogłoszeniu wyników badań naukowych, tak samo jak uprzednio po sformułowaniu konkluzji śledztwa, nie potrzebuje prostować ani korygować zasadniczych tez, które w sprawie Jedwabnego głosiła". O stronniczości badań w tym zakresie napisano jednak dotychczas dość sporo i wydaje się, że więcej jest jeszcze do zrobienia, niż zawierają owe "ustalenia". Intencje mediów, zainteresowanych jednak bardziej szokowaniem czytelników, niż ich rzetelnym i obiektywnym informowaniem, można pokazać na przykładzie pośpiesznie pisanego podsumowania red. Kaczyńskiego. Jego tekst musiał być "na czas", czyli przed pojawieniem się obu wspomnianych ksiąg na rynku. Stąd zatem zapewne nadgorliwość i niechlujstwo jego wywodów (mam nadzieję, że nic więcej).

W Drohiczynie, czy w Siemiatyczach, było, czy nie było...

Oto, co napisał red. A. Kaczyński, powołując się na treść "białej księgi", jak nazywa się, mocno na wyrost, dzieło wydane przez IPN: "W Drohiczynie nazajutrz po wybuchu wojny dziesięciu Żydów utopiono w studni i w rzece". Na początek zajrzyjmy do indeksu miejscowości, co tam jest o Drohiczynie. W tomie I ("Studia") miejscowość ta wspomniana jest tylko raz (s. 224): "O pogromie w Siemiatyczach wspominał Wolf Wiśnia, który okupację przeżył w okolicach Drohiczyna. "Według niego, zorganizowany przez miejscową ludność pogrom wybuchł 23 czerwca 1941 r., zginęło 'około dziesięciu Żydów, których zamęczono, strasznie torturując, wrzucając do studzien i rzeki'". Rzecz nie dotyczy zatem Drohiczyna, lecz Siemiatycz.

Tom II ("Dokumenty") zawiera dwie wzmianki. Oto pierwsza z nich (s. 185) to relacja niejakiego Wolfa Wiśni z Drohiczyna, nie zawiera ona jednak danych, które przytoczył red. Kaczyński. Na s. 336 w relacji Joszuy Kejlesa też jest wymieniony Drohiczyn, ale brak tam informacji, które byłyby zgodne z "ustaleniami" red. Kaczyńskiego.

Zresztą i "rewelacje" Wolfa Wiśni powinny być solidnie zweryfikowane, także przez A. Kaczyńskiego, który chętnie posłużył się nimi wierząc, że to Polacy byli sprawcami zbrodni w Siemiatyczach (które pomylił z Drohiczynem). Inne informacje na ten temat zawiera bowiem żydowska księga pamięci "The Community of Siemiatycz" (wydana w Tel Avivie w 1965 roku). Tam napisano (s. III), że w pierwszych dniach Żydzi byli mordowani przez Niemców, a nie Polaków. Po kilku dniach zostali oni zamknięci w jakiejś fabryce przy stacji kolejowej poza miastem, gdzie Polacy mieli wskazać kilku miejscowych "rzekomych" komunistów (a Niemcy ich zabili). W następnych dniach Niemcy rozkazali Polakom wypędzenie Żydów na miejscowy cmentarz (tam mieli oni pochować pomnik Lenina). Dalej księga pamięci Siemiatycz mówi, że Polacy wówczas bili Żydów, że jeden Żyd został utopiony w rzece a innych dalej bito. Czyli, ta wersja jest zupełnie inna od opowieści Wolfa Wiśni. Dlaczego księga "Wokół Jedwabnego", czy choćby A. Kaczyński nie przytaczają obu wersji?

A przecież nie powinno w tym wszystkim zabraknąć też informacji ze wspomnianej księgi pamięci ("The Community of Siemiatycz", s. II-III), że tuż przed niemieckim atakiem na Związek Sowiecki w tej miejscowości zorganizowany został bal. Wziął w nim udział także niemiecki patrol graniczny, czyli, że miejscowi prokomunistyczni Żydzi tańczyli razem z nazistami!

Burmistrz tłumaczy, Kaczyński uznaje

W związku z oczywistym przekłamaniem, w "Rzeczpospolitej" z 11-12 stycznia został zamieszczony list mgr inż. Wojciecha Borzyma (burmistrza Drohiczyna), w którym zakwestionował on wywody A. Kaczyńskiego na temat tego miasteczka. Redaktor "Rzeczpospolitej" musiał uznać swój błąd, pisząc stosowne wyjaśnienie: "Pan burmistrz ma rację. Pogrom, w wyniku którego śmierć poniosło dziesięciu Żydów, utopionych w studni i w rzece, wydarzył się nie w Drohiczynie, lecz w Siemiatyczach. Mówi o tym relacja Wolfa Wiśni, przytoczona w drugim tomie "Wokół Jedwabnego" pod nadanym przez Żydowską Wojewódzką Komisję Historyczną w Białymstoku tytułem "Przeżycia drohiczyńskiego Żyda", ale w tym fragmencie dotycząca nie Drohiczyna, lecz właśnie Siemiatycz. Przepraszam za tę omyłkę".

Szkoda, że autor wyjaśnienia nie poszedł krok dalej i nie opisał szerzej, co faktycznie działo się na tym terenie. Przesunięcie urzędowych zainteresowań historyków, jak również mediów, w stronę historii zagłady Żydów powoduje, że równoległa historia Polaków schodzi na dalszy plan, a często w ogóle ulega zapomnieniu. Dochodzi do paradoksalnego zjawiska, że urzędowi historycy i instytucje do tego powołane, pokazują nam historię, jak w lustrze weneckim. W zależności, z której jego strony się znajdujemy, tylko to widzimy. Obecnie jesteśmy jak przestępcy, oglądani przez lupę, w poszukiwaniu wszelkich skaz na naszej przeszłości. Widziane pod lupą, są one w odpowiednim powiększeniu i robią wstrząsające wrażenie. Brak jest natomiast spojrzenia w drugą stronę, choć często nie wymaga to jakichkolwiek urządzeń powiększających, wystarczy zachować zdrowe proporcje.

Zbrodnie nieznane i niezbadane

W okolicy Drohiczyna i Siemiatycz ukrywało się podczas okupacji niemieckiej sporo grup żydowskich. Były one na ogół uzbrojone, utrzymywały się z napadów rabunkowych, utrzymywały też sporadyczne kontakty z sowieckimi grupami wywiadowczymi. Informacje o tych sprawach znaleźć można w internetowym wydaniu "Głosu Siemiatycz", w artykułach Andrzeja W. Olędzkiego (zob. http://box.zetobi.com.pl/glos_siemiatycz/). Przede wszystkim - o ekscesach i zbrodniach popełnionych przez bandy dowodzone przez Hersza Szebesa czy niejakich braci Grudów. Pierwsza z nich nocą z 30 na 31 marca 1944 roku dokonała ohydnej zbrodni na rodzinach Wilińskich i Siemieniuków w kolonii Czartajew. Banda Szebesa (tak zwała tę grupę okoliczna ludność i nazwa ta utrwaliła się po dziś dzień) zamordowała wówczas, przy pomocy siekier i noży, siedem osób: Jana Siemieniuka z żoną Stanisławą, ich 3-letnie dziecko, a także Stanisława Wilińskiego i jego żonę Marię z synami - Adamem i Janem. Stanisława Siemieniuk była w zaawansowanej ciąży - nienarodzone dziecko było więc ósmą ofiarą. Sprawcy zrabowali cały dorobek zamordowanych (który załadowali na wozy, byli zatem dobrze przygotowani do "akcji"), a ich domostwa spalili. Okoliczna ludność wspomina jeszcze podobne zdarzenia, mające miejsce w Miłkowicach i Tonkielach.

Grupy żydowskie nie zaprzestały podobnej działalności także już pod "władzą ludową". Nocą z 5 na 6 grudnia 1944 roku grupa Żydów z bandy Grudów (ukrywających się podczas okupacji niemieckiej w okolicach Sieniewic i Kłyzówki) napadła na domostwo Maksymiuków z kolonii Miłkowice Maćki. Zginęli wówczas: Michalina i Stanisław Maksymiukowie, 11-letni Marian Bojara i trzy kobiety (prawdopodobnie uchodziły "zza Buga"), nocujące u Maksymiuków. Jakby sprawcom było mało, jeszcze tej samej nocy napadli na rodzinę Jarockich we wsi Kłyzówka. Tu zginęły: Halina i Maria Jarockie, uratowały się natomiast Maria i Felicja, które były ciężko ranne, ale udawały, że nie żyją. Ich dom również został obrabowany i spalony. Warto wspomnieć, że podczas okupacji niemieckiej Jaroccy ukrywali rodzinę żydowską z Drohiczyna.

"Raport sytuacyjny i wywiadowczo-polityczny Nr 11 za miesiąc grudzień 1944 r." Komendy Okręgu Białystok Armii Krajowej opisuje postawy drohiczyńskich Żydów w bardzo dla nich niepochlebnym świetle: "Należy zaznaczyć, że żydzi prawie wszyscy wysługują się Sowietom. Całe szczęście, że jest ich niewielu. Ze szpitali (gniazdo żydowskie) usunięto wszystkich lekarzy Polaków. Chorzy leżą bez pościeli. Protekcja i przekupstwo. W dniu 8 listopada z inicjatywy żyda dr. Horbacewicza i ex Volksdeutschki Toleczkowej - urządzono bal na cześć partyzantów sowieckich". Takie informacje - o współpracy Żydów z NKWD i sowieckimi strukturami władzy (podobnie jak w okresie 1939-1941), są w polskich dokumentach powszechne. Dziś się je przemilcza, lub sprowadza wszystko do... fałszywych stereotypów.

Przytoczony powyżej "Raport" nie pozostawia jednak żadnych wątpliwości: "Żydzi współpracują z NKWD i prawie wszyscy posiadają broń krótką. Szpiegują ludność miejscową i przyjezdną. W Drohiczynie Sowieci zabili przypadkowo żyda. Żydzi sądząc, że to Polacy, zamordowali 9 Polaków". Takich rzeczy nie usprawiedliwia nic. Nawet, gdyby ten "przypadkowy" Żyd zginął z polskiej ręki, Żydzi nie mieli prawa wymierzać na ślepo własnej "sprawiedliwości"! Ale, po pierwsze, mieli legalnie broń. Pamiętajmy, że Polacy wówczas za jej przechowywanie zagrożeni byli karą śmierci. Po drugie, cieszyli się bezgranicznym zaufaniem Sowietów (widocznie były ku temu odpowiednie powody, ci bowiem nie byli naiwni i nie obdarzali swym zaufaniem kogokolwiek, w dodatku za nic). Po trzecie, takie zbrodnie nie były ścigane i karane, zresztą - kto wówczas miałby odwagę wystąpić z oskarżeniem?

Te bandy istniały naprawdę

Na skutek takich okoliczności, ta część naszej wspólnej, polsko-żydowskiej historii została całkowicie zamilczana i nie jest przedmiotem studiów historycznych, dociekań dziennikarzy czy - co jest jeszcze mniej zrozumiałe - dochodzeń, prowadzonych przez IPN, który był w końcu powołany do wydobywania z naszej narodowej pamięci wszystkiego, co drażliwe i ważne. Wszystkiego, a nie tylko historii widzianej z jednej strony weneckiego lustra.

Nieco informacji o bandzie Herschela Szebesa (Shabbesa) i bandzie braci Grudów znaleźć można we wspomnieniach Miriam i Saula Kuperhandów (Shadows of Treblinka, University of Illinois Press, 1998). Saul, pochodzący z Siemiatycz, zbiegł z Treblinki i z kilkoma innymi Żydami żył z rabunku miejscowych chłopów. Wspomina on Shabbesa i braci Grudów i ich "bandy", których zadaniem miała być rzekomo... obrona przed Polakami (czyżby zapomnieli, że byli pod okupacją niemiecką?), którzy mieli jakoby otrzymać od nich wystarczającą "nauczkę". Opisuje też na poły fantastyczną "akcję bojową", podczas której Żydzi mieli "zdobyć" wieś Łopusze i zabrać stamtąd całą żywność. (Może ktoś, kto przeżył wówczas tę "akcję", dopowie więcej szczegółów o jej przebiegu?). Do sowieckiej partyzantki nie chcieli się przyłączyć, aby nie narażać życia. Warto podrążyć te informacje i zapewne okaże się, że owe "nauczki", udzielane Polakom, były tożsame z napadami i morderstwami, między innymi na opisane powyżej gospodarstwa.

Czy będzie milczenie?

W opisanych powyżej "historiach" i historiach mamy dziesięć rzekomych ofiar żydowskich w Drohiczynie - i taką wersję puściła w świat uważana za rzetelną "Rzeczpospolita". Ale mamy też dwadzieścia pięć jak najbardziej prawdziwych ofiar ze strony ludności polskiej, częściowo znanych z imion i nazwisk, znamy miejsca i daty wydarzeń i niektóre okoliczności zbrodni (a także częściowe informacje o sprawcach). Ciekawe, czy dojdzie do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego i czy media oraz powołane do tego instytucje stracą nagle zapał i zainteresowanie zbrodniami, gdy zobaczą, że to wprawdzie nie dziesięć, ale aż dwadzieścia pięć ofiar, tyle że nie zbrodni popełnionych przez Polaków na Żydach - lecz odwrotnie. Wyjaśnienie stanu faktycznego w tym zakresie byłoby jednak jakąś miarą wiarygodności "państwa prawa", a ponoć w takim państwie od wielu już lat żyjemy.

Możemy przecież pomarzyć: w teren jedzie red. Anna Bikont z "Gazety Wyborczej" i robi duży "materiał" o zbrodniach w Czartajewie, Miłkowicach, Kłyzówce, Drohiczynie. Agnieszka Arnold kręci o tym wstrząsający film, oczywiście dwuczęściowy. A po jego emisji, w TVP ma miejsce dyskusja o tolerancji i pojednaniu, podczas której ks. prof. Michał Czajkowski z wyrazem cierpienia na twarzy wzywa, aby mówić o tym całą prawdę; wtóruje mu wstrząśnięty red. Adam Michnik, który oznajmia światu, że "my Polacy dorośliśmy już do demokracji", trzeba nam zatem mówić wszystko.

Pożyjemy, zobaczymy...

Podkreślenia w tekście pochodzą od redakcji Naszej witryny

Leszek Żebrowski, Nasza Polska, 2021-01-20

powrot