Polakom wiązano ręce drutem kolczastym, usta zatykano kneblem lub zwykłym kamieniem. Potem strzelano w tył głowy. W ten sposób w czerwcu 1941 roku w więzieniach w Pińsku funkcjonariusze NKWD wymordowali ponad stu polskich cywilów, przedstawicieli inteligencji i właścicieli majątków ziemskich. Kulisy tych wydarzeń oraz nazwiska wszystkich ofiar ma ustalić najnowsze śledztwo wszczęte przez Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu.

Leon P. (nazwisko znane redakcji) mieszkał w Pińsku wraz z żoną od 1935 roku. Rozpoczął pracę jako zawiadowca miejscowej stacji PKP a następnie jej naczelnik. Funkcję tę pełnił do momentu, kiedy do Pińska wkroczyli Rosjanie.

- Wraz z wojskiem przybyła duża ilość funkcjonariuszy NKWD. Niemal natychmiast rozpoczęli aresztowania zarówno wśród polskich mieszkańców Pińska, jak i okolicznej ludności. NKWD aresztowało masowo urzędników starostwa, policjantów, nauczycieli oraz właścicieli majątków ziemskich. Wszystkie miejsca przetrzymywania więźniów zostały w popłochu przez NKWD opuszczone, kiedy to wojska niemieckie wkraczały do Pińska i z tego, co jest mi wiadomym, wszystkich więźniów sowieccy funkcjonariusze rozstrzelali strzałem w tył głowy - wspomina Leon P.

Wymordowania w więzieniach w Pińsku w 1941 r. przez NKWD, jak się wstępnie szacuje, co najmniej 140 polskich obywateli, mieszkańców Pińska i okolic, dotyczy najnowsze śledztwo prowadzone przez prokuratorów Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu.

Zniszczyć inteligencję to zniszczyć Naród

- W toku śledztwa ustalono, iż po zajęciu Pińska, już pod koniec września 1939 roku funkcjonariusze NKWD rozpoczęli akcje masowych aresztowań obywateli polskich: pracowników administracji państwowej, przedstawicieli inteligencji, właścicieli majątków ziemskich. Aresztowano nauczycieli, a nawet gimnazjalistów. Postępowano zgodnie z bolszewicką zasadą: zniszczyć inteligencję, wówczas Naród sam zginie - mówi prowadzący postępowanie prokurator Mirosław Więckowiak z poznańskiego IPN.

- Jak kogoś aresztowano, to natychmiast wywożono jego rodzinę. To normalna procedura stosowana przez NKWD - dodaje.

Jak ustalono, w Pińsku polskich więźniów osadzono w trzech miejscach: w więzieniu karno-śledczym przy ul. Brzeskiej, w piwnicach gmachu NKWD przy ulicy Albrechtowskiej oraz w areszcie przy ul. Piłsudskiego. Z chwilą wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej funkcjonariusze NKWD rozpoczęli akcję likwidacji więzień z terenów położonych w pobliżu frontu. Więźniów wywożono w głąb ZSRS, a tych, których nie zdążono ewakuować, zabijano.

- Pewnej nocy, gdy byłem we własn ym mieszkaniu, zostałem zawiadomiony, że z aresztu NKWD Niemcy usuwają ciała osób zamordowanych w tym areszcie. Udałem się w to miejsce i zobaczyłem leżące na ulicy zwłoki, wyłącznie mężczyzn, około dwudziestu osób, mocno zakrwawione z roztrzaskanymi głowami - wspomina świadek Leon P.

- W pewnym momencie wyprowadzono z budynku młodego mężczyznę, Polaka, z widoczną raną ręki, całego we krwi. Ten młody człowiek opowiedział, iż w ostatnią noc funkcjonariusze NKWD otworzyli cele aresztu i wywoływali poszczególne osoby do wyjścia na korytarz. W momencie, gdy wywołany aresztant znalazł się na korytarzu, strzelano mu w tył głowy. Ten młody człowiek miał szczęście, bowiem kiedy wywołano jego nazwisko, również wyszedł na korytarz, jednak w momencie strzału odwrócił się i osłonił ręką. Tam właśnie trafił go pocisk, a on natychmiast padł na leżących zabitych, udając martwego. Na niego następnie padały inne zastrzelone osoby. Dzięki temu przeżył - wspomina pan Leon P.

Okupanci niemieccy wkroczyli do Pińska pod koniec czerwca 1941 roku. Jak ustalono w trakcie dochodzenia wszczętego przez poznański IPN - to właśnie wówczas w areszcie przy ul. Piłsudskiego ujawniono zwłoki co najmniej 20 mężczyzn z roztrzaskanymi głowami. W areszcie NKWD przy ul. Albrechtowskiej odnaleziono zwłoki co najmniej 60 więźniów, w tym kobiet i mężczyzn z ranami postrzałowymi lub od bagnetu.

- Ręce mieli związane drutem kolczastym. Jedni świadkowie mówią, że ofiary miały zakneblowane usta szmatami, inni wspominają o kamieniach - powiedział "Naszemu Dziennikowi" prokurator Mirosław Więckowiak.

Komunistyczni oprawcy mordowali Polaków również w innym więzieniu. Pomieszczenia przy ul. Brzeskiej po panicznej ucieczce NKWD Niemcy zastali co prawda puste, lecz na podłogach i ścianach cel znaleziono ślady krwi.

Mogiły w lesie

- Na początku lipca 1941 roku moi bracia Stanisław i Jerzy chodzili po więzieniach pińskich, które udostępnili nam Niemcy, i poszukiwali zwłok matki. Jerzy opowiadał mi później, że widział w więzieniu mieszczącym się w dawnych koszarach polskiej żandarmerii zmasakrowane zwłoki w celach. Widział też krew na ścianach i posadzkach. Brat nie znalazł jednak ciała matki. Pod koniec sierpnia 1941 roku sołtys wsi Kołby Jan Kołb wiózł mnie właśnie z Kołbów do Pińska. Przejechaliśmy przez wieś i wtedy zaczął opowiadać, że na skraju lasu, przy polu kołchozowym jest pochowanych 20 Polek i Polaków zamordowanych przez NKWD. Podjechałem w to miejsce i zobaczyłem groby porośnięte już trawą. Nie było na nich żadnych krzyży. Przypuszczam, że właśnie tam może być pogrzebana moja matka - mówi inny ze świadków Janusz O.

Przypuszczenia te potwierdza dochodzenie przeprowadzone przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu. Jak ustalono, część więźniów aresztowanych przez NKWD wywieziono ciężarówkami z Pińska szosą w stronę Łumińca. Ciężarówki zatrzymały się w lesie w okolicy wsi Horodycze i Wólka, a następnie wróciły do Pińska. Okoliczni mieszkańcy w lipcu 1941 roku ujawnili w tym miejscu dwa groby, w których pochowane były zwłoki co najmniej sześćdziesięciu kobiet i mężczyzn.

- Jak wynika z ustaleń poczynionych w toku śledztwa, ofiary z więzień przy ulicach Albrechtowskiej i Piłsudskiego pochowano na miejscowych cmentarzach. Ofiar z grobów w lesie koło Horodycza nie ekshumowano - mówi prokurator Mirosław Więckowiak.

Hipotezę, że to właśnie tam mogą znajdować się zwłoki więźniów innego NKWD-owskiego aresztu, potwierdzają zeznania kolejnego świadka. Anna S. w momencie wkroczenia Rosjan na tereny Polski mieszkała w Horodyczu. Miała wówczas dwa lata.

- O wielu wydarzeniach słyszałam od matki. Rosjanie aresztowali brata mojej matki wraz z żoną i synem. Wywieźli ich gdzieś na Daleki Wschód. Matka opowiadała mi również, że na początku lipca 1941 roku, kiedy Rosjanie uciekali przed Niemcami, jacyś rolnicy przejeżdżający przez las nocą zauważyli, że coś zrzucano z samochodu. Kiedy samochód odjechał i zaczęło świtać, rolnicy poszli zobaczyć, co się w tym miejscu działo. Zobaczyli świeżo skopaną ziemię. Pod piaskiem było widać źle przysypane, przykryte gałązkami zwłoki ludzkie. Moja matka poszła obejrzeć miejsce, gdzie leżały zakopane zwłoki, podobnie jak inni ludzie, którzy odkopali zwłoki, gdyż szukali swoich zamordowanych bliskich. Wtedy było widać, że zabici mieli ręce powiązane drutem, a w ustach kamienie - wspominała Anna S.

- Akta sprawy trafiły do mnie zaledwie przed kilkoma dniami z Łodzi. Jak dotąd przesłuchano jedenastu świadków. Będziemy się starali ustalić nazwiska ofiar, dotrzeć do świadków. W planach naszej Komisji jest również zwrócenie się do strony białoruskiej z prośbą o informację, czy zachowały się jakieś dokumenty archiwalne, materiały, cokolwiek, co można by wykorzystać w prowadzonym dochodzeniu - mówi prokurator Więckowiak.

Czy jednak uda się ustalić wszystkie potrzebne informacje? Nie wiadomo. Niewykluczone jest, że masowy mord na Polakach w Pińsku pozostanie kolejną, do końca niewyjaśnioną zbrodnią komunistyczną. Prowadzący śledztwo jest jednak dobrej myśli.

- Wszystko zależy od świadków, do których uda nam się dotrzeć. Dlatego bardzo proszę osoby, które ewentualnie mieszkały w Pińsku lub okolicach, rodziny osób, które były przetrzymywane w pińskim areszcie, wreszcie bliskich osób, które na tamtym terenie zostały aresztowane przez NKWD, o kontakt z naszą poznańską Komisją. Każda informacja może nam pomóc w śledztwie - mówi prokurator Mirosław Więckowiak.

Wojciech Wybranowski, Poznań, Nasz Dziennik, 2003-01-27

powrot