Do końca lutego łódzki oddział Instytutu Pamięci Narodowej zakończy przesłuchiwanie świadków w sprawie wymordowania w 1943 r. przez sowiecką i żydowską partyzantkę polskich mieszkańców miasteczka Naliboki. We wrześniu prokuratorzy ocenią zebrany w toku śledztwa materiał dowodowy i zdecydują o ewentualnym sporządzeniu aktu oskarżenia. IPN w dalszym ciągu poszukuje osób, które są w stanie potwierdzić personalia zbrodniarzy. Osądzenie winnych śmierci 132 osób będzie możliwe tylko w takim przypadku.

- Ciągle docieramy do nowych świadków i zdobywamy nowe informacje - mówi prowadząca śledztwo prok. Anna Gałkiewicz. - Za miesiąc zostanie skierowana na Białoruś i do Australii odezwa do tamtejszych władz o pomoc w odszukaniu i przesłuchaniu osób pamiętających tę zbrodnię - wyjaśnia. Do tej pory w toku śledztwa przesłuchano 32 świadków. W większości są to osoby, które mieszkały w Nalibokach lub pobliskich wioskach. Złożyły one obszerne zeznania co do przebiegu wydarzeń. Część z nich wskazuje na konkretne osoby, zeznając, że wśród nich znajdowali się również byli mieszkańcy Naliboków narodowości żydowskiej. Wiele osób posiadało przydomki, dlatego też dużo kłopotów sprawia ustalenie prawdziwych nazwisk. Świadkowie podają również nazwiska, pseudonimy rosyjskich partyzantów.

Instytut Pamięci Narodowej w Łodzi przeprowadził też oględziny akt sprawy, jaką w PRL wytoczono przeciwko dowódcy "samoobrony" w Nalibokach. W październiku 1951 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał Eugeniusza Klimowicza na karę śmierci. Zamieniono ją potem na dożywotnie więzienie. Akt oskarżenia dotyczył m.in. udziału w zabójstwie partyzantów sowieckich w maju 1943 r. w Nalibokach. Sześć lat później Sąd Najwyższy uchylił wyrok, a sprawę przekazano do ponownego rozpoznania. Po roku prokuratura umorzyła postępowanie z powodu braku dowodów. Teraz akta tej sprawy, a także pisane przez Klimowicza wyjaśnienia, są ważnym dla IPN-u dowodem w sprawie zbrodni w Nalibokach.

Prokuratorom udało się także uzyskać kserokopię szyfrogramu tzw. Brygady Stalina z 11 maja 1943 r. do Pantelejmona Ponomarienki i Michaiła Kalinina. Zawiera on meldunek o przeprowadzeniu ataku na Naliboki. Czytamy w nim: "w nocy na 8 maja Brygada Stalina pod dowództwem Gulewicza rozbiła miasteczko Naliboki. Zabito ponad 250 osób, zniszczono i zdobyto ciężkie karabiny maszynowe (...), spalono: tartak, elektrownię, niemiecki majątek, budynki i domy organizatorów samoobrony i gorzelnię spółdzielczą". Meldunek jest podpisany przez Grigirija Sidoruka - dowódcę zgrupowania partyzantów sowieckich strefy iwienieckiej. Napadu na Naliboki dokonali partyzanci sowieccy z oddziałów wchodzących w skład tzw. Brygady Stalina, w tym m.in. z oddziału partyzantów żydowskich dowodzonego przez Tuwię Bielskiego. Miasteczko w tym samym roku przeżyło jeszcze jeden napad. Tym razem pacyfikacji dokonali Niemcy. Część mieszkańców rozstrzelano, jednak większość wywieziono na roboty do Niemiec. Po wojnie zburzone i spalone Naliboki udało się odbudować.

Aktualnie IPN ustala adresy kolejnych osób posiadających wiedzę na temat zbrodni. Weryfikowane są również listy ofiar, przedstawione przez trzech świadków.

Niezależnie wyjaśniane są pozostałe wątki śledztwa dotyczącego zbrodni popełnianych przez partyzantów sowieckich na żołnierzach Armii Krajowej i polskiej ludności cywilnej na terenie powiatów Stołpce i Wołożyn, w obrębie którego są także Naliboki.

Przeżył, bo oddał buty

Miasteczko Naliboki, pow. Stołpce, woj. nowogródzkie, dzisiejsza Białoruś, do września 1939 r. zamieszkane było głównie przez ludność polską i żydowską. Liczba mieszkańców nie przekraczała 3 tys., rodzin żydowskich było 25. Począwszy od 1942 r., na Naliboki zaczęły napadać bandy rabunkowe rekrutujące się z rozbitych przez Niemców oddziałów sowieckich, ukrywających się w okolicznych lasach. Działalność tych band miała charakter wyłącznie rabunkowy. W celu ochrony przed bandami Polacy zorganizowali oddział "samoobrony". Jego dowódcą został Franciszek Adamcewicz, a kiedy Niemcy go aresztowali, funkcję tę objął Eugeniusz Klimowicz.

W lasach Puszczy Nalibockiej stacjonowali w tym czasie sowieccy partyzanci. Wiosną 1943 r. doszło do dwóch spotkań Eugeniusza Klimowicza i partyzanta sowieckiego, dowódcy jednej z brygad, mjr. Rafała Wasilewicza. Dowódcy sowieccy pragnęli podporządkować sobie "samoobronę" z Nalibok. Jednak to im się nie udało. Zawarto jedynie porozumienie, na mocy którego partyzanci sowieccy i członkowie polskiej "samoobrony" mieli zaniechać wzajemnych napadów. Miasteczko Naliboki i pobliskie osady miały stanowić domenę Polaków z "samoobrony".

Mimo ustaleń w nocy z 8 na 9 maja 1943 r. partyzanci sowieccy zaatakowali Naliboki. Zatrzymywali oni głównie mężczyzn - członków "samoobrony" i po wyprowadzeniu ich z domów rozstrzelali. Spalili również szereg zabudowań oraz miejscowy kościół. W sumie zginęło 129 mężczyzn i 3 kobiety. Jedna z nich, jak już dziś wiadomo, wśród ofiar znalazła się niejako z własnej woli. Kiedy Sowieci wywlekli z domu jej trzech synów, w wieku 14-18 lat i ustawili pod ścianą, matka postanowiła zginąć ze swymi dziećmi. Partyzanci rozstrzelali także ją. Jeden ze świadków zbrodni, którego ojciec został zabity, opowiada: "Słychać było pojedyncze wystrzały, na niebie ukazywały się rakiety świetlne (...) do mieszkania wszedł partyzant. 'Czy byłeś w samoobronie?' - zapytał ojca. 'Byłem, ale nie nosiłem karabinu'. Pomimo tego po kilku minutach usłyszałem długą serię z karabinu maszynowego. To była egzekucja 15-20 mężczyzn ustawionych przed domem na chodniku, wśród nich był mój ojciec, niektórzy rozstrzelani mężczyźni byli w bieliźnie...".

Napad na Naliboki miał także charakter rabunkowy. Partyzanci przeszukali domy, rabując dobytek mieszkańców. Wynika to z zeznań innego świadka, którego bliskim - ojcu i bratu - udało się uniknąć śmierci dzięki temu, że dali Sowietom swoje buty.

Świadkowie mogą zgłaszać się do oddziału IPN w Łodzi: ul. Piotrkowska 149, 90-440 Łódź, tel. (42) 637 78 47.

Anna Surowiec, Łódź

Leszek Żebrowski, historyk:

Szukanie świadków tamtych wydarzeń musi być przeprowadzone dosyć szybko. W przypadku Jedwabnego zadbano o nagłośnienie sprawy, zwoływano częste konferencje. Tam chciano znaleźć świadków, inwestowano w tę sprawę.

Inaczej jest w kwestii Nalibok, o których pojawiło się zaledwie kilka wzmianek. Jeżeli szukanie świadków zbrodni w Nalibokach będzie trwało latami, a na to wskazuje zainteresowanie się władz tą sprawą, wątpliwe jest, aby odnaleziono wszystkich tych ludzi. Poza tym myślę, że osoby te będą się bały mówić o swoich przeżyciach, zbyt dobrze pamiętają okrucieństwo ze strony sowiecko-żydowskich partyzantów. Poza tym ludzie ci zdają sobie sprawę z ciągłej bezkarności komunistycznych oprawców.

Na bazie pacyfikacji w Nalibokach powstał w Australii, w 1993 roku, film dokumentalny pt. "The Bielsky Brothers" (producent David Herman), który przedstawia "fantastyczną" wersję tamtych wydarzeń. Zawiera rozmowę z członkiem oddziału Borisem Rubinem, który postanowił zlikwidować Naliboki, kiedy dowiedział się, że wieśniacy ukrzyżowali jego ojca (o czym w jego pamiętnikach, wydanych w 1980 roku, w ogóle nie ma mowy!).

W filmie potwierdzono jednak, że partyzanci Bielskiego masowo grabili okoliczne wsie. "Grupy 10-12 partyzantów wymaszerowywały na odległość 80-90 kilometrów, aby rabować wioski i przynieść żywność dla partyzantów, tj. do bazy partyzanckiej i do obozu rodzinnego, gdzie byli cywilni Żydzi".

not. RA

Anna Surowiec, Leszek Żebrowski, Nasz Dziennik, 2003-01-21

powrot