Świadomość historyczna powojennych pokoleń Polaków została w znacznym stopniu wypaczona przez propagandę państwa komunistycznego. Zarówno jego przedstawiciele, jak i spadkobiercy traktowali i nadal traktują historię jako instrument polityki, służący nie rekonstrukcji minionych wydarzeń, lecz utrwalaniu władzy i wpływów. Od czasów komunizmu zmieniło się to, iż dziś nadużyć i przekłamań dokonują przeważnie w bardziej wysublimowany sposób. Nic więc dziwnego, że oficjalna historiografia Polski Ludowej jest pełna nadużyć terminologicznych, tez komunistycznej propagandy, fałszerstw, przemilczeń wielu aspektów naszej historii na rzecz "upiększania" innych.

Bardzo ważnym zadaniem w demokratycznej Polsce jest więc - jak przekonująco argumentuje Zdzisław Krasnodębski - "przywracanie pamięci".² Należy to rozumieć przede wszystkim jako próbę rekonstrukcji wydarzeń, które zostały celowo zdeformowane lub też zupełnie wymazane ze świadomości historycznej społeczeństwa w okresie PRL.³ Proces ten nie jest jednak łatwy. Wymaga ogromnej cierpliwości, żmudnych badań i sprzyjającego klimatu społecznego. W Polsce zadanie to jest tym trudniejsze, że ci, którzy historię fałszowali, mają wciąż istotny wpływ na jej kształtowanie. Postkomuniści są w Polsce silną i wpływową grupą. Oczywiście większość z nich nie jest zainteresowana krytycznym rozliczeniem się z własną przeszłością. Nie należy więc łudzić się, iż ludzie związani z systemem komunistycznym spojrzą krytycznym okiem na swe wcześniejsze dokonania i spróbują naprawić poczynione szkody. Wręcz przeciwnie: nie mają jakiegokolwiek poczucia odpowiedzialności czy skruchy. Raczej dostrzec można u nich dobre samopoczucie, czy wręcz arogancję.

W czasach PRL wielu "historyków" zatrudnionych w instytucjach partyjnych, nauczycieli akademickich, publicystów i dziennikarzy pracowało pod dyktando partii fałszując obraz naszej przeszłości. Szeczególnym zainteresowaniem komunistycznej historiografii cieszyła się historia najnowsza. Tu nie liczyła się prawda historyczna, lecz interes partii (władzy) oraz własna kariera. Ofiarami tej działalności są całe pokolenia Polaków, których świadomość historyczna została wypaczona i zafałszowana. Paradoksaline, że dzisiaj niektórzy z tych "kształtujących" wcześniej świadomość historyczną "po linii" partii - z przekonania lub oportunizmu - pozwalają sobie dziś na krytykę społeczeństwa polskiego zarzucając mu wypaczoną świadomość historyczną. Wydają się nie dostrzegać, iż jest to przecież zasługą ich wcześniejszych dokonań naukowych.

Największym dobrodziejstwem zmian politycznych po 1989 roku jest fakt, iż nie mają oni dziś monopolu na kształtowanie opisu naszej historii. Znikły bowiem dwa najpoważniejsze fundamenty ich naukowych karier: cenzura i wsparcie Wydziału Ideologicznego KC PZPR.

Po upadku komunizmu wiele osób było przekonanych, że zaczął się okres rzetelnych badań naukowych i odkłamywania najnowszych dziejów Polski. Faktycznie, po 1989 powstało wiele publikacji dotyczących tzw. "białych plam", na przykład ważne monografie o okupacji sowieckiej Kresów 1939-1941, o oporze zbrojnym i społecznym w pierwszych latach PRL itd. Ale na ogół nie dokonywano prób rzetelnej krytyki najważniejszych publikacji historyków partyjnych traktując je jedynie jako skansen minionej epoki. Autorzy tego typu prac byli w pierwszych latach III Rzeczpospolitej mało zauważalni; wydawało się, że ich czasy bezpowrotnie minęły. Część z nich zmieniła szybko dziedzinę badań z historii ruchu robotniczego, przyjaźni i współpracy polsko-radzieckiej itp. na tematy bardziej koniunkturalne, a przede wszystkim politycznie poprawne. Równocześnie konsekwentnie przemilczają swoje wcześniejsze publikacje lub wspominają o nich w sposób bardzo oględny, jak np. o "licznych publikacjach dotyczących ruchów społecznych w wieku XIX i XX". Bez podawania konkretnych tytułów. Tylko nieliczni zmienili się naprawdę podejmując rzetelne badania.

Byli partyjni "historycy" po szeregu zwycięstw wyborczych postkomunistów zaczęli odzyskiwać jedank wcześniejszą pewność siebie. Ich działalność w czasach PRL przestała być czymś wstydliwym czy zasługującym na rozliczenie. Co prawda język ich najnowszych publikacji zmienił się, ale metody i tezy pozostały podobne a fałszerstwa stały się bardziej wysublimowane. Na przykład Eugeniusz Duraczyński jeszcze w drugiej połowie lat osiemdziesiątych pisał o niemieckiej, antyradzieckiej "prowokacji katyńskiej", którą "podchwycił rząd Sikorskiego".⁴ Dzisiaj ten sam autor nie pisze co prawda już o "prowokacji katyńskiej", ale główna faktografia z jego wcześniejszych prac pozostaje do dzisiaj w zasadzie bez większych zmian. W swojej ostatniej książce na temat historii Polski podczas II wojny światowej, w rozdziale o "Początkach Polski Podziemnej" w latach 1939-1941 stawia obok siebie takich ludzi jak Generała Roweckiego, kierującego ZWZ-AK, z Mieczysławem Moczarem (Nikołaj Demko) - który w tym właśnie czasie został zwerbowany przez wywiad sowiecki, czy z Jackiem Różańskim (Józef Goldberg), pracującym wtedy jako oficer śledczy NKWD i zwalczającym m.in. polskie podziemie we Lwowie.⁵ Czyli na narówni traktuje agentów sowieckich i NKWD-zistów zwalczających w latach 1939-41 polskie podziemie niepodległościowe z tymi, którzy o tę niepodległość walczyli.

"Samooczyszczenia" wśród polskich historyków po roku 1989 nie było i prawdopodobnie już nie będzie. Nie należy jednak sądzić, że czas rozwiąże problem dyspozycyjnych i nierzetelnych historyków - spuścizny czasów PRL. Przede wszystkim dlatego, iż ich działalność demoralizuje innych. Wydaje się więc, że nierzetelnych, niewiarygodnych historyków z okresu PRL należy opisać, wytykać i oceniać moralnie, a nie przemilczać ich istnienia. Milczenie oznacza tolerowanie. Tymczasem obserwując całkowitą bezkarność partyjnych historyków, niektórzy młodzi naukowcy wyciągają z tego wnioski i zaczynają się podobnie zachowywać. Widzą, że kierowanie się etosem naukowym i kryterium prawdy historycznej nie gwarantuje kariery zawodowej. Wręcz przeciwnie: może tylko spowodować konflikt z wpływowymi "starymi mistrzami", którzy - blokując publikacje, pozbawiając dostępu do projektów naukowych lub nawet usuwając z pracy - mogą zniszczyć karierę każdego niewygodnego młodego naukowca. Znacznie łatwiej przebiją się ci, którzy podobnie jak "dawni mistrzowie" pracę naukową traktują jak atrakcyjne miejsce pracy, interesują ich "granty", zagraniczne wyjazdy. Zamiast odkłamywać historię, zabiegają o przychylne recenzje, wyróżnienia i nagrody w dominujących - politycznie poprawnych - mediach. Klimat dla "naukowców" o mentalności partyjnych, dyspozycyjnych "historyków" jest dzisiaj znowu, niestety, stosunkowo korzystny.

Dyspozycyjność, spełnienie oczekiwań mniej lub bardziej wpływowych partii czy środowisk, nie jest więc problemem jednej tylko, specyficznej generacji, czy też wyłącznie systemu komunistycznego. Skądinąd należy podkreślić, że nawet w nim duża część historyków (zapewne większość) zachowała niezależność i nie sprzeniewierzyła się etosowi naukowca.
Tym większa ich zasługa, że miało to miejsce w okolicznościach dużo trudniejszych niż na Zachodzie. Jak widać, jest to więc problem ogólny, etyczno-zawodowy, dotyczący nie tylko krajów komunistycznych, choć w systemach posttotalitarnych jest jaskrawo widoczny i poczynił najwięcej spustoszeń.

Brak rzeczowej krytyki prac autorów odpowiedzialnych za fałszerstwa i deformacje historyczne epoki komunistycznej, ma oprócz aspektu moralnego jeszcze inne konsekwencje. Grzegorz Motyka zwaraca słusznie uwagę, że "książki tego typu [kszatałtujące obraz podziemia antykomunistycznego w okresie PRL, B.M.] były wydawane w masowych nakładach. Wiele z nich [...] przez lata znajdowały się w wykazach lektur szkolnych. Niewątpliwie oddziaływały na świadomość społeczną i byłoby naiwnością sądzić, że nie pozostał po nich żaden ślad. Warto zadać pytanie, na ile dziś wpływają na ocenę PRL."⁶

Co gorsza, brak "rozliczenia się" z historigrafią PRL po 1989 roku doprowadził do tego, że niektórzy sądzą, iż można prace takie dalej rozpowszechniać jako wynik poważnych badań naukowych. Czynią to nawet za granicą i to wiele lat po upadku komunizmu w Polsce. Zjawisko to dobrze obrazuje sprawa książki Włodzimierza Borodzieja, znanego historyka, do niedawna prorektora Uniwersytetu Warszawskiego.

W roku 1985 ukazała się w Polsce jego praca doktorska pt. "Terror i polityka. Policja niemiecka a polski ruch oporu w G[eneralnym] G[ubernatorstwie] 1939-1944". Głównym jej tematem były zagadnienia związane z niemiecką okupacją oraz działalnością polskiego podziemia. Przynajmniej pod jednym względem dzieło było dość nowatorskie: wykorzystano w nim nieznane wówczas historykom dokumenty niemieckich władz bezpieczeństwa. Jednak autor książki nie skorzystał z najważniejszych dokumentów archiwalnych znajdujących się w zbiorach polskich, a wtedy już przynajmniej częściowo dostępnych. Takich jak np. dokumenty Polskiej Partii Robotniczej, komunistycznej partyzantki, NSZ czy AK.

Co więcej, zamiast sięgnąć do dokumentów znajdujących się w polskich archiwach, autor "Terroru i polityki" wykorzystał prace historyków wywodzących się z pionu politycznego Ludowego Wojska Polskiego oraz Urzędu Bezpieczeństwa, którzy już w czasach PRL cieszyli się złą sławą. Obficie korzystał z prac mjr. Stefana Skwarka, który karierę rozpoczynał jako wartownik w UB na Kielecczyźnie. Potem, poprzez różne kursy dokształcające MSW, został "naukowcem" Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy KC PZPR. Jego "naukowymi" ustaleniami zajmował się wymiar sprawiedliwości nawet w PRL-u. Na przykład w 1978 r. Sąd Wojewódzki w Kielcach orzekł: "Nie są prawdziwe wiadomości zawarte w książce Stefana Skwarka "Ziemia Niepokonana" [...] stwierdzające, że Zenon Krzekotowski pseudonim "Kowal" lub "Topolski" [żołnierz AK] był agentem Gestapo, że w tym charakterze działał na szkodę Polski, zwłaszcza przez zwalczanie organizacji lewicowych i wydawanie w ręce gestapo [...] i że był spokrewniony ze zmarłym hitlerowskim dygnitarzem Hermanem Goeringiem."⁷ Chociaż Włodzimierz Borodziej nazwał w przypisie publikacje Stefana Skwarka "tendencyjne", często powołuje się w swej pracy na jego "wyniki badań naukowych".

Innym autorem z rodowodem UB, bardzo często przytaczanym przez Borodzieja, jest ppłk UB-SB Ryszard Nazarewicz. Nazarewicz przebywał w czasie okupacji sowieckiej 1939-1941 we Lwowie; później znalazł się w Warszawie, a od 1943 był szefem wywiadu GL-AL w okręgu Częstochowa.⁸ Jest on więc zapewne wyjątkowo dobrze poinformowany o zadaniach, jakie postawili przed komunistami polskimi ich sowieccy mocodawcy. Kontrwywiad AK, w raporcie sporządzonym na podstawie przejętych instrukcji, tak streszcza zadania zlecone Wydziałowi Informacji PPR: "Wydział Informacji (instrukcja [zdobyta, B.M.] w załączniku), [...] otrzymał polecenie rozpracowania najszczegółowszego polskich grup wojskowych łącznie z personaliami, aby przygotować tą drogą bądź metody likwidacji, bądź rozładowania tych organizacji od wewnątrz."⁹ Informacje dotyczące struktur polskiego podziemia, zdobyte przez współpracujących z NKWD komunistów z PPR czy GL-AL, były używane w walce z "siłami reakcji", chociaż przekazywano je także Gestapo, które dokonywało na ich podstawie operacji likwidacyjnych. Tymczasem dzisiaj Nazarewicz bagatelizuje te fakty twierdząc, że "ostrze wywiadu GL i AL było skierowane [...] tylko w niewielkim stopniu na rozpoznanie zagrożenia ze strony prawicy polskiej".¹⁰

Po wejściu do Polski Armii Czerwonej szeregi Urzędu Bezpieczeństwa a także Milicji "Obywatelskiej" założonych i kierowanych w pierwszych latach przez NKWD zostały zasilone przez "kombatantów" z GL-AL, m.in. także przez Ryszarda Nazarewicza. W Aparacie Bezpieczeństwa Nazarewicz "przepracował" do 30.X.1959 roku. Według danych resortowych jako członek UB brał udział "w okresie od dnia 21.II.1945 r. do dnia 31.XII.1947 r. [...] w walce z bandami i reakcyjnym podziemiem".¹¹

Metody jakimi UB zwalczało "reakcyjne podziemie" są dobrze znane badaczom tego okresu, ale mało wie o nich opinia publiczna. Wysoki oficer pionu politycznego "Wojska Polskiego" pisał w kwietniu 1945 r. do KC PPR o "niefortunnym zachowaniu się Bezpieczeństwa i Mili.[cji] Obyw.[atelskiej] w terenie (palenie wsi, zabijanie ludzi przez funkcjonariuszy obu instancji, bicie ludzi, grabienie przy rewizji i t.p.)".¹² W czasie jednej z odpraw w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego w roku 1948 Stanisław Radkiewicz tak zwrócił się do swoich podwładnych: "Wielu z Was w dotychczasowej pracy, działało terrorem, siłą, groźbą, poczuciem strachu przed aparatem podtrzymywało autorytet."¹³

Niewątpliwie najważniejszym zadaniem UB w pierwszych miesiącach "wyzwolenia" była pomoc organom sowieckim (NKWD i "Smiersz") w "oczyszczaniu" terenów Polski z "elementów reakcyjnych", czyli - jak to dzisiaj eufemistycznie określa Nazarewicz - w zwalczaniu "zagrożenia ze strony prawicy polskiej". Jej rzeczywiści lub domniemani członkowie byli deportowani do sowieckich łagrów, zamykani w więzieniach, torturowani i mordowani. Z czasem UB stawało się coraz bardziej samodzielne: jej funkcjonariusze sami dokonywali aresztowani, prowadzili "śledztwa" (bicie i tortury były powszechnie stosowaną metodą śledczych z UB), mordowali i rabowali.

Członkowie UB dali się poznać nie tylko jako funkcjonariusze stosujący brutalne metody, popełniający zbrodnie oraz łamiący wszelkie normy, lecz także jako ludzie o wątpliwej moralności. Pili duże ilości alkoholu, także na służbie. Wielu członków UB, którzy według oficjalnej wersji zginęli lub zostali ranni w walkach z "reakcyjnym podziemiem", tak naprawdę doznało obrażeń w trakcie kłótni i bijatyk podczas pijackich libacji. Ponadto, według danych partyjnach, w roku 1947 na około 24.000 pracowników UB ponad 5.000 było chorych wenerycznie. Dalej "stwierdzono, że 80% zachorowało w stanie nietrzeźwym".¹⁴ Czyli według danych partyjnych (liczba nieodnotowanych przypadków nie jest znana) 21% pracowników komunistycznego Aparatu Bezpieczństwa (co piąty!) było w roku 1947 chorych wenerycznie. Według tego samego źródła "przestępczość w naszym aparacie - to, niestety, jest dosyć duży procent". Natomiast "alkoholizm w ciągu ostatniego roku wzrósł w naszych organach dwukrotnie". Pocieszano się równocześnie, że "w aparacie naszym nie ma wprawdzie rozkładu moralnego, jednakże istnieją duże braki".¹⁵ Dane te wskazują jednak wyraźnie na daleko posunięty stan rozkładu moralnego w Aparacie Bezpieczeństwa.

Także w Łodzi, gdzie w Miejskim Urzędzie Bezpieczeństwa w roku 1945 zatrudniony był niejaki Ryszard Nazarewicz, a szefem Urzędu Wojewódzkiego był osławiony Mieczysław Moczar, UB współpracował z sowieckim aparatem terroru. Ponadto dorabiano sobie "na boku", "konfiskując" pieniądze, złoto, biżuterię, zegarki itp. na potrzeby "własne" oraz partii. W aktach PPR znajdują się nawet pokwitowania z przekazywania "skonfiskowanych" dóbr na potrzeby partii i jej towarzyszy, szczególnie dużo z Łodzi. Jeszcze w latach pięćdziesiątych proceder ten był szeroko stosowany przez UB dla zaspokojenia potrzeb "własnych". Niejaki "Nazarewicz" pokwitował np. odbiór "1 zegarka IWC", zarekwirowanego podczas którejś z licznych "akcji" osławionego płk. UB Józefa Czaplickiego i jego ludzi wymierzonych przeciwko "polskiej prawicy", czyli podczas brutalnych i krwawych pacyfikacji dokonywanych na terenie Polski.¹⁶

Po złamaniu oporu społecznego przeciwko narzuconemu z Moskwy ustrojowi, po zgładzeniu rzeczywistych lub domniemanych przedstawicieli tego oporu lub ich złamaniu psychicznym wspólnymi siłami "sowieckiej i polskiej lewicy" (NKWD, "Smierszu", Armii Czerwonej, UB, PPR, KBW, MO, oddziałów "ludowego" Wojska Polskiego kierowanego wtedy przez oficerów Armii Czerwonej itp.), gdy "władza ludowa" była już dostatecznie "utrwalona" - zaczęto myśleć o tym, aby przedstawić społeczeństwu w odpowiednim świetle dzieje zmagań o Polskę Ludową. Rzeczywisty wkład strony sowieckiej w utrwalanie systemu komunistycznego został znacznie pomniejszony; sfabrykowano tezę o "wojnie domowej" rozpętanej przez "reakcję", a wygranej przez "obóz postępu" (teza o "wojnie domowej" jest do dzisiaj bardzo popularna w Polsce), idealizowano działalność PPR, GL/AL i UB jako "szczerych demokratów i polskich patriotów", a demonizowano stronę przeciwną jako "zdrajców narodu" itp.Takie przedstawienie tamtych wydarzeń stało się zadaniem propagandy komunistycznej i partyjnych historyków.

Wtedy właśnie niektórzy członkowie UB zostali oddelegowani (lub zgłosili się na ochotnika) do "walki na froncie historycznym". Z podobnym zaangażowaniem i etosem jak przy "utrwalaniu władzy ludowej", zabrali się do opisywania tych wydarzeń zgodnie z partyjną "linią". Do tej grupy należał również sam Ryszard Nazarewicz, który z "resortu" przeszedł do walki na "froncie ideowym", gdzie pozostaje aktywny do dzisiaj.¹⁷ Metody, które wtedy powszechnie stosowano, polegały m.in. na fałszowaniu dokumentów, wymyślaniu patriotycznych i bohaterskich czynów "lewicy", oraz rzucaniu fałszywych oskarżeń pod adresem "prawicy polskiej"; pomijano natomiast własną współpracę z organami sowieckimi, nie mówiąc już o całkowitym zatajaniu "pomocy" dla Gestapo w czasie okupacji.

Ryszard Nazarewicz i Stefan Skwarek są zatem typowymi przykładami członków "lewicy polskiej", którzy czynnie pomagali sowieckim organom utrwalać "władzę ludową" w Polsce, z przysłowiowym naganem w ręku. Po pokonaniu wroga wewnętrznego, czyli tak zwanej "reakcji", zajęli się opisywaniem "historii" własnych wyczynów, gloryfikując siebie, i denuncjując swoje ofiary, które nie miały możliwości prostowania oszczerstw - ponieważ zostały przez członków "lewicy" zamordowane lub zastraszone oraz pozbawione możliwości publikacji. Jednym z nielicznych wyjątków od tej reguły był wspomniany proces Stefana Skwarka.

Włodzimierz Borodziej, opierając się na publikacjach takich "historyków" jak Nazarewicz czy Skwarek, opisuje stosunki panujące między podziemiem niepodległościowym (londyńskim) a komunistyczną konspiracją. Na przykład na stronie 155 autor przekonuje: "Nie sposób zrozumieć motywów postępowania władz w okresie 1945-1953 bez lektury opisów ekshumacji zwłok alowców, zamordowanych w 1944 r. przez NSZ na Kielecczyźnie." Tymczasem wspomniane "opisy ekshumacji" są w istocie wytworem propagandy PRL, a Borodziej, nie podając źródła informacji, na nich opiera genezę terroru komunistycznego po 1944/45 w Polsce. A przecież ów terror był w zasadzie kontynuacją wcześniejszego, przypadającego na lata 1939-41, mającego miejsce na znajdujących się pod okupacją sowiecką Kresach. Dowodem na to są nawet biografie sprawców.

W. Borodziej twierdzi też, że w lecie 1943 roku NSZ "rozpętało wojnę domową", atakując oddziały partyzantki komunistycznej; wspomina m.in. o "głośnym wymordowaniu oddziału GL pod Borowem" (pow. Kraśnik). Wydarzenia w Borowie (9 sierpnia 1943 r.) urosły w "Terrorze i polityce" do symbolu zbrodni popełnionych na komunistach przez NSZ. Oddział NSZ rozstrzelał tam faktycznie ok. 30 członków grupy GL. Po 1989 roku wyszło jednak na jaw, iż większość wspomnianych gwardzistów to członkowie bandy rabunkowej Józefa Liska "Liska", którzy wcześniej bezkarnie rabowali i mordowali w okolicy. O tym, jak trafili oni do Gwardii Ludowej, opowiada dostępna w archiwum relacja szefa obecnego środowiska kombatanckiego GL-AL, gen. Tadeusza Szymańskiego: "Byłem trochę zaskoczony "Liskiem' i jego zachowaniem się. Był to trzydziestoletni mężczyzna, sprytny, który - jak się później dowiedziałem - siedział już w więzieniu przed wojną za napady z bronią w ręku. [...] Oddział był niezwykle trudny do prowadzenia, ludzie nie poczuwali się do żadnej odpowiedzialności. Odchodzili z bazy, kiedy chcieli, nie opowiadali się nawet, tak że stan oddziału był nieustannie płynny [...] dochodziły nas skargi chłopów, z którymi ludzie 'Liska' postępowali bezwzględnie, każąc się utrzymywać, często grabiąc ich po prostu. Otrzymałem więc od kierownictwa trudną misję podporządkowania 'Liska' naszym oddziałom."¹⁸

Borodziej twierdzi natomiast, że cała sprawa Borowa miała wyłącznie kontekst polityczny i pisze na stronie 120: "od połowy [1943 r.] trwały - prowokowane przez prawicę - starcia zbrojne między oddziałami narodowymi a komunistami." Faktem jest jednak, że do lata 1943 r. komuniści w pow. Kraśnik i w Radomskiem zamordowali co najmniej kilkadziesiąt osób: działaczy podziemia, ziemian i zwykłych obywateli. Jednym z głośniejszych mordów dokonanych przez Gwardię Ludową była wielokrotnie opisywana sprawa akcji grupy GL "Lwy" w Drzewicy. 22 stycznia 1943 r. w ramach "czyszczenia terenu z reakcji" gwardziści zamordowali 7 członków miejscowej konspiracji. Zginął między innymi dyrektor miejscowej fabryki "Gerlacha" August Kobylański (brat Kazimierza, dwa lata później sądzonego w tzw. "procesie szesnastu" w Moskwie). Sprawa mordu w Drzewicy przewijała się w artykułach konspiracyjnej prasy, meldunki o tym wydarzeniu znajdują się w archiwach wszystkich ważniejszych organizacji konspiracyjnych, a także w uwzględnionych przez W. Borodzieja materiałach niemieckich. Niestety, w jego pracy się nie znalazły.

Tak więc teza o "rozpętaniu" przez NSZ "wojny domowej" w lecie 1943r. jest klasycznym produktem propagandy komunistycznej, do dzisiaj bezkrytycznie powielanym. Faktycznie PPR już przed latem 1943r. prowadziło akcję mającą na celu wyniszczenie niepodległościowego podziemia, posługując się także metodą denuncjacji Niemcom. W lutym 1943 roku na przykład, czyli kilka miesięcy przed rzekomym "rozpętaniem wojny domowej" przez NSZ, PPR przez "przeoczenie" zadenuncjowało w Warszawie do Gestapo własną drukarnię - sądząc, że jest to drukarnia AK.¹⁹
Na początku 1944 r. komuniści przeprowadzili nawet wspólną akcję z Gestapo, napadając na lokal Delegatury Rządu w Warszawie przy ul. Poznańskiej.²⁰ Natomiast na Kresach "lewica polska" czynnie wspierała organa sowieckie w zwalczaniu "prawicy polskiej" już od 1939 roku.

Dziś z opublikowanych dokumentów sowieckich dowiadujemy się, że donosy do Gestapo były normalną procedurą stosowaną przez Sowietów wobec polskiego podziemia. Na przykład na naradzie Centralnego Sztabu Partyzanckiego jego szef, Pantalejmon Ponamarienko, 24 czerwca 1943 r. zalecił stosowanie takich metod wykrywania i likwidowania polskiej konspiracji na Kresach Wschodnich: "wszystkimi sposobami wystawiać ich pod uderzenie niemieckiemu okupantowi. Niemcy bez skrupułów rozstrzelają ich, jeśli dowiedzą się, że są to organizatorzy polskich zgrupowań partyzanckich lub innych organizacji. W tych sprawach niezbędna jest dobra organizacja. [...] Wychodzić należy z tymi sprawami na szeroką skalę."²¹

Wiele innych tez "Terroru i polityki" również budzi poważne zastrzerzenia. Np. takie jak ustawiczne przekonywanie, że Narodowe Siły Zbrojne to "kolaboranci" i "zdrajcy". Co ciekawe, kiedy na podstawie niemieckich dokumentów stwierdzono, że NSZ jednak walczyły z Niemcami, autor nazwał to "walkami pomiędzy kolaborantami a okupantami" (s. 196). W innym miejscu autor twierdzi, że przypadki ataków partyzantki narodowej na oddziały komunistyczne "pogłębiły podział pomiędzy AK i NSZ" (s. 79). Podział ten nie był jednak aż tak głęboki, skoro w niedługim czasie dowództwa obydwu organizacji podjęły docyzję o połaczeniu się. Ponadto źródła dostępne w polskich archiwach wskazują, że Armia Krajowa zwalczała komunistycznych partyzantów na dużą większą skalę, niż robiło to NSZ. I to na ogół z powodów nie związanych z polityką, lecz przede wszystkim za uprawianie pospolitego bandytyzmu, który w tym okresie (według sprawozdania Delegatury Rządu za maj-czerwiec 1943 r.) należał do "najcięższych i najgroźniejszych plag polskiej prowincji."²²

Warto wspomnieć, że książka Borodzieja po ukazaniu się w roku 1985 nie spotkała się z poważniejszą krytyką. Nie ze względów merytorycznych, jak sądzę. Do 1989 r. funkcjonowała w Polsce cenzura prewencyjna, toteż swobodna dyskusja nad głównymi tezami książki była po prostu niemożliwa. Natomiast później, już po upadku komunizmu, krytyczne ustosunkowywanie się do dzieł historiografii PRL uznano za zajęcie pozbawione większego sensu. Wielu naukowców sądziło, że bardziej celowe i pożyteczne będzie publikowanie własnych rzetelnych badań, które przełamią obowiązujące schematy, zdemaskują propagandowe kłamstwa i przekreślą fałszywe stereotypy.

I tak, w naturalny sposób wiele tez i ustaleń komunistycznej "historiografii" - wcześniej funkcjonujących tylko dzięki cenzurze i ścisłej kontroli badań naukowych - zaczęło ulegać gwałtownym przewartościowaniom. Dotyczy to w szczególności tych fragmentów historii, które stanowiły ważki element legitymizacji komunistycznej władzy. Takich jak chociażby działalność PPR i GL-AL. O partyzantce w Kieleckiem na przykład opublikowano w latach dziewięćdziesiątych ponad sto interesujących artykułów naukowych, wspomnień i monografii. Niemal wszystkie dotykają tematów poruszanych w książce "Terror i polityka". Opublikowano także wiele dokumentów, które do tej pory skrywano w archiwach KC PZPR. Wszystkie one nie tyle uzupełniały dotychczasową wiedzę, ile ujawniały fałszerstwa i manipulacje rozpowszechnione w historiografii PRL.

Ów dorobek ostatnich lat wydaje się dyskwalifikować wartość pracy W. Borodzieja. Sam autor jest innego zdania i 10 lat po upadku komunizmu w Polsce zdecydował się na wydanie swojej pracy pod tytułem "Terror und Politik. Die deutsche Polizei und die polnische Widerstandsbewegung im Generalgouvernement 1939-1944" w Niemczech. Już sam napisany przez autora wstęp do wspomnianej edycji jest zaskakujący. Autor przekonuje w nim niemieckiego czytelnika, że wprawdzie książka, którą trzyma w ręku, ukazała się po raz pierwszy w Polsce w 1985 r., to jednak wytrzymała próbę czasu i wszystkie zawarte w niej twierdzenia są aktualne. Ponadto - niezgodnie ze stanem faktycznym - twierdzi, że publikacje, które powstały w Polsce po ukazaniu się książki, tylko wybiórczo i pośrednio dotyczą poruszonego przezeń tematu.

Faktografia została bez zmian: w bibliografii znajdującej się na końcu książki nie ma ani jednej pracy napisanej po 1989 r. Warto również dodać, że opisując zalety swojej pracy autor wspomniał, iż w 1985 r. dostała ona nagrodę "Polityki", nie nadmienia jednak, że pismo to było wówczas organem Komitetu Centralnego PZPR. Warto zadać więc pytanie, czy tamten gest był dowodem rzeczywistej wartości pracy, czy też może jej akuratności w stosunku do ówczesnej linii Wydziału Ideologicznego KC PZPR. Już pobieżna analiza tez zawartych w książce budzi w tej kwestii zasadnicze wątpliwości.

Fakt napisania podobnej książki w PRL-u można dziś tłumaczyć przeróżnie: wskazać na cenzurę, naciski, brak dostępu do źródeł itp. Bez wątpienia, część tego rodzaju tłumaczeń wcale nie musi być "naciągana". Jednak to, że po dziesięciu latach od upadku muru berlińskiego autor zdecydował się na ponowną edycję książki bez jakichkolwiek zmian, taką linię obrony przekreśla. A jeszcze bardziej zdumiewa fakt, że autor zupełnie zlekceważył cały dorobek naukowy ostatnich lat, pozostając przy książkach autorów takich jak Ryszard Nazarewicz, Stefan Skwarek czy też innych PRL-owskich "twórców" historii.

Gdyby książka ukazała się w Polsce po 1989 r., najpewniej większość historyków by milczała, nie chcąc narazić się wpływowemu koledze, traktując jednak zawarte w niej tezy z przymrużeniem oka. Zapewne znaleźliby się też tacy, którzy napisaliby pozytywną recenzję, a głosy krytyczne próbowanoby zablokować. Fakt, że książkę opublikowano w Niemczech, zmienia jednak postać rzeczy. Tak się bowiem składa, iż tamtejsi historycy nie znają źródeł, literatury dotyczących poruszanego przez autora tematu, a zatem nie są w stanie zweryfikować tez i twierdzeń zawartych w książce. W kwestii tego fragmentu historii Polski, który opisał W. Borodziej, zdadzą się raczej na opinię dosyć znanego w Niemczech historyka. Dowiedzą się o "mordzie" pod Borowem (s. 127), o "zbrodniarzach i zdrajcach" z polskiego "prawicowego" podziemia, którzy rozpętali w Polsce "wojnę domową" i którzy - ze "zrozumiałych" względów - byli likwidowani i prześladowani po wojnie przez UB, oraz o "patriotycznej" działalności "polskiej lewicy" z PPR i GL-AL. Natomiast nie dowiedzą się, że PPR została założona przez NKWD i Komintern na rozkaz Stalina i wykonywała na terenie Polski (wraz z GL-AL) zadania zlecone przez swoich mocodawców.²³ A Polska wolna i niepodległa nie była przecież nigdy celem polityki Stalina.

Przykład ten pokazuje dobitnie, że "kontrola jakości" w dziedzinie historiografii współczesnej, w Polsce nie funkcjonuje. Jej najważniejszym elementem jest otwarta i rzeczowa krytyka - to ona wymusza przestrzeganie podstawowych zasad warsztatu pracy naukowej. Tymczasem w Polsce panuje w tej dziedzinie atmosfera zupełnej niemal bezkarności. Praca prof. Borodzieja nie jest przecież jedynym przykładem. Innym, dużo bardziej spektakularnym efektem braku "kontroli jakości" jest ostatnia publikacja Jana Tomasza Grossa pt. "Sąsiedzi". Autor oficjalnie ogłosił w niej nawet potrzebę "afirmacyjnego" traktowania niektórych źródeł, czyli rezygnację z ich naukowej krytyki. Wspomina też o "objawieniu", które pozwoliło mu zrozumieć przebieg masakry w Jedwabnem bez przeprowadzenia należytych badań. Lista znanych "przeoczeń", błędów, ahistorycznych spekulacji i bezpodstawnych oskarżeń pod adresem konkretnych osób jest w jego objętościowo skromnej publikacji tak długa, że trudno uwierzyć, aby były one tylko i wyłącznie efektem powierzchowności "badań" i braku elementarnej wiedzy o realiach panujących w okupowanej i powojennej Polsce, a nie skutkiem celowego działania.²⁴

Może nas tylko cieszyć fakt, że polscy naukowcy publikują za granicą prace na tematy dotyczące historii Polski. Jeśli my nie będziemy pisać o własnej historii - to zrobią to za nas inni, ze wszystkimi tego faktu konsekwencjami; wymownym przykładem jest właśnie ostatnie "dzieło" Jana Tomasza Grossa.

Po z górą 50. latach naszej niemal nieobecności na międzynarodowym rynku historycznym, pisze się nadal o polskich aspektach II wojny światowej na ogół źle i niekompetentnie. W historiografii amerykańskiej czy niemieckiej funkcjonują tezy niekiedy tak niedorzeczne, że już samo opublikowanie dokumentów leżących w polskich czy postsowieckich archiwach będzie prawdziwym przełomem. Tak więc fakt, iż ukazują się publikacje po niemiecku czy angielsku, jest zjawiskiem jak najbardziej chwalebnym i pożądanym. Tyle tylko, że w przypadku takich publikacji jak "Terror i polityka", trudno mówić o jakichkolwiek korzyściach. Przeciwnie, fałszerstwom partyjnych "historyków", na których opiera się autor, nadaje się znamię poważnych tez naukowych, zweryfikowanych upływem czasu; ich "badawcze" dociekania rozpowszechnia się już jako tym bardziej obiektywne, że nie zostały przekreślone wraz z upadkiem komunizmu.

Cała historia książki "Terror i polityka" stanowi interesujący przyczynek do bardziej ogólnych rozważań nad dzisiejszą kondycją polskiej nauki. Wcześniej główną winą za szkody powstałe w polskiej historiografii obarczano na polityczne uzależnienie świata nauki i cenzurę będącą na usługach partii. Dziś nie ma PZPR, Polski Ludowej i - przynajmniej teoretycznie - cenzury²⁵; pomimo tego wyniki "badań" historyków partyjnych (także tych z rodowodem UB) są nadal powielane i propagowane.

Po roku 1989 zastosowano wobec przedstawicieli aparatu komunistycznego zasadę braku odpowiedzialności ("grubej kreski"). Efekty są dzisiaj takie, że postkomuniści niepodzielnie rządzą krajem. Ową "grubą kreskę" zastosowano nie tylko w polityce, lecz także w innych dziedzinach życia publicznego, choćby w sądownictwie czy w świecie nauki. Nadzieja na "samooczyszczenie" się tych środowisk z osób najbardziej skompromitowanych ideologiczną dyspozycyjnością i nierzetelnością w czasach PRL okazała się jednak złudna.

Bogdan Musiał, Warszawa

Notatka o autorze:

Bogdan Musiał urodził się w Polsce ale od 1985 żyje w Niemczech. W latach 1990-1995 studiwał w Hannover (historia, socjologia, politologia), a w 1992-93 w Manchester (historia gospodarcza). 1998 obronił doktorat z historii niemieckiej administracji cywilnej w Generalnym Gubernatorstwie i prześladowaniu Żydów 1939-1944 na uniwersytecie w Hannover, który został opublikowany w 1999 r. Od 1999 jest pracownikiem naukowym Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Jego krytyka doprowadziła do zamknięcia w 1999r. słynnej wystawy o zbrodniach Wehrmachtu i opracowaniu nowej. W 2000r. ukazała się jego znana książka pt. "'Konterrevolutionäre Elemente sind zu erschießen.' Die Brutalisierung des deutsch-sowjetischen Krieges im Sommer 1941". Obecnie zajmuje się historią Polski w latach 1944/45 do 1950.

dr Bogdan Musiał, Arcana, 2002-12-01

powrot