Fragment broszury Mariana Olszewskiego "Powstanie Wielkopolskie 1918-1919"
Bogdan Nowakowski, Nasza Witryna, 27.12.2002
27 grudnia 1918 r. wybuch艂o w Poznaniu pierwsze w dziejach Polski udane powstanie przeciwko zaborcy niemieckiemu.
Zadecydowa艂o ono o tym, ze Wielkopolska i Bydgoskie znalaz艂y si臋 w granicach wskrzeszonej Polski. Pierwszym poleg艂ym powsta艅cem by艂 Franciszek Ratajczak, kt贸rego imieniem nazwano jedna z ulic pozna艅skich.
Kto o tym pami臋ta? O 84 rocznicy tego zrywu o Polsk臋 wolna od Prusak贸w zapomnia艂a: prasa, radio i telewizja polskoj臋zyczne. Trudno te偶 znale藕膰 na ten temat wzmiank臋 w obecnych podr臋cznikach historii. U progu naszego podporz膮dkowania si臋 Unii Euro-Germa艅skiej to pewnie nie wypada...
Na ten temat mo偶na natomiast by艂o m贸wi膰 i pisa膰 w... czasach PRL-u.
Oto co wygrzeba艂em w swoich zasobach.
Fragment wiersza Romana Wilkanowicza o trudzie i zaanga偶owaniu powsta艅czym:
...Tobie Polsko ta kropla krwi wrz膮cej,
Tobie Polsko tych serc naszych bicie,
Tobie ka偶dy cie艅 my艣li gor膮cej,
Tobie wszystko na 艣mier膰 i na 偶ycie! ...
Czy dzisiaj jeste艣my zdolni do takiego patriotyzmu ?
Bogdan Nowakowski
Fragment broszury wydanej w czasach PRL - /wtedy wolno by艂o o tym pisa膰(!)/ Mariana Olszewskiego: "Powstanie Wielkopolskie 1918 -1919"
... Polacy 偶ywio艂owo parli w kierunku pe艂nego zaspokojenia aspiracji niepodleg艂o艣ciowych. Natomiast Niemcy bezczelnie napierali na 偶ywio艂 polski siej膮c defetyzm, przywracaj膮c stare porz膮dki i odgra偶aj膮c si臋 chwil膮 walnej rozprawy z polszczyzn膮. Wzburzenie nami臋tno艣ci narodowych dosz艂o do zenitu. Przyjazd Ignacego Paderewskiego, wielkiego patrioty, delegata Komitetu Narodowego Polskiego, kt贸ry w drodze z Pary偶a do Warszawy zatrzyma艂 si臋 w Poznaniu w dniu 26 grudnia 1918 roku, odegra艂 rol臋 przys艂owiowej iskry, z kt贸rej rozgorza艂 p艂omie艅 walki.
Dnia 27 grudnia 1918 roku w podwieczorny dzie艅 zimowy pad艂y w centrum Poznania pierwsze strza艂y. Rozgorza艂 or臋偶ny b贸j ludu wielkopolskiego o wolno艣膰 i przep臋dzenie pruskiego ciemi臋zcy z wielkopolskiej ziemi. Grzechot karabin贸w targn膮艂 cisz膮 zimowego miasta. Pola艂a si臋 ofiarna krew powsta艅cza na pozna艅skich ulicach.
Wiersz Romana Wilkanowicza tak przedstawia艂 klimat owego dnia:
Dudni膮 wozy potworne jak smoki,
Wolno艣膰! Wolno艣膰! Krzyk leci w艣r贸d huku;
L臋k ci臋 za piersi chwyta z艂ooki.
Gra kulomiot przeci膮gle stakato,
Huczy motor w potwornej machinie;
Ca艂a jezdnia, jak potok w dal p艂ynie;
Wolno艣膰! Wolno艣膰! krzyk dzwoni przed krat膮
Wolno艣膰! Wolno艣膰! roz艂kane dr偶膮 艂ona,
Serca - ptaki trzepoc膮 rado艣nie,
Same w niebo si臋 wznosz膮 ramiona;
S艂o艅ce. S艂o艅ce przygl膮da si臋 wio艣nie. (...)
Rozw贸j wydarze艅 by艂 b艂yskawiczny. 呕ywio艂owo powsta艂e oddzia艂y powsta艅cze uderzy艂y w Poznaniu na gmachy publiczne, opanowa艂y koszary, zaj臋艂y magazyny i zbrojownie, zdoby艂y poczt臋 i kolej i ju偶 w pierwszym dniu przes膮dzi艂y sytuacj臋 w mie艣cie na swoj膮 korzy艣膰.
Przyk艂ad Poznania porwa艂 do walki wyzwole艅czej ca艂膮 Wielkopolsk臋. W spontanicznym przewrocie wolno艣ciowym najpierw zlikwidowano w艂adze pruskie i ustanowiono polskie w pobli偶u Poznania w: K贸rniku, Wronkach, Buku, Szamotu艂ach, Trzemesznie, Pniewach, Rogo藕nie, Nowym Tomy艣lu, 艢remie, Gnie藕nie, Wrze艣ni, Witkowie, Grodzisku, Obornikach, Lw贸wku, Czempiniu i W膮growcu. Szybko rozprzestrzenia艂o si臋 Powstanie tak偶e na tereny bardziej odleg艂e, gdzie warunki do walki by艂y przygotowane. Do dnia 6 stycznia wolne by艂y takie miasta jak: Pleszew, Ostr贸w, Odolan贸w, Krotoszyn, Ostrzesz贸w, Gosty艅, Kobylin, Czarnk贸w, Ko藕min, Nak艂o, Mogilno, Budzy艅, Go艂a艅cz, Kruszwica i Kcynia. Z opanowanych miast rozszerza艂o si臋 Powstanie na najbli偶sze okolice, sk膮d zapuszczali si臋 powsta艅cy coraz dalej, zakre艣laj膮c samorzutnie terytorialne granice ruchu wyzwole艅czego. W po艂owie stycznia obszar Wielkopolski obj臋ty Powstaniem liczy艂 25.000 km2, a zamieszkiwa艂o na nim oko艂o l 800 000 ludno艣ci. Granice teren贸w powsta艅czych wyznacza艂y linie: b艂ot i jezior obrza艅skich od zachodu, rzeki Note膰 od p贸艂nocy i linii kolejowej Rawicz - Ostr贸w od po艂udnia.
W przeciwie艅stwie do 偶ywio艂owej aktywno艣ci mas ludowych, 贸wczesne w艂adze polskie z Komisariatem NRL na czele opanowane by艂y l臋kiem o powodzenie Powstania. Obawia艂y si臋 tego ryzyka, kontynuowa艂y sw膮 ostro偶n膮 polityk臋 wyczekiwania na pokojowe decyzje koalicji i nadal sta艂y na stanowisku koniecznej lojalno艣ci wobec Berlina. W konsekwencji na pierwszych dniach Powstania wa偶y艂 ujemnie brak jednolitej my艣li strategicznej, brak centralnego dow贸dztwa, sztabu i planu operacyjnego. Sukces Powstania by艂by w贸wczas wi臋kszy i bardziej dalekosi臋偶ny.
Dopiero 8 stycznia 1919 r. Naczelna Rada Ludowa przezwyci臋偶y艂a polityczne wahania i opowiedzia艂a si臋 za Powstaniem. By艂 to zwrot znacz膮cy. Powsta艂o naczelne dow贸dztwo. Powo艂ano obowi膮zkowo pod bro艅 rekruta. Wstrzymano ruch towarowy z Rzesz膮. Sformowano armi臋 powsta艅cz膮. Zorganizowano zaplecze frontowe. Wszcz臋to produkcj臋 wojenn膮. Zacz膮艂 si臋 okres polityki fakt贸w dokonanych.
Na osi膮gni臋tych stanowiskach frontowych toczy艂y si臋 odt膮d regularne dzia艂ania operacyjne o utrzymanie, b膮d藕 zdobycie wyznaczonego terytorium.
Na froncie p贸艂nocnym wojska powsta艅cze kierowa艂y swe uderzenia w trzech kierunkach; na Pi艂臋, Bydgoszcz i Toru艅. Donios艂e znaczenie w tym rejonie mia艂o zdobycie przez Paw艂a Cymsa stolicy Kujaw, Inowroc艂awia (6.1), kt贸ry sta艂 si臋 potem wa偶nym punktem wyj艣ciowym do dalszych dzia艂a艅...
Bogdan Nowakowski, Nasza Witryna, 2002-12-27