Wedle niedawno opublikowanego dziennika szefa III Międzynarodówki Komunistycznej Georgi Dymitrowa (Tagebücher 1933 - 1943, Berlin 2000) w styczniu 1943 r. Witold Kolski został wyznaczony na nowego sekretarza Polskiej Partii Robotniczej. Jednak jego nazwisko nie figuruje w żadnych monografiach dotyczących PPR. Ten przypadek jest tylko wierzchołkiem góry lodowej. W pisanych i dziś pracach naukowych - a co za tym idzie, także w świadomości historycznej Polaków - nie funkcjonuje wiele kluczowych informacji dotyczących powstania PRL.

Niemal od pierwszych dni swojej działalności w okupowanym kraju PPR spotykała się z poważnymi zarzutami polskich organizacji niepodległościowych. Wszyscy, od skrajnej prawicy do skrajnej lewicy, uważali tę partię za twór Kominternu i agenturę ZSRR działającą na szkodę społeczeństwa polskiego.

Propaganda PPR stanowczo zaprzeczała jakimkolwiek powiązaniom z Międzynarodówką Komunistyczną, twierdziła też, że nowa partia jest inicjatywą "grupy polskich działaczy robotniczych i społecznych" przebywających w okupowanym kraju. Zarzuty agenturalnych powiązań ze Związkiem Sowieckim traktowała jako niewarte komentarza "donosy hitlerowskich agentów". Dostępne dziś materiały źródłowe pozwalają na zweryfikowanie zasadności ówczesnych opinii o PPR.

Patriotyczna mobilizacja

Kiedy 22 czerwca 1941 r. wojska niemieckie uderzyły na swojego sowieckiego sojusznika, polityka Stalina musiała ulec gwałtownej reorientacji. Równie szybką przemianę przeszła działalność sterowanego z Kremla Kominternu. Propaganda wchodzących w jego skład partii komunistycznych przestała nawoływać do "solidarności z niemiecką klasą robotniczą" walczącą z "anglo-francuską agresją" i poczęła głosić hasła "narodowowyzwoleńcze" i "antyfaszystowskie". W myśl nowych dyrektyw Kremla cały wysiłek ruchu komunistycznego miał się skupić na pomocy ZSRR.

Oczywiście organizowanie walki "narodowowyzwoleńczej" nie miało prowadzić do spełnienia niepodległościowych aspiracji narodów podbitych przez hitlerowskie Niemcy, i to niekiedy (jak Polska) w sojuszu z ZSRR. Chodziło o to, by za pomocą patriotycznych haseł zmobilizować narody podbitej Europy do zbrojnej walki, która godziłaby w niemiecką machinę wojenną. Ważne miejsce w tych kalkulacjach przypadło Polsce - tędy przechodziła większość linii komunikacyjnych łączących Niemcy z frontem wschodnim.

Wskazówki Stalina

Sytuacja była jednak dość skomplikowana: Komunistyczna Partia Polski została zlikwidowana przez Stalina w 1938 roku, a sami komuniści skompromitowani m.in. głoszeniem hasła zwrócenia Niemcom "zagrabionych przez polski imperializm" Pomorza i Śląska oraz oddania kresów wschodnich Związkowi Sowieckiemu. Ponadto agresja z 17 września 1939 r. oraz sowiecki terror na okupowanych kresach sprawiły, iż społeczeństwo polskie nie darzyło sympatią ani komunistycznych haseł, ani tym bardziej ZSRR.

Kierownictwo sowieckie zostało więc zmuszone do stworzenia nowatorskiej formuły działania partii komunistycznej w Polsce. Jej pomysłodawcą był Józef Stalin, który 27 sierpnia 1941 r. w rozmowie z Dymitrowem naszkicował zasady działania PPR. Po tym spotkaniu szef Kominternu zanotował w swoim dzienniku (s. 419): "Będzie lepiej założyć Polską Partię Robotniczą z komunistycznym programem. Partia komunistyczna odstrasza nie tylko obcych, lecz także niektórych z tych, którzy z nami sympatyzują. Na aktualnym etapie - streścił dalej słowa Stalina - walka o wyzwolenie narodowe. Jednak samo przez się jest zrozumiałe, że to nie będzie partia typu Labour Party".

Dwa dni później Dymitrow spotkał się z grupą polskich komunistów wyjaśniając im zadania i formułę nowej partii. W dzienniku zanotował wydane wtedy polecenia: "założyć partię robotniczą (z komunistycznym programem). Formalnie nie może być powiązana z Kominternem". Polscy komuniści przyjęli nowe dyspozycje z konsternacją - chcieli działać otwarcie, pod komunistycznym szyldem. Ale dyspozycje Stalina nie mogły być kwestionowane: zaczęto więc sporządzać pierwszą odezwę nowej partii. Dokument ten był kilkakrotnie przerabiany pod nadzorem pracowników Kominternu, nim 16 września 1941 r. wysłano go Stalinowi do akceptacji. Tak powstała pierwsza deklaracja programowa PPR.

W szkole NKWD

Jednak przygotowania do "operacji PPR" rozpoczęto już wcześniej. Jeszcze w lipcu 1941 r. władze sowieckie przystąpiły do kompletowania działaczy przeznaczonych do przyszłej pracy w Polsce. Wybranych zgromadzono w "szkole partyjnej" w Puszkino pod Moskwą, a kiedy wojska niemieckie zbliżyły się do Moskwy, przerzucono do Kusznarenkowa koło Ufy. Warto pamiętać, że pod zwrotami "szkoła partyjna" lub "szkoła specjalna" krył się po prostu ośrodek szkoleniowy NKWD. Komuniści ćwiczyli tam strzelanie, skoki spadochronowe, uczyli się topografii, sporządzania tajnopisów, itp. Wedle powojennych wspomnień absolwentów szkoły specjalnej wolny czas po zajęciach miał im mijać na zażartych sporach o taktykę i strategię nowej partii. Ale z dziennika Dymitrowa wynika, że poważnym problemem wspomnianego ośrodka szkoleniowego było także "częste picie wódki i nierzadko urządzane orgie seksualne".

Z przygotowań polskiej grupy Dymitrowowi zdawał relację "[płk Piotr] Gudimowicz". Oficer ten, będący do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej rezydentem wywiadu NKWD w Warszawie, w drugiej połowie 1941 roku był już członkiem Oddziału Specjalnego NKWD podległego bezpośrednio Ławrientijowi Berii. Struktura ta, kierowana przez gen. Pawła Sudopłatowa, zajmowała się organizacją dywersji i wywiadu na niemieckim zapleczu. Fakt ten może być traktowany jako świadectwo, jaką rolę pełniło wówczas w planach Moskwy utworzenie PPR. W 1941 r. z partią tą nie wiązano poważniejszych planów politycznych - traktowano ją głównie jako jedną z wielu akcji dywersyjnych, które miały poprawić sytuację militarną ZSRR.

Niektórzy członkowie przerzuconej do Polski tzw. grupy inicjatywnej PPR w ogóle nie prowadzili działalności partyjnej. Według Władysława Gomułki Małgorzata Fornalska ("Jasia") pracowała wyłącznie "po linii wywiadu radzieckiego". Czesław Skoniecki ("Ksiądz") kierował siatką NKWD w Warszawie, która blisko współpracowała z PPR. Nie są to przypadki odosobnione. Przez cały okres okupacji struktury aparatu centralnego partii i NKWD przenikały się tak głęboko, że trudno dziś określić, czy pod szyldem PPR działało wielu pracowników wywiadu sowieckiego, czy też część struktur wywiadu sowieckiego tworzyła kierownictwo partii.

Strana maja radnaja

Większość członków grupy inicjatywnej PPR była przed wojną tak zwanymi funkami, czyli zawodowymi funkcjonariuszami partii komunistycznej. Wielu w momencie wybuchu II wojny światowej siedziało w więzieniach, gdzie odbywali kary pozbawienia wolności za działalność antypaństwową. W latach 1939-41 przebywali na kresach wschodnich, gdzie prowadzili działalność polityczną i propagandową na rzecz okupanta, a nawet współpracowali z NKWD. Za swoją ojczyznę uważali nie "byłą pańską Polskę", tylko ZSRR. Świadczą o tym dostępne w archiwach fragmenty prywatnej korespondencji przyszłych przywódców PPR. Także z cytowanego już dziennika Dymitrowa wynika, że misję lecących do kraju komunistów uważano za "realizację w Polsce zadań WKP (b)", czyli partii sowieckiej.

Moskiewska centrala musiała powstrzymywać kierownictwo PPR przed ujawnieniem swego komunistycznego oblicza. W radiogramie z 1 marca 1943 r. Dymitrow pouczał: "W swojej ostatniej depeszy do towarzysza Stalina piszecie o ustanowieniu władzy robotniczo-chłopskiej w Polsce. Na tym etapie jest to politycznie nieprawidłowe. W waszej kampanii politycznej unikajcie takiego sformułowania. Najważniejszymi hasłami waszej walki powinny być: 1) wypędzenie z Polski okupantów, 2) wywalczenie swobody narodowej, 3) ustanowienie władzy autentycznie ludowej i demokratycznej, a nie władzy robotniczo-chłopskiej. Miejcie to na uwadze".

25 września 1941 grupa polskich komunistów pożegnała się z Dymitrowem i na drugi dzień wyleciała do Polski. Jak dwa miesiące później zapisał Nowotko: "Po puszczeniu motorów w ruch zaczęliśmy na pożegnanie naszej sowieckiej ojczyzny śpiewać pieśń 'Sziroka strana maja radnaja'".

Dwa oblicza partii

Jednak pierwszy lot do Polski zakończył się fiaskiem: tuż po starcie samolot spadł na ziemię. Jeden z członków grupy zginął, a trzech zostało rannych. Dopiero druga próba przerzucenia do Polski (koniec grudnia 1941 r.) była udana.

Tworzenie partii przychodziło jednak bardzo opornie. Wielu działaczy komunistycznych z niedowierzaniem przyjmowało nową linię polityczną. Władysław Gomułka zapisał po latach o swojej rozmowie z Pawłem Finderem: "Z mieszanymi uczuciami słuchałem Findera, jego informacji i zarazem instrukcyjnych wskazówek naświetlających rolę, zadania i oblicze PPR. Wynikało z nich, że kierownictwo Kominternu - realizujące zawsze dyrektywy WKP (b) - nowo powstałej partii nadało niejako dwa oblicza, jawne i tajne. Na jawne oblicze partii składała się cała jej nieskrywana przed nikim działalność podziemna, tajne zaś, czyli skrywane przed narodem, miały pozostać powiązania kierownictwa partii z Moskwą, z Kominternem, uznawanie ich zwierzchnictwa nad partią mimo formalnego wyrzeczenia się przez nią przynależności do Międzynarodówki Komunistycznej. O tym drugim, tajnym aspekcie oblicza partii wiedział jedynie w stopniu bardzo zróżnicowanym jej kierowniczy aktyw. Najgłębiej znała te sprawy trójka kierownicza partii wchodząca w skład pierwszej grupy (Nowotko, Finder, Mołojec - przyp. aut.), jak też przerzuceni później do kraju członkowie II Grupy Inicjatywnej".

Jak pisał Gomułka w swych pamiętnikach, aktyw krajowy PPR był w tym przedmiocie na ogół powierzchownie zorientowany, z wyjątkiem tych działaczy, którzy współpracowali z wywiadem radzieckim.

Podobnych rozmów jak z Gomułką nie można było przeprowadzić ze wszystkimi przedwojennymi komunistami. A w tych - nieznających istoty nowej formuły działania PPR - oficjalne hasła nowej partii budziły konsternację. I trudno się dziwić: po wielu latach działalności w KPP, gdzie patriotyzm traktowano jako przejaw "nacjonalizmu i szowinizmu", hasła PPR stanowiły spore zaskoczenie. Byli i tacy, którzy traktowali nową organizację komunistyczną jako "prowokację rządu londyńskiego".

Donosy do gestapo

Komunistom nie udało się rozwinąć poważniejszego ruchu partyzanckiego ani spowodować oczekiwanego w Moskwie powstania. Stało się tak głównie dlatego, że w kraju działało już polskie podziemie, które przyciągnęło najbardziej aktywnych ludzi. Prasa konspiracyjna ostrzegała przed konsekwencjami przedwczesnego wystąpienia zbrojnego, przed komunizmem i sowiecką ekspozyturą, za jaką uważano PPR.

Po kilku miesiącach Moskwa zorientowała się, że "operacja PPR" nie powiodła się. Mimo usilnych próśb z Warszawy, centrala nie chciała pomagać partii zrzutami pieniędzy i broni. Zadania PPR zredukowano głównie do wywiadu przeciwko polskiemu podziemiu i Niemcom oraz propagandy na rzecz ZSRR. Komuniści niszczyli też polską konspirację donosząc na gestapo. W początkach 1943 r. doszło nawet do "pomyłki" - kierownictwo PPR zadenuncjowało własną drukarnię w Warszawie przy ul. Grzybowskiej 23/25 myśląc, że to lokal AK.

Z opublikowanych dokumentów sowieckich wiemy, że donosy do Niemców były normalną procedurą stosowaną przez Sowietów wobec polskiego podziemia. Podczas narady Centralnego Sztabu Partyzanckiego w czerwcu 1943 roku jego szef, Pantelejmon Ponomarienko, zalecił wykrywanie i likwidowanie polskiej konspiracji na kresach wschodnich: "Wszystkimi sposobami wystawiać ich pod uderzenie niemieckiemu okupantowi. Niemcy bez skrupułów rozstrzelają ich, jeśli dowiedzą się, że są to organizatorzy polskich zgrupowań partyzanckich lub innych organizacji. W tych sprawach niezbędna jest dobra organizacja. (...) Wychodzić należy z tymi sprawami na szeroką skalę".

Porachunki

W końcu pierwszego roku działalności PPR ogarnęły wewnętrzne konflikty. 29 listopada 1942 r. w niewyjaśnionych okolicznościach zastrzelony został sekretarz partii Marceli Nowotko. Jego funkcję przejął Bolesław Mołojec ("Długi"). Z punktu widzenia zasad, jakie przyjęto jeszcze w Moskwie, była to uzurpacja, bowiem na ewentualnego następcę Nowotki wyznaczono Pawła Findera.

Mołojec rozpoczął swe rządy od próby usunięcia z kierownictwa partii lub zlikwidowania swoich przeciwników: Małgorzaty Fornalskiej oraz Franciszka Jóźwiaka. Ci jednak nie czekali z założonymi rękami - wspólnie z Finderem i Gomułką postanowili zastrzelić Mołojca. Likwidacja "Długiego" miała odbyć się w połowie grudnia 1942 r. na posiedzeniu Komitetu Centralnego PPR zwołanym w jednej z podwarszawskich miejscowości. Do zabójstwa jednak wówczas nie doszło, ponieważ Mołojec przyszedł na spotkanie razem ze swym poplecznikiem Aleksandrem Kowalskim ("Olkiem"). Prawdopodobnie obaj byli uzbrojeni. Próba likwidacji "Długiego" mogła więc zakończyć się strzelaniną o trudnych do przewidzenia konsekwencjach. Zniecierpliwiona przedłużaniem się sprawy Fornalska postanowiła działać sama. Dwóch podległych jej ludzi z aparatu łączności PPR zabiło Mołojca 29 lub 31 grudnia 1943 r. Potem zaczęto likwidować jego najbliższych współpracowników.

Oficjalnie - choć nie wiadomo, czy zgodnie z prawdą - "Długiemu" przypisano zabójstwo Nowotki. Jak wynika z partyjnych dokumentów, "pobudką do [tej] zbrodni była wygórowana ambicja i chęć odegrania w Polsce roli w rzeczywiście historycznym momencie bliskiego zwycięstwa komunizmu". Moskwa przyjęła tę wersję do wiadomości i "czasowo powierzyła" losy partii spiskowcom. Jednak w centrali obawiano się, że - jak 9 stycznia 1943 r. zapisał w dzienniku Dymitrow - kierownictwo PPR "powybija się nawzajem". Ponieważ Finder nie miał osobowości partyjnego lidera, a PPR-owi był potrzebny sprawny przywódca polityczny, zdecydowano wyznaczyć nowego sekretarza KC. Intryga polegała na tym, żeby do tej sowieckiej akcji dywersyjnej wciągnąć patriotycznymi hasłami zwykłych ludzi.

Na tropie nacjonalizmu

12 stycznia 1943 r., tuż po otrzymaniu depeszy o zastrzeleniu Mołojca, Georgi Dymitrow zanotował w dzienniku: "Napisałem do Szczerbakowa [szefa Zarządu Politycznego Armii Czerwonej] w sprawie zwolnienia z armii polskiego aktywisty Kolskiego (zastępca oficera politycznego). Chcemy go wstawić w Polsce na miejsce zamordowanego Nowotki". Kim był człowiek, którego Moskwa namaściła na nowego sekretarza PPR?

Witold Kolski (urodzony 15 października 1902 r. w Zgierzu jako Boruch Cukier) od najmłodszych lat związał się z ruchem komunistycznym. Działał najpierw w Komunistycznym Związku Młodzieży Polski, potem w KPP. Po skończeniu Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, jako dwudziestokilkulatek był już zawodowym funkcjonariuszem kompartii. Wielokrotnie aresztowany w pierwszej połowie lat trzydziestych spędził dwa lata w więzieniu, był też na szkoleniu w ZSRR. Potem, do wybuchu wojny, przebywał w Berezie Kartuskiej i w więzieniu. W działalności wewnątrzpartyjnej dał się poznać jako tropiciel "polskiego nacjonalizmu i szowinizmu".

Po kampanii wrześniowej znalazł się na kresach, gdzie natychmiast zaangażował się w sowietyzację terenów okupowanych przez ZSRR i został zastępcą redaktora naczelnego lwowskiego "Czerwonego Sztandaru" - sowieckiej "gadzinówki" wydawanej w języku polskim. Teksty, które publikował, pełne były wrogości do przedwojennej Polski. W artykule z 11 lutego 1940 r. można było przeczytać: "Państwo będące okrutnym domem niewoli milionów rozpadło się za pierwszym podmuchem wichru dziejowego. Jego kierownicy - zdrajcy własnego narodu - (...) znaleźli się tam, gdzie było ich miejsce - na śmietnisku historii". W tekście "Zgnieść gadzinę nacjonalistyczną" ze stycznia 1940 r. Kolski wychwalał aresztowanie przez NKWD we Lwowie polskich lewicowych intelektualistów, m.in. Władysława Broniewskiego i Aleksandra Wata, "do szpiku kości przeżartych nacjonalizmem".

Ucieczka do ZSRR

Kiedy wojska niemieckie uderzyły na ZSRR, sowieccy aktywiści zaczęli masowo uciekać w głąb Rosji, nierzadko porzucając własne rodziny. Kolski pozostawił na pastwę losu żonę i dziecko. Pisarz Julian Stryjkowski wspominał o spotkaniu z żoną Kolskiego w czasie ucieczki ze Lwowa: "Chciałem się jej przysłużyć. Ofiarowałem pomoc. Będę nosił jej dziecko. Zapytała, czy nie widziałem Witka. Czekała w domu, a potem wyszła, żeby go szukać. Coś musiało się z nim stać. To niemożliwe, żeby po nią nie przyszedł. Wraca, może on na nią czeka. Wątpiłem i nic nie powiedziałem. Żeby ideologiczny autorytet 'Czerwonego Sztandaru', niezłomny komunista i prawy człowiek opuścił żonę w takiej sytuacji".

Rodzina Kolskiego zginęła w czasie holokaustu, ale on sam ocalał i trafił do Armii Czerwonej. Był oficerem politycznym, walczył pod Stalingradem. Zwolniony po interwencji Kominternu, trafił na "szkolenie specjalne". Georgi Dymitrow zapisał w dzienniku pod datą 10 lutego 1943 r.: "Polski towarzysz Cukier-Kolski został zwolniony i przekazany nam do dyspozycji. Rozmawiałem z nim. Robi dobre wrażenie. Przygotowałem go do wysłania do Polski". Kolski został przerzucony do kraju w maju 1943 r., ale wpadł w niemiecką obławę i zginął tuż po lądowaniu. Nie zdołał więc objąć obowiązków sekretarza PPR.

Okoliczności jego śmierci wyjaśnia prawdopodobnie raport AK za okres 20 kwietnia do 20 maja. Według niego w nocy z 27/28 marca [tutaj jest najwidoczniej pomyłka w dacie, ponieważ Kolski wyleciał z Moskwy po 5 maja 1943 r., w tym dniu otrzymał ostatecznie instrukcje od Dymitrowa - B. M.] koło wsi Branka (w gminie Kłoczew, powiat Puławy) wylądowała grupa spadochroniarzy. Jeden z nich z poważnym złamaniem nogi wisiał przez kilka godzin na drzewie. Mimo wezwań po polsku i rosyjsku, zaoferowania wynagrodzenia w dolarach amerykańskich chłop z pobliskiego gospodarstwa nie odważył się mu pomóc. Obawiał się, że zostanie za to zadenuncjowany przez któregoś z innych gospodarzy. Nad ranem skoczek palił jakieś dokumenty, po czym zastrzelił się z posiadanego pistoletu. Niedługo potem został zdjęty przez wezwaną żandarmerię niemiecką. Wedle zachowanego raportu kontrwywiadu AK z maja 1943 r. "znaleziono przy nim dużą ilość gotówki w walucie polskiej i dolarach, stację nadawczo-odbiorczą oraz dowód na nazwisko [?] olski [najprawdopodobniej Kolski, chociaż litera K nie jest dobrze czytelna - B. M.] ur. w Łodzi, pistolet i granaty".

Niewygodna prawda

Sprawa nominacji Kolskiego na nowego sekretarza Polskiej Partii Robotniczej Wydaje się, że historia Witolda Kolskiego była dla władców PRL - a także dla funkcjonujących niekiedy do dziś partyjnych historyków - wyjątkowo niewygodna. Okoliczności nominacji Kolskiego na szefa Polskiej Partii Robotniczej pokazują bowiem stopień jej podporządkowania moskiewskiej centrali, a poświęcona walce z "polskim szowinizmem" działalność Kolskiego w KPP i WKP (b) obnaża propagandowy charakter oficjalnego, patriotycznego oblicza PPR.

W świetle opisanych faktów i zacytowanych dokumentów działalność tej partii trzeba widzieć przede wszystkim jako operację dywersyjną ZSRR. Dopiero w 1944 r., po wkroczeniu wojsk sowieckich do Polski, PPR zaczęła przeistaczać się w partię polityczną, która - po zmianie nazwy na PZPR - rządziła Polską przez następne czterdziestolecie.

Bogdan Musiał, Piotr Gontarczyk

Bogdan Musiał jest pracownikiem Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Zajmuje się problematyką holokaustu. Autor artykułu naukowego, w którym udowodnił, że wystawa "Zbrodnie Wehrmachtu" zawiera m.in. materiały ilustrujące zbrodnie NKWD, co doprowadziło do jej zamknięcia i opracowania nowej. Piotr Gontarczyk jest doktorantem Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, przygotowuje pracę doktorską na temat działalności Polskiej Partii Robotniczej. Ostatnio opublikował książkę o zajściach polsko-żydowskich w Przytyku w 1936 r.

Podkreślenia w tekście pochodzą od red. NW

dr Bogdan Musiał, Piotr Gontarczyk, Rzeczpospolita, 2002-06-15

powrot