Przed miesiącem Instytut Pamięci Narodowej wydał od dawna zapowiadaną dwutomową publikację w sprawie Jedwabnego. Zbiór 9 artykułów z przedmową L. Kieresa odzwierciedla niestety niepełne przygotowanie IPN do sprostania podstawowemu zadaniu - służeniu prawdzie i obiektywizmowi.

Z drugiej strony dobrze się stało, że ta instytucja może się pochwalić "heurystycznymi" umiejętnościami swoich pracowników. Udowodnili oni, że służą jedynie za narzędzie do utrwalenia stereotypu wymyślonego przez J.T. Grossa i czarnej legendzie uprawianej przez środowiska żydowskie i ich pomagierów. Przerabialiśmy już podobne "dzieła" przez pięćdziesiąt lat, napisane przez "utrwalaczy nowej władzy", które zdołały spustoszyć świadomość narodową.

Jak szukać, żeby nie znaleźć

Nasze uwagi skoncentrujemy na artykule Edmunda Dmitrowa "Oddziały operacyjne niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa a początek zagłady Żydów w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku" ("Wokół Jedwabnego", t. I, "Studia", s. 273-352) i na wyborze "Dokumentów niemieckich dotyczących działań oddziałów operacyjnych niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku", (t. II, "Dokumenty", rozdz. IV, s. 155-178). W tomie 2 autor przedstawił sześć (sic!) dokumentów niemieckich, dwa będące wytworem kwatermistrza 221 Dywizji Zabezpieczenia (a nie, jak sądzi błędnie E. Dmitrów, "Ochronnej") i fragmenty "Sprawozdania dowódcy Einsatzgruppe B SS-Grupenführera Arthura Nebego za okres 23 czerwca - 13 lipca 1941 r.". Fragment ten obejmuje 1/8 całości dokumentu. Nie wiadomo, jakimi kryteriami wyboru kierował się autor. Ta dowolność wyboru zmienia sens działania Grupy Operacyjnej B i jej podległych oddziałów operacyjnych i specjalnych, a także tzw. grup wsparcia z Warszawy i Lublina. Ponadto tłumaczony tekst w porównaniu z oryginałem pozostawia wiele do życzenia pod względem elementarnych wymogów poprawności językowej. Autor tłumaczenia uzurpuje sobie prawo do dokonywania poprawek w tekście oryginału, na co nawet nie zdobyli się autorzy niemieccy. Zabrakło mu odwagi nie tylko cywilnej, ale dania świadectwa elementarnej przyzwoitości naukowej, że dokument ten w całości był już publikowany na łamach Tygodnika "Głos", nr 23 z 9.06.2001 r. Dalsze dokumenty 4-6 są już powojennej proweniencji i pochodzą z zasobu organów prokuratury i sądownictwa RFN.

Autor przyznaje, że "o pogromach Żydów we wsiach i miasteczkach musiała być dobrze poinformowana Tajna Policja Polowa (Geheime Feldpolizei). [...] W Łomży stacjonował w tym czasie pododdział Tajnej Policji Polowej wystawiony przez Grupę nr 729 Tajnej Policji Polowej, która podlegała 221. Dywizji Ochronnej. Niestety nie udało się odnaleźć akt tej struktury policyjnej".

Niechciane materiały

Należy żałować, iż E. Dmitrów musiał daremnie spędzić wiele dni i tygodni w archiwach RFN na koszt polskiego podatnika, aby wreszcie dojść do takiego wniosku. Nic bardziej błędnego. Do dyspozycji badaczy są rzeczywiście fragmenty archiwaliów Tajnej Policji Polowej. Ten materiał jest bardzo rozproszony. Znajduje się przede wszystkim w aktach aparatu wywiadowczego organów dowodzenia Wehrmachtu i w dokumentach oskarżenia w procesie norymberskim nr 12 (Fall 12). Relatywnie względnie zwarty zespół dokumentów 723 Grupy Tajnej Policji Polowej i także 729 Grupy TPP, odzwierciedlający działalność tej grupy na terytorium Związku Sowieckiego i ziem polskich wcielonych do ZSRS, znajduje się w zasobie mikrofilmowym zlikwidowanego b. Wojskowego Instytutu Historycznego im. Wandy Wasilewskiej w Warszawie-Rembertowie (Materiały i Dokumenty WIH, film nr 619/10-16). Ważnych informacji mogą również dostarczyć materiały procesowe spraw, które toczyły się przed sądami NRD przeciwko byłym funkcjonariuszom Tajnej Policji Polowej. Szkoda, że autor nie zapoznał się z jedyną dostępną publikacją poświęconą Tajnej Policji Polowej (Klaus Gessner "Geheime Feldpolizei", Berlin 1986 r., oraz Klaus Gessner "Geheime Feldpolizei. Die Gestapo der Wehrmacht", [w:] Gerhard Paul, Klaus - Michael Mallmann "Die Gestapo: Mythos und Realitaet", Darmstadt 1995, s. 492-507).

Naczelne Dowództwo Armii Niemieckiej i Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (OKH) doszły w czasie przygotowania do wojny ze Związkiem Sowieckim do wniosku, że organy policyjne Wehrmachtu (Tajna Policja Polowa i Żandarmeria Polowa) nie będą wystarczające do zabezpieczenia obszaru operacyjnego Wojsk Lądowych. W związku z tym do działań na tym obszarze jako główna wojskowa podpora reżimu okupacyjnego miały wkroczyć dywizje zabezpieczenia. Wystawienie dywizji zabezpieczenia nastąpiło na podstawie rozkazu szefa Uzbrojenia Wojsk Lądowych i dowódcy Wojsk Zapasowych z 3.03.1941 r. Z trzech dywizji piechoty wystawiono na początku dziewięć dywizji zabezpieczenia. Łącznie na zajętych terenach sowieckich skierowano 15 dywizji zabezpieczenia. Każda dywizja zabezpieczenia otrzymała na początku jedną grupę Tajnej Policji Polowej, później przydzielono do każdej dywizji zabezpieczenia po dwie grupy TPP. Dla zapewnienia jednolitego dowodzenia siłami TPP w rejonie działań dywizji zabezpieczenia utworzono w sztabie dywizji stanowisko dyrektora Policji Polowej, który był podporządkowany oficerowi Ic (wywiadu) dywizji zabezpieczenia. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej zmieniono to podporządkowanie. Ponieważ działalność grup TPP musiała być mocniej powiązana z zabezpieczeniem rejonu tyłowego armii, OKH podporządkowało dyrektorów Policji Polowej oficerowi Ia (operacyjnemu) dywizji zabezpieczenia.

Szybkie sukcesy Wehrmachtu i rozbicie armii sowieckich w czerwcu - sierpniu 1941 r. spowodowały, że grupy TPP nie działały w sposób zwarty, lecz zdecentralizowany. W rejonie działań grup TPP utworzono w związku z tym komisariaty, sekretariaty i placówki terenowe czy oddziały terenowe, które działały w przeważającym stopniu samodzielnie. A nie były to siły małe. Etatowo grupa TPP liczyła 103 osoby. O działalności wspomnianej 729 Grupy Tajnej Policji Polowej świadczy m.in. niestety nieodnaleziony przez Edmunda Dmitrowa dziennik mjr. Johannesa Gutschmidta, komendanta jednego z obozów przejściowych na Białorusi po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Kierując się do miejsca przyszłej służby, przejeżdżał on od 22.06.1941 r. przez tereny będące przedmiotem analizy Dmitrowa. W swoim dzienniku Gutschmidt skrupulatnie prowadził notatki dzień po dniu, z niepokojem odnotowując szaleństwo Tajnej Policji Polowej, rozstrzeliwującej bez uzasadnienia Żydów i dokonującej pogromów (Bundesarchiv - Militärarchiv Freiburg, MSg I/257 oraz Christian Hartmann "Massensterben oder Massenvernichtung? Sowjetische Kriegsgefangene im Unternehemen Barbarossa. Aus dem Tagebuch eines deutschen Lagerkommandanten", [w:] "Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte", München, H. [1], Januar 2001, s. 98-168).

Źródła Dmitrowowi nieznane

Każda grupa TPP, a więc komisariaty, sekretariaty, placówki terenowe czy oddziały terenowe, sporządzała szczegółowe sprawozdania miesięczne ze swej działalności, które były przesyłane do kolejnych przełożonych, aż do szefa Policji Polowej Wehrmachtu. E. Dmitrów nie dotarł do Dzienników Działań Wojennych (Kriegstagebuch) VII Korpusu Armijnego, w składzie którego działała 221 Dywizja Zabezpieczenia, a zwłaszcza tego, który był prowadzony przez wydział wywiadowczy korpusu za okres od 25.06 do 1.09.1941 r. (w bardzo dużym stopniu zachowany). Jest tam cytowany rozkaz dowódcy korpusu z końca czerwca 1941 r., mówiący że: "221 Dywizja Zabezpieczenia (bez 2 pułku zabezpieczenia i dwóch kompanii niszczycieli czołgów) wraz z dwoma plutonami 729 Grupy Tajnej Policji Polowej [ma za zadanie] zabezpieczyć i oczyścić rejon Zambrów - Łomża - Ostrołęka - Ostrów [Mazowiecka] i zabezpieczyć zdobyte mienie". Nie trzeba chyba wielkiej wyobraźni, by się domyślić, co oznaczają te terminy dla wojskowych formacji policyjnych. Jest to kolejny bardzo ważny dowód, którego zapewne nie pominie prokurator R. Ignatiew.

Dmitrów napisał, "historycy są zgodni w ocenie, że działalność oddziałów operacyjnych Sipo i SD, a szczególnie oddziałów operacyjnych specjalnego znaczenia, została do tej pory zbadana jedynie w niewielkim stopniu. Zachował się wprawdzie niezwykle cenny zbiór meldunków zbiorczych (Ereignismeldung), opracowywanych w centrali RSHA, jednak materiały wyjściowe, na podstawie których meldunki te sporządzano, mianowicie raporty poszczególnych grup i oddziałów operacyjnych - poza wyjątkami, jak przywołany tu raport Nebego z 14 lipca 1941 r. - zaginęły" (t. I, s. 291).

Chciałbym w tym miejscu wspomnieć o konferencji w Archiwum Akt Nowych w Warszawie z 11 kwietnia 2001 r., zwołanej przez dyrektora tej wielce zasłużonej dla trwania dziedzictwa narodowego instytucji, dr. Tadeusza Krawczaka, który zaprezentował ponad 270 takich dokumentów!

Meldunki dowódców grup, względnie dowództw specjalnych, napływające regularnie do Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) stanowią nieocenione i obszerne źródło informujące o ludobójczej działalności specjalnych formacji policyjnych. "Meldunki o wydarzeniach w ZSRS" ("Ereignismeldungen UdSSR") od 23.06.194 r. do 24.04.1942 r. w liczbie 195 sztuk były przesyłane do większego kręgu odbiorców w SS i Policji Bezpieczeństwa1. Zostały one zastąpione od 1.05.1942 r. "Meldunkami z okupowanych terenów wschodnich" (55 sztuk) ("Meldungen aus den besetzten Ostgebieten"), które przesyłano do 21.5.1943 r. Łącznie zestawiono 250 sprawozdań liczących kilka tysięcy stron. W RSHA opracowano do kwietnia 1942 r. jedenaście "Sprawozdań z działalności i z sytuacji Policji Bezpieczeństwa i SB w ZSRS" ("Tätigkeits - und Lageberichte der Sicherheitspolizei und des SD in der UdSSR") i przesyłano zgodnie z rozdzielnikiem większemu kręgowi odbiorców do instytucji NSDAP, ministerstw Rzeszy i organów Wehrmachtu. Posiadały one najwyższą klauzulę tajności "Tajne. Sprawa wagi państwowej" ("Geheime Reichssache"). Pierwsze takie "Sprawozdanie z działalności..." obejmowało okres od uderzenia Niemiec na Związek Sowiecki do 31 lipca 1941 r. Następne pięć było wydawane w cyklu dwutygodniowym, do 31 października 1941 r. Sprawozdania 7-11 są sprawozdaniami miesięcznymi i obejmują okres od 1 listopada 1941 r. do 31 marca 1942 r. Wszystkie sprawozdania z wyjątkiem nr 9 zostały znalezione po II wojnie światowej w aktach niemieckiego MSZ (Auswärtigen Amt). Ten zwarty zespół źródłowy odnoszących się do pierwszych dziesięciu miesięcy okupacji niemieckiej byłych terenów wschodnich II RP i terenów ZSRS obejmuje okres, w którym wymordowano lwią część obywateli II RP (inteligencję polską i Żydów). W RSHA uważano, że "Sprawozdania z działalności i z sytuacji..." przedstawiają mocno przerobioną i zharmonizowaną wersję "Meldunków ze zdarzeń z ZSRS". W sprawozdaniach do RSHA przesyłanych przez poszczególne grupy operacyjne były zawarte niekiedy niedorzeczności. Znajdowały się w nich często zniekształcone meldunki sytuacyjne w celu zalegalizowania ostrych represji wobec ludności. Manipulowano także tzw. rezultatami - sukcesami w walce z oporem ze strony ludności. Wspomniane już "Meldunki ze zdarzeń z ZSRS" były mocno przeredagowane. Ponadto "Sprawozdania z działalności i z sytuacji..." prezentowały jednostronną perspektywę RSHA ze zdarzeń na okupowanych terenach polskich i sowieckich. Na pierwszym miejscu znajdował się cel informacyjny, w wyniku czego wykreślano np. krytyczne wypowiedzi o chwilowej polityce okupacyjnej, jak również inne szczegóły, które można było jeszcze znaleźć w "Meldunkach ze zdarzeń...". W "Sprawozdaniach z działalności i z sytuacji..." komentarz okazywał się nieodzowny.

"Meldunki ze zdarzeń..." i "Sprawozdania z działalności i z sytuacji..." były zestawiane w RSHA w Referacie IV A 12, pod kierownictwem Kurta Lindowa. Od 21 października 1941 r. referat ten został przemianowany na "Sztab Dowódczy" ("Kommandostab"). Ta zmiana organizacyjna oznaczała między innymi przekształcenie "Sprawozdań z działalności i z sytuacji..." ze sprawozdań dwutygodniowych na miesięczne i w związku z tym od "Sprawozdania z działalności i z sytuacji..." nr 8 zespół Lindowa znacznie uprościł ich nieprzejrzystą strukturę oraz je "wygładził". Szef Policji Bezpieczeństwa i SB Heydrich zarządził 16 kwietnia 1942 r. zaprzestanie wydawania codziennych "Meldunków ze zdarzeń z ZSRS" i nakazał wydawanie tygodniowych "Meldunków z okupowanych terenów wschodnich". Także od kwietnia 1942 r. nie wydawano już dodatkowych "Sprawozdań z działalności i z sytuacji...", a "Meldunki z okupowanych terenów wschodnich" były wydawane w 100 egzemplarzach. W nich brakuje już prawie całkowicie danych liczbowych o przeprowadzonych egzekucjach, mordowaniu ludności. Posiadały one poza tym jedynie klauzulę "Tajne" ("Geheim"). W maju 1943 r. zaprzestano także wydawania "Meldunków z okupowanych terenów wschodnich", ponieważ minister propagandy Rzeszy Goebbels i naczelny dowódca SS i Policji Niemieckiej Himmler zgodnie uznali, że należy ograniczyć "Sprawozdania z sytuacji..." do terenów Rzeszy z racji tego, że rozszerzona formuła "Sprawozdań..." do innych terenów, w tym okupowanych, "oddziaływuje defetystycznie na czytelnika".

Dmitrów powołuje się na raport Nebego, a nie dostrzegł wcześniejszego meldunku nr 17 z "Wydarzeń w ZSSR" z 9 lipca 1941 r. Przyczyna jest chyba prozaiczna - zwykła niewiedza. Bowiem dopiero z dniem 11 lipca grupa operacyjna Nebego otrzymała oznaczenie literowe B, a do tego momentu nosiła C, bądź zamiennie: III, a GO B stała się GO C.

Niedostrzeżony meldunek

Dla rzetelności kwerendy historycznej przytaczamy tu fragment meldunku nr 17: "Pierwszy sumaryczny raport o działalności Grupy Operacyjnej 'C' w rejonie polskim i rosyjskim na części Białorusi.

1) Ugrupowanie marszowe i trasa marszu:

Grupa Operacyjna III przybyła 23.06. do Poznania, aby następnego ranka przystąpić do kontynuacji marszu na Warszawę. Zgodnie z przedłożonymi rozkazami G[łównego] U[rzędu] B[ezpieczeństwa] R[zeszy] nawiązano w Warszawie łączność z Grupą Armii 'Środek' i dowódcą 102. Tyłowego Obszaru Grupy Armii. Na podstawie uzgodnień skierowano 26.06. Oddział Specjalny 7.a do etatowego dowództwa 9. Armii i 27.06. Oddział Specjalny 7.b do etatowego dowództwa 4. Armii.

Oddział Specjalny 7.a przyjął trasę marszu przez Prusy Wschodnie, aby wkroczyć z wojskami do Wilna po drodze nr 4 oraz na rozkaz Grupy Operacyjnej III zmienił trasę marszu w kierunku na południe od Mińska dla zabezpieczenia zasobów w stolicy, Mińsku, gdzie przybył 04.07. Oddział Specjalny 7.b maszerował przez Brześć, Kobryń, Prużany, Różany, Słonim, Baranowicze, Stołpce po drodze nr 2 do Mińska, gdzie przybył również 04.07. z oddziałem czołowym. Oddział Operacyjny 9. skierował się według dyrektyw dowódcy Tyłowego Obszaru Grupy Armii 29.06. do Wilna.
Oddział Operacyjny 8. skierował się według dowódcy Tyłowego Obszaru Grupy Armii 03.07. do Białegostoku.
W porozumieniu z dowódcą Policji Bezpieczeństwa dla Generalnej Guberni wystawiono 6 oddziałów wspierających dla Białorusi [sic!], które po zluzowaniu działalności oddziałów specjalnych i oddziałów operacyjnych wyruszyły 03.07. z Warszawy do przydzielonych im rejonów.
Na podstawie tego dowodzenia taktycznego wszystkie miasta w rejonie polskim i rosyjskim na części Białorusi są obecnie obsadzone aż do stref walki. Jeden oddział wspierający znajduje się w Brześciu, jeden oddział wspierający w Pińsku i jeden oddział wspierający w Słucku w celu, po zajęciu rejonu, przesunięcia się do Homla. Jeden oddział wspierający znajduje się w Białymstoku z zadaniem współzaopiekowania się Bielskiem. Jeden oddział wspierający w Wilnie z zadaniem współzaopiekowania się Grodnem i Lidą. Jeden oddział wspierający przemieszcza się do Mińska, aby po dalszym marszu całej Grupy Operacyjnej III na Moskwę, przejąć pracę w Mińsku.
Oddział Operacyjny 8. znajduje się po kolejnym odwołaniu w Białymstoku i Oddział Operacyjny 9. po kolejnym odwołaniu w Wilnie, a później [ma] przemiesić się przez Mińsk w kierunku Moskwy. Sztab Grupy Operacyjnej 'C' znajduje się od 06.07. w Mińsku z siedzibą w budynku Rady Najwyższej BSSR.
W wyniku utworzenia się kotłów i [istniejącego] systemu dróg nie można mówić o przedniej czy tyłowej linii. Otóż oddziały specjalne 7.a i 7.b oraz sztab znajdowały się stale na swojej marszrucie w strefach walki i oddziaływania napadów ogniowych ze strony Rosjan na marszruty.
Mińsk stanowi w obecnej chwili jeszcze rejon wojny. Grupa Armii 'B' znajduje się 150 km w tyle w Baranowiczach. Po rozmowach w Mińsku Oddział Specjalny 7.a, który powinien maszerować w kierunku północnym na Moskwę, zostaje przekazany przez dowództwo 9. Armii do nowotworzonej 4. Armii Pancernej, i dołączony do Oddziału Czołowego z tłumaczami i znawcami Moskwy pod kierownictwem standartenführera SS, dr. Sixa. Dotychczasowe dowództwo 4. Armii stało się dowództwem 2. Armii i w jego dyspozycji znajduje Oddział Specjalny 7. W toku dalszego marszu powinny zostać sprawdzone miasta Homel, Mohylów i Witebsk, Orsza i Smoleńsk.

2) Praca policyjna:

Na podstawie wydanych dyrektyw przez RSHA we wszystkich wymienionych miastach Białorusi zostały podjęte likwidacje funkcjonariuszy aparatu państwowego i partii. Co się tyczy Żydów, potraktowani zostali w podobnym względzie według rozkazów. Nie jest jeszcze ustalona szczegółowa liczba likwidacji. Prawie wszyscy funkcjonariusze partii komunistycznej uciekli już 22.06. prawdopodobnie w myśl wyższych dyrektyw i zabrali starannie przygotowane wszystkie akta. Należy założyć, że część funkcjonariuszy usiłuje ponownie powrócić, bądź ustali się to za pomocą zawiązującej się sieci agenturalnej. [...]

3) Praca służby bezpieczeństwa:

Na okupowanym terenie Białorusi występuje zasadnicza różnica między byłym rejonem polskim i rosyjskim. W byłym rejonie polskim reżim sowiecki był odczuwalny jako panowanie obce, tak iż w ciągu dwóch lat swojej działalności nie mógł jeszcze obalająco naruszyć życia zastałego porządku. [...] Chodzenie do kościoła ludności białoruskiej w byłej Polsce wskazuje również na to, że ludność jest antykomunistyczna i nie jest pod wrażeniem panowania sowieckiego. Co się tyczy gospodarki administracji niemieckiej, będzie łatwiej niż na terenie sowieckim doprowadzić jej kierowanie do porządku, ponieważ upaństwowienie zakładów i kołchozacja nie uczyniły żadnych postępów. Sytuacja w dotychczas zajętym rejonie białoruskim ZSSR ma całkiem inne przesłanki. Przeprowadzono całkowicie upaństwowienie zakładów i rzemiosła oraz kołchozację chłopstwa. [...] Ludność jest pod ogromnym wrażeniem wkroczenia wojsk, uzyskując po raz pierwszy od 25 lat, po części także w swoim życiu, skalę porównawczą we wszystkich dziedzinach. Ucieczka funkcjonariuszy również pozostawiła silne wrażenie i właściwie przy odpowiedniej propagandzie można osiągnąć oddziaływanie polityczne.
Ludność powraca tysiącami do miasta, gdzie znajduje jedynie ruiny i nie znajduje już żadnych możliwości życia. [...] W danej chwili kołchozy nadal nie pracują i czekają na dyrektywy i spierają się już między sobą i z powracającymi z miasta wcześniejszymi właścicielami o podziale i późniejszej własności ziemi. [...] Mimo ostrych środków odwetowych grabieże są w pełnym toku. Ponieważ chłopi i mieszkańcy miast nie mają radia, nie mogą rozumieć audycji rozgłośni niemieckich. Zatem byłoby konieczne tutaj interweniować i zrzucić ulotki z samolotów nad wioskami, aby nic nie zmieniać w istniejących stosunkach własności, wznowić w zwykły sposób pracę i oczekiwać niebawem nadchodzących rozporządzeń administracji niemieckiej [...]".

Takie dokumenty można mnożyć. Dlaczego zostały pominięte w dziele IPN? Niestety, trzeba stwierdzić, że nawet pobieżna ocena i analiza wykorzystanych źródeł niemieckich nasuwa smutny wniosek. Dzieło IPN stanowi kolejne ogniwo w matactwie uprawianym przez Instytut Pamięci Narodowej.

[1] Ostatni 195 "Meldunek o wydarzeniach w ZSRS" z 24.04.1942 r. został wytworzony w 75 egzemplarzach. Ostatni taki duży rozdzielnik (55 egzemplarzy) meldunków związany był z meldunkiem nr 128.
[2] Referat ten znajdował się w Urzędzie IV RSHA, który zajmował się śledzeniem i zwalczaniem przeciwnika (kontrwywiad). Z kolei Wydział IV A zajmował się przeciwnikiem, sabotażem i służbą ochronną, a do kompetencji Referatu IV A 1 należały zagadnienia: komunizm, marksizm i organizacje drugorzędne, przestępstwa wojenne, nielegalna i legalna wroga propaganda.

Jan Kubiszyn, Nasz Dziennik, 2002-12-12

powrot