Łódzki Instytut Pamięci Narodowej, prowadzący śledztwo w sprawie pacyfikacji przez sowieckich partyzantów wsi Koniuchy, zwrócił się o pomoc w udostępnieniu dokumentów do Litwy, Białorusi i Kanady. W sprawie przesłuchano 25 świadków. Zeznania potwierdzają, że napadu dokonała banda, w której najliczniejszą grupę stanowiły osoby narodowości żydowskiej.
Łódzki IPN przesłuchał 25 świadków. Są to głównie żołnierze Armii Krajowej, walczący w oddziałach stacjonujących w Puszczy Rudnickiej, członkowie rodzin ofiar zbrodni oraz mieszkańcy okolicznych wsi. Świadkowie rozsiani są niemal po całym świecie, często są to osoby stare, schorowane, dla których składanie zeznań jest wielkim przeżyciem. Z zeznań wynika, że napadu dokonali "nieznani partyzanci mówiący po rosyjsku". Żaden z dotychczas przesłuchanych nie wskazał ich tożsamości, ale jak poinformowała nas prokurator Anna Gałkiewicz - nazwiska i pseudonimy partyzantów odnaleziono w zebranych dokumentach. W toku śledztwa udało się potwierdzić, że napadu dokonał 100-120-osobowy oddział partyzantów, wśród których najliczniejszą grupę stanowiły osoby narodowości żydowskiej. Oddziały te potocznie nazywano Wiśniczą, od usytuowania ich baz pomiędzy wsią Wiśnicza a jeziorem Kiernowo. Jeden z odnalezionych świadków był w Koniuchach kilka dni po napadzie - 2 lutego 1944 r. Zeznał, iż widział popalone domy, rozpaczających ludzi, pozostawione dzieci. Z relacji osoby, której udało się przeżyć, usłyszał, że wieś podpalono z obu stron, a potem strzelano do uciekających. Atak nastąpił po dłuższej obserwacji, w czasie gdy patrole chroniące Koniuchów zeszły z posterunków, a wieś była pogrążona we śnie. Mieszkańcy wsi, opowiadając o sprawcach napadu, używali zamiennie określeń: "Żydzi" i "Ruscy". Część ofiar zginęła we własnych domach. I tak np. z pięcioosobowej rodziny P. tylko dwóch braci uniknęło śmierci, nie było ich w domu. Rodzice spłonęli.
Z relacji świadków wynika, że była to wyjątkowo okrutna zbrodnia. Bandyci nie oszczędzali nikogo, starców, kobiet, dzieci. Mieszkańcy okolicznych wsi opowiadali, że widzieli rano grupę przerażonych kobiet. Uciekały z Koniuch w bieliźnie, na bosaka i po śniegu, w wielostopniowym mrozie.

Archiwa potwierdzają zeznania
Do tej pory IPN otrzymał materiały z Białorusi. W tej chwili tłumaczone są na język polski. Archiwa na Litwie zawierają teczki personalne partyzantów sowieckich, meldunki i rozkazy. Przeszukano również archiwa krajowe. W Centralnym Archiwum Wojskowym znaleziono 3 dokumenty potwierdzające zbrodnię. Odnaleziono także kopię tajnego meldunku sytuacyjnego sporządzonego przez Oddział Operacyjny Wehrmachtu - Ostland w dniu 5 lutego 1944 r., a więc krótko po popełnieniu zbrodni, w Rydze. Z jego treści wynika, że w Koniuchach pojawiła się "średniej wielkości banda Żydów i Rosjan" oraz że "zastrzelono 36 mieszkańców, a 14 zostało rannych. Miejscowość w przeważającej części została obrócona w perzynę".
Doniesienie w sprawie zbrodni w Koniuchach złożył Kongres Polonii Kanadyjskiej. Postępowanie wszczęto 8 marca 2001 r.
W styczniu 1944 r. z rąk Sowietów i Żydów zginęło tam 40 osób, a cała wieś została spalona.
Koniuchy to mała wioska położona na skraju Puszczy Rudnickiej w powiecie Lida w przedwojennym województwie nowogródzkim (obecnie Białoruś). Wioskę zamieszkiwali głównie Polacy. W czasie wojny w okolicznych lasach stacjonowali partyzanci sowieccy. Rabowali wszystko, co się dało: żywność, ubrania, zwierzęta. W celu zapobieżenia napadom chłopi zorganizowali samoobronę. Każdego dnia i każdej nocy wyznaczone patrole pilnowały wsi.
W nocy z 28 na 29 stycznia 1944 roku partyzanci okrążyli wieś. Nad ranem podpalono zabudowania, a uciekających mieszkańców rozstrzeliwano. Mężczyźni, kobiety i dzieci ginęli albo w płomieniach, albo od kul. Ci, którzy ocaleli, ukryli się w pobliskich wsiach.

Anna Surowiec, Nasz Dziennik, 2002-10-28

powrot