Rozmowa z mec. Witoldem Daniłowiczem, partnerem w Kancelarii White & Case, jednym z pełnomocników rządu w procesie Żydów przeciwko Polsce

Jakie znaczenie ma poniedziałkowe orzeczenie sądu federalnego w Nowym Jorku, który odrzucił pozew zbiorowy Żydów domagających się od Polski zwrotu utraconego po wojnie mienia?

WITOLD DANIŁOWICZ: Przede wszystkim sędzia federalny Edward Korman zgodził się z argumentami strony polskiej, że naszemu państwu przysługuje immunitet absolutny. Dlatego pozew został odrzucony. W pierwszej sprawie z powództwa Żydów przeciwko Polsce, rozpatrywanej w Chicago dwa lata temu, sąd federalny uznał, że Polsce przysługuje jedynie ograniczony immunitet. Sąd przyjął bowiem, że amerykańska ustawa o immunitetach przysługujących suwerenom z 1976 r., która wprowadziła zasadę immunitetu ograniczonego i dopuściła w kilku wyjątkowych sytuacjach pozywanie państw obcych w Stanach Zjednoczonych, działa wstecz. Pozew jednak odrzucił, ponieważ powód nie zdołał wykazać, aby któryś z ustawowych wyjątków zachodził w przedmiotowej sprawie, a w szczególności nie wykazał, że ma zastosowanie wyjątek dotyczący działalności handlowej. Postanowienie sądu nowojorskiego jest dla Polski dużo korzystniejsze. Uznając bowiem, że ustawa z 1976 r. nie działa wstecz, sąd stwierdził, że Polskę chroni immunitet absolutny. Ponadto stwierdził też wyraźnie, że nawet na gruncie ustawy z 1976 r. powodowie nie zdołaliby wykazać, że wyjątek o ustawie handlowej ma zastosowanie. Wywłaszczenie i nacjonalizacja są bowiem działaniami publicznymi, chronionymi immunitetem.

Jeśli postanowienie to się uprawomocni, kolejne procesy wytaczane Polsce w Stanach Zjednoczonych zakończą się prawdopodobnie tak samo. Czy zatem Żydom wysuwającym roszczenia o zwrot utraconego po wonie majątku pozostaje tylko czekać na ustawę reprywatyzacyjną?

Sędzia Korman uzasadniając swoje postanowienie, powiedział dużo więcej, niż można było oczekiwać Widać, że chciał pomóc tym ludziom. W uzasadnieniu wskazał im, że chociaż nie mogą pozywać Polski, to mogą pozywać obecnych właścicieli odebranych im majątków. Gdyby procesy te miałyby być wytaczane przed sądami amerykańskimi, byłoby to jednak bardzo trudne. Obywatele polscy zasadniczo nie podlegają bowiem jurysdykcji sądów amerykańskich. Inna sytuacja mogłaby być w wypadku polskich osób prawnych, które działają w Stanach Zjednoczonych lub mają tam majątek.

W Polsce osoby mające tego typu roszczenie nie mogą liczyć na wygraną przed sądami, ponieważ nasze sądy orzekają o zwrocie majątku, jeśli przy jego przejęciu przez skarb państwa naruszono ówczesne prawa. Jeżeli państwo przejęło majątek zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisanymi, o zwrocie nie może być mowy.

Mimo to przewiduje się w Stanach dalsze procesy przeciwko Polsce. Jak wygląda to na tle prawa międzynarodowego?

Gdyby istniał sąd międzynarodowy i dane państwo na podstawie umowy poddałoby się jego jurysdykcji, sprawa taka mogłaby się toczyć. Na dziś proces przeciwko naszemu skarbowi państwa możliwy jest tylko przed sądem polskim.
(Jak będzie to wyglądało po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, kiedy to Polska już dziś posiada w Konstytucji zapis umożliwiający oddanie w ręce organizacji międzynarodowej kompetencji polskich organów państwowych (Pkt 90.1 - patrz niżej) oraz zapis o wyższości praw międzynarodowych nad polskimi (Pkt 91.3 - patrz niżej)? I czy przypadkiem intensywne starania środowisk "Gazety Wyborczej" w kierunku wepchnięcia Polski za wszelką cenę do UE nie są prowadzone właśnie z tego powodu, aby otworzyć Żydom nowe możliwości sądowych wystąpień roszczeniowych przeciw Polsce? - wtr. red. NW)

Na ustawę reprywatyzacyjną czekają nie tylko Żydzi, ale wszyscy, którzy po wojnie na mocy rozmaitych przepisów nacjonalizacyjnych utracili swoje majątki. Jednak ta grupa dąży do tego, aby traktować ją odrębnie.

Procesy w Stanach Zjednoczonych przeciwko Polsce faktycznie mocno nagłaśniają sprawę zwrotu majątków pożydowskich. Adwokaci Żydów twierdzą, że rząd PRL celowo prowadził po wojnie antysemicką politykę mającą na celu skłonienie Żydów do wyjazdu z Polski i przejęcie ich majątku. Problem majątków pożydowskich wymaga oczywiście rozwiązania, tak samo jak problem wszystkich innych osób, które utraciły majątek w okresie powojennym na podstawie przepisów nacjonalizacyjnych. Wydaje się jednak, że nie ma żadnego powodu, aby tę jedną grupę wnioskodawców traktować w sposób uprzywilejowany.

Teraz Ministerstwo Skarbu przygotowuje kolejny projekt ustawy - ustawę o rekompensatach z tytułu utraty własności. Ma dotyczyć osób, które posiadają obywatelstwo polskie, niezależnie od miejsca zamieszkania. Projekt uzgadniany jest z ekspertami.

Ostateczny kształt ustawy zależeć będzie jednak od Sejmu. Sprawę zwrotu majątków, w tym żydowskich, najlepiej rozwiązać na drodze ustawodawczej.

Rozmawiała: Hanna Fedorowicz

Od redakcji [Rzeczpospolitej - wtr. red. NW]: przypomnijmy, że Kongres USA zamierza przesłuchać 50 Żydów pochodzących z Polski na temat reprywatyzacji w naszym kraju, co zbiegnie się z wizytą oficjalną prezydenta Kwaśniewskiego w Waszyngtonie.

*) z Konstytucji RP:
Art. 90

1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.

(...)

Art. 91

3. Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami.

Rozmowa z mec. Witoldem Daniłowiczem - Hanna Fedorowicz, Polskie Jutro, 2002-07-11

powrot