Część pierwsza

O mało znanej tragedii Polaków mieszkających w ZSRS w drugiej połowie lat 30. przypomina się najczęściej przy okazji omawiania losów Polaków zesłanych przed wojną z Ukrainy do Kazachstanu. Okoliczność niedawnego odkrycia przez petersburski oddział "Memoriału" masowych grobów ofiar stalinowskiego terroru na poligonie rżewskim pod Sankt Petersburgiem tym mocniej przynagla, by uratować od publicznej niepamięci holokaust narodów, jaki wówczas w ZSRS zgotowali komunistyczni oprawcy. Do nacji, które w wyniku terroru lat 1936-39 ucierpiały najdotkliwiej, z pewnością należeli Polacy. Jak wspominał Chruszczow, "kiedy w latach 1936, 1937, 1938 rozwinęło się prawdziwe 'polowanie na czarownice' - trudno było jakiemukolwiek Polakowi gdzieś utrzymać się, a o awansie na kierownicze stanowisko wówczas nie mogło być mowy. Wszyscy Polacy byli wzięci w ZSRS pod obserwację". Byli mordowani i zsyłani całymi rodzinami.
Jeden z głównych etapów wielkiej czystki lat 1937-38 wyznaczyło plenum KC z 2 czerwca 1937 r., na którym postanowiono zgnieść wszelki opór przez wprowadzenie krwawego terroru. Plenum, otrzymując od organów NKWD nadzwyczajne pełnomocnictwa, otworzyło serię tzw. masowych operacji. Obecni na jego forum partyjni aparatczycy przyjęli uchwałę "o elementach antysowieckich". Prawda o kulisach planu przeprowadzenia na masową skalę zbrodniczych czystek wyszła na jaw dopiero na czerwcowym plenum KC sowieckiej kompartii w 1957 r. Okazało się, że w archiwach odnaleziono projekt tej uchwały napisany ręką Kaganowicza. Oskarżany później o współudział w masowych zbrodniach Kaganowicz tłumaczył się, że - jak to często bywało na posiedzeniach Politbiura
- napisał projekt pod dyktando Stalina.

Sekretarze żądają krwi
Aresztowanych "sądziła" tzw. trojka, specjalnie utworzona na czas "kułackich operacji" decyzją Politbiura KC WKP(b) 2, 5 i 31 czerwca 1937 r. W jej skład zwykle wchodzili I i II sekretarz komitetu obwodowego KC WKP(b) oraz komisarz ludowy NKWD bądź jego zastępca. Niemal równolegle z "trojkami" działającymi na poziomie republik związkowych w Moskwie została utworzona centralna "dwojka", w której skład wchodził komisarz ludowy NKWD Jeżow (czasami zmieniał go zastępca - M. Frinowski) i prokurator ZSRS Andriej Wyszynski. To one wykonywały seryjne wyroki śmierci, których łączną liczbę zamyka się milionami ofiar.
Wypróbowani w organizowaniu krwawych czystek żołdacy NKWD tylko czekali na rozkazy. Rozmycie i nieokreśloność zawartych w nich sformułowań otworzyły drogę najbardziej nieokiełznanej samowoli. O tym, jak konkretnie "masowa operacja" przebiegała w obwodzie moskiewskim, opowiadał w czasie śledztwa przewodniczący obwodowej specjalnej "trojki" Siemionow. Poinformował, że "w ciągu jednego wieczora przepuściliśmy do 500 spraw i sądziliśmy po kilku ludzi na minutę, skazując na rozstrzelanie i na różne okresy pozbawienia wolności... Nie nadążaliśmy przyjrzeć się materiałom w aktach, a nawet przeczytać wezwania...". Współpracownik Siemionowa zeznał: "Niejednokrotnie musiałem wysłuchiwać takich oto rozmów Siemionowa z Jakubowiczem: 'Ilu dzisiaj zasądziłeś?', na co Jakubowicz odpowiadał: 'Około 500 ludzi'. Siemionow wówczas odpowiadał Jakubowiczowi, śmiejąc się: 'Mało... A ja sześciuset!'"[1].
Początek masowego terroru pośrednio zapoczątkował faworyt Stalina - Jeżow, od którego nazwiska krwawe represje lat 1937-38 komunistyczni historycy-propagandziści określili mianem "jeżowszczyzny", aby zataić bezpośrednią odpowiedzialność za nie Stalina. Faktycznie mający jedynie podstawowe wykształcenie Jeżow był marionetką w rękach "słońca narodów".
Na początku 1938 r. "trojka" odpowiadająca za obwód moskiewski przejrzała sprawy 173 inwalidów przebywających w więzieniach, z których 170 skazała na rozstrzelanie. Jak zeznał Siemionow, "te osoby rozstrzelaliśmy tylko dlatego że były inwalidami, których nie przyjmowali do łagrów". Analogicznie sytuacja przedstawiała się w innych obwodach.
Nadgorliwi sekretarze komitetów obwodowych i dowódcy UNKWD do tego stopnia rozsmakowali się we krwi własnych poddanych, że wielokrotnie zwracali się do Moskwy z prośbami o zwiększenie wydzielonych im limitów ludzi przeznaczonych do rozstrzelania. Były one rozpatrywane przez Politbiuro lub jednoosobowo przez Stalina, który przekazywał odpowiednie rozporządzenia Jeżowowi. W rezultacie "masowa operacja" komunistycznego ludobójstwa faktycznie przeciągnęła się do końca 1938 r. Represje objęły także armię, zlikwidowano 3 z 5 marszałków, 13 z 19 dowódców armii oraz kilka tys. oficerów. Do niespotykanego nasilenia się prześladowań doszło po sformułowaniu przez Stalina doktryny o zaostrzeniu walki klasowej w miarę budowy socjalizmu (luty 1937 r.). W drugiej połowie 1937 roku Politbiuro zatwierdziło "dodatkową liczbę podlegających represjom byłych kułaków, kryminalistów i aktywnie antysowieckich elementów" - 57.200 ludzi. W ciągu następnych ośmiu miesięcy na mocy decyzji Biura Politycznego wobec poszczególnych republik i obwodów również te limity zostały przekroczone o dodatkowe 90 tys. ofiar. W ten sposób
- według obliczeń Wadima Rogowina, "masowa operacja" komunistycznego aparatu przemocy, trwająca niecały rok, przyniosła śmierć ponad 400.000 ludzi.

Polak znaczy wróg
W Rostowie nad Donem Polacy i Łotysze byli aresztowani na podstawie danych z biura adresowego. W lutym 1938 r. aresztowano tam 300 Irańczyków - cały skład spółdzielni obuwniczej. W zeznaniach przewodniczącego specjalnej "trojki" NKWD ds. obwodu moskiewskiego Siemionowa czytamy: "W czasie przeprowadzania 'masowych operacji' 1937-38 zatrzymań Polaków, Łotyszy, Niemców i innych narodowości, aresztowania były dokonywane bez dysponowania kompromitującymi materiałami... Aresztowali i rozstrzeliwali całymi rodzinami, wśród których zabierali kobiety niepiśmienne, niepełnoletnie, a nawet brzemienne, i wszystkich jako 'szpiegów' doprowadzali na rozstrzelanie, bez jakichkolwiek materiałów [dowodowych], tylko dlatego, że byli 'nacjonalistami'".
Trudno z braku miejsca oddać prawdę o męczeństwie księży katolickich (w tym polskich). Po pierwsze - należy im się osobne opracowanie, po drugie - krwawa rozprawa z Kościołem nie była w omawianym okresie czymś wyjątkowym, i po trzecie - w latach 1937-38 odbyły się ostatnie grupowe procesy polskich kapłanów katolickich i świeckich. Najczęściej obwiniano ich o przynależność do POW.
Jak ocenia Wadim Rogowin, "z pewnością najliczniejszą grupę represjonowanych stanowili Polacy i Łotysze. Rozprawa z nimi dokonywała się równolegle z likwidacją socjalno-kulturalnych praw tych narodów. Na początku lat 30. [w dwóch polskich okręgach autonomicznych] na Ukrainie i Białorusi działało 670 polskich szkół, dwie wyższe uczelnie, 3 teatry. Po polsku wychodziła 1 centralna, 6 republikańskich i 16 gazet rejonowych. Trzeba podkreślić, że były to media nie tyle polskie, ile polskojęzyczne, prowadzące niespotykaną w historii agresywną propagandę komunistyczną, skierowaną przeciw Polsce i Kościołowi katolickiemu. W latach 1937-38 wszystkie one zostały zamknięte"[2], gdyż "polski eksperyment" spalił na panewce. Ogromna większość Polaków nie pozwoliła się skolektywizować, wyrzec się wiary i więzi z Kościołem katolickim. Dlatego już w 1936 r. represjami objęto 35.820 Polaków, a więc dużo wcześniej przed okresem zwanym jeżowszczyzną.

Katolik albo czekista
Nawet względnie nieliczni skomunizowani Polacy, wysługujący się w sowieckich organach bezpieczeństwa, uchodzili za politycznie niewiarygodnych, a w najlepszym wypadku za "miękkich". Polak ze skrupułami, o sumieniu formowanym w katolickim środowisku, często po prostu nie nadawał się do "masowych operacji". Niejaki Kozielski, dowódca tajnego oddziału politycznego ukraińskiego zarządu NKWD, zastrzelił się po śmierci ukochanego czteroletniego syna, którego nie zdołał uratować. Wychowywał się w polskiej, religijnej, katolickiej rodzinie. W liście pożegnalnym napisał, że Bóg ukarał jego syna za grzechy ojca, który aresztował i zsyłał niewinnych ludzi[3].
Jak podaje Wadim Rogowin, w czasie przeprowadzanej przez Stalina czystki w szeregach czekistów Jeżow wprowadził w życie nakaz Stalina, który "po wydarzeniach kirowskich [procesie Kirowa - dop. WM] postawił problem: dlaczego trzymacie Polaka przy takiej pracy? To była jedna z pierwszych stalinowskich dyrektyw rozpędzenia z zastrzeżonych obszarów pracy ludzi jedynie z powodu ich narodowości[4].
Politbiuro WKP(b) obradujące 11 sierpnia 1937 r. zadecydowało o likwidacji "polskich dywersyjno-szpiegowskich grup i organizacji POW" (nr 00485). Warto poznać treść Rozkazu operacyjnego komisarza ludowego spraw wewnętrznych ZSRS Nikołaja Jeżowa z 11.08.1937 r., zapowiadającego kolejną falę represji wobec Polaków. Przy tłumaczeniu zachowano właściwą komunistycznej propagandzie standardową nowomowę mającą osłabić ludobójcze skutki rozkazu ("kontyngenty", "praca w sprawie likwidacji" itp.).

Rozkaz: likwidować!
Oto obszerne fragmenty rozkazu ówczesnego faworyta Stalina[5]:
Rozsyłany razem z obecnym rozkazem tajny list o faszystowsko-powstańczej działalności polskiego wywiadu w ZSRS, a także materiały śledztwa w sprawie "POW" [Polskiej Organizacji Wojskowej - dop. red.] odsłania obraz długoletniego i względnie bezkarnego wywiadu dywersyjno-szpiegowskiego na terytorium Związku.
Z tych materiałów widać, że wywrotowa działalność polskiego wywiadu była prowadzona i jest kontynuowana na tyle otwarcie, że bezkarność tej działalności można tłumaczyć jedynie złą pracą organów GUGB i beztroską czekistów.
Nawet obecnie praca w sprawie likwidacji na miejscach polskich grup dywersyjno-szpiegowskich i organizacji POW nie jest w pełni rozwinięta. Tempo i skala śledztwa są skrajnie niskie. Podstawowe kontyngenty polskiego wywiadu wymknęły się nawet operacyjnym obliczeniom (z ogólnej masy zbiegów z Polski, obliczanej przykładowo na 15.000 ludzi, udokumentowano w Związku tylko 9.000 ludzi. W Zachodniej Syberii ze znajdujących się na jej terytorium 5.000 zbiegów udokumentowano poniżej 1.000 ludzi. Taka sama sytuacja z obliczaniem [liczby] emigrantów politycznych z Polski).
Niedostatecznie zdecydowana jest likwidacja kadr polskiego wywiadu, tym bardziej niebezpieczna obecnie, kiedy rozbito moskiewskie centrum POW i aresztowano wielu jej najaktywniejszych członków. Polski wywiad, przewidując nieuniknioność swojej przyszłej klęski, próbuje doprowadzić, a w pojedynczych przypadkach już doprowadza, do działania swoją dywersyjną sieć w gospodarce narodowej ZSRS i - w pierwszej kolejności - w jej obiektach [o charakterze] obronnym.
W związku z tym podstawowym zadaniem organów GUGB w obecnym czasie jest rozgromienie antysowieckiej pracy polskiego wywiadu i pełna likwidacja nietkniętych dotychczas szerokich dywersyjno-powstańczych dołów POW i podstawowych kontyngentów polskiego wywiadu w ZSRS.
ROZKAZUJĘ:
1. Od 20 sierpnia 1937 roku rozpocząć szeroką operację, skierowaną na pełną likwidację miejscowych organizacji "POW" i, przede wszystkim, jej kadry dywersyjno-szpiegowskie i powstańcze w przemyśle, transporcie, sowchozach i kołchozach.
Cała operacja winna być zakończona w okresie 3-miesięcznym, tj. do... listopada 1937 roku.
2. Aresztowaniu podlegają:
a) ujawnieni w procesie śledztwa i do tej pory niepozyskani aktywniejsi członkowie POW według załączonego spisu;
b) wszyscy pozostali w ZSRS jeńcy armii polskiej;
c) zbiegowie z Polski, niezależnie od czasu przybycia ich do ZSRS;
d) emigranci polityczni i [pochodzący] z wymiany politycznej z Polski;
e) byli członkowie PPS i innych polskich antysowieckich partii politycznych;
f) najbardziej aktywna część miejscowych antysowieckich i nacjonalistycznych elementów polskich rejonów.
3. Operację [w zakresie] aresztowań przeprowadzić w dwóch kolejnościach:
a) w pierwszej kolejności podlegają aresztowaniu wyżej wymienione kontyngenty, pracujące w organach NKWD, w Armii Czerwonej, w zakładach wojskowych, w obronnych [wydziałach] wszystkich innych zakładów, w transporcie kolejowym, wodnym i powietrznym, w energetyce i siłowniach wszystkich zakładów przemysłowych, w zakładach gazowych i petrochemicznych;
b) w drugiej kolejności podlegają aresztowaniu wszyscy pozostali, pracujący w zakładach przemysłowych nie mających obronnego znaczenia, w sowchozach, kołchozach i urzędach.
4. Równocześnie z rozkręceniem operacji aresztowań rozpocząć pracę śledczą. Podstawowy nacisk śledztwa skoncentrować na pełnym demaskowaniu organizatorów i kierownictwa grup dywersyjnych, w celu wyczerpującego ujawnienia sieci dywersyjnych.
Wszystkich odpowiadających zeznaniom aresztowanych szpiegów, szkodników i dywersantów - NATYCHMIAST ARESZTOWAĆ.
Dla prowadzenia śledztwa wydzielić specjalną grupę pracowników operacyjnych.
5. Wszyscy aresztowani w związku z ujawnieniem ich win w procesie śledztwa podlegają rozgrupowaniu na dwie kategorie:
a) pierwsza kategoria, podlegająca rozstrzelaniu, z którą wiążą się wszystkie szpiegowskie, dywersyjne, szkodnicze i powstańcze kadry polskiego wywiadu;
b) druga kategoria, mniej aktywni spośród nich, podlegający zamknięciu w więzieniach i obozach, w okresie od 5 do 10 lat.
6. Wobec zaliczonych w procesie śledztwa do pierwszej i drugiej kategorii, [w ciągu] każdych 10 dni składa się listy z krótkim zbiorem materiałów, charakteryzujących stopień winy aresztowanego, które kieruje się do końcowego zatwierdzenia w NKWD ZSRS.
Zaliczenia do pierwszej lub drugiej kategorii na podstawie rozpatrzenia materiałów śledczych dokonuje Komisarz Ludowy Spraw Wewnętrznych Republiki, Naczelnik UNKWD obwodu lub kraju, razem z współodpowiedzialnym prokuratorem republiki lub kraju.
Listy kierowane są do NKWD ZSRS za podpisem ludowego komisarza spraw wewnętrznych republiki, naczelników UNKWD i prokuratora odpowiedniej republiki, kraju i obwodu.
Po zatwierdzeniu list w NKWD ZSRS i przez prokuratora związkowego wyrok natychmiast doprowadzić do wykonania, tj. osądzonych według pierwszej kategorii - rozstrzeliwuje się i według drugiej - kieruje się do więzień i obozów, zgodnie ze zleceniem NKWD ZSRS.
7. Zaprzestać uwalniania z więzień i obozów kończących okres [odbywania wyroku i] osądzonych na podstawie [zdradzania] przejawów [uprawiania] polskiego szpiegostwa. O każdym z nich przedstawić materiał dla rozpatrzenia na specjalnej naradzie NKWD ZSRS.
8. O przebiegu operacji telegraficznie donosić co 5 dni, tj. 1, 5, 10, 15, 25 i 30 dnia każdego miesiąca.

Ludowy Komisarz
Spraw Wewnętrznych ZSRS
Komisarz Generalny
Bezpieczeństwa Państwowego
- JEŻOW

Śmierć z "albumu"
Założona z inicjatywy Piłsudskiego w 1914 r. Polska Organizacja Wojskowa (POW), którą wielokrotnie przywołuje w rozkazie Jeżow, została wcielona do Wojska Polskiego w 1918 r. Oddała m.in. nieocenione usługi wywiadowcze dla polskiej armii w czasie walk z bolszewikami w 1920 r. Dla Stalina stała się jedynie pretekstem do rozprawy z "niebłagonadiożnymi" Polakami. Również przedstawiona w rozkazie kwestia podziału repre sjonowanych Polaków na dwie kategorie zasługuje na wyjaśnienie. Wobec ofiar podlegających obu kategoriom sporządzane były spisy, a ściślej - tzw. albumy, gdyż listy spisów były zszywane. Były zastępca dowódcy UNKWD ds. milicji w Iwanowie Szrejter wspominał, że w jego obwodzie funkcjonował następujący "porządek pracy" "trojki". Składało się nań sporządzanie tzw. albumu, którego każda ze stron zawierała imię, "otczestwo" (imię ojca) i nazwisko oskarżonego oraz przypisywane mu "przestępstwo". Następnie dowódca UNKWD wypisywał pod danymi oskarżonego wielką literę "R" ("rozstrzelać") i "rozpisywał się". Pozostali członkowie "trojki" zazwyczaj podpisywali strony "albumu" na jutro, "awansem".

Zbrodniarze giną od katów i historyków
Na listy śmierci trafili również wierni słudzy rewolucji: wojskowi, czekiści, aktywiści partyjni z zakładów przemysłowych, kołchozów itp. Dla ilustracji warto prześledzić dzieje współpracownika NKWD z Borowicz, niejakiego Sędzikowskiego, który na początku wchodził w skład "trojki", która "sądziła" księdza biskupa A. Maleckiego i "komunę księży" na wyspie Anzer. W sierpniu 1937 r. były kat podzielił los wielu tysięcy rozstrzelanych na lewaszowskim pustkowiu pod Leningradem. Rewolucja w końcu pożarła swoje najbardziej krwiożercze dzieci[6].
Również Nikołaj Iwanowicz Jeżow, posłuszny wykonawca poleceń Stalina, współinicjator masowego ludobójstwa drugiej połowy lat 30., z początku błyskawicznie awansował. W latach 1929-30 pełnił funkcję zastępcy ludowego komisarza rolnictwa. W 1934 r. został wiceszefem, a następnie przewodniczącym Komisji Kontroli Partyjnej. Od września 1936 kierował NKWD. W styczniu 1937 r. został generalnym komisarzem bezpieczeństwa państwowego. Pod jego kierunkiem wielka czystka osiągnęła swoje apogeum. "Jesteś kulą dla wszystkich skorpionów i żmij" - opiewał go w wierszu Akyn Dżambuł. Propaganda komunistyczna wymyśliła wówczas hasło "jeżowe rękawice", których właściciel opanował na piątkę "stalinowski styl pracy"[7]. Jak wspominał Chruszczow, pod koniec swoich dni Jeżow "dosłownie stracił ludzkie oblicze, po prostu 'przyssał się'. Tak pił, że nie był do siebie podobny"[8]. 10 kwietnia 1939 r. Jeżow został aresztowany dzięki donosowi Żurawlewa - dowódcy UNKWD z obwodu iwanowskiego, który zarzucił mu przygotowywanie zamachu na Stalina i homoseksualizm. Jeżowa poddano stworzonej przez niego wcześniej upokarzającej procedurze: zdarto mu odznaczenia i ordery, a nawet guziki z ubrania, ściągnięto sznurowadła z butów, rozebrano do naga i skrupulatnie zbadano. Oskarżony przez Trybunał Wojskowy o szpiegostwo na rzecz wywiadów niemieckiego i brytyjskiego został rozstrzelany 4 lutego 1940 r. Stalin pozbył się "mięknącego" i "niepewnego" współpracownika, przyjmując pozę zaniepokojonego "błędami" pracy bezpieki.
Do historycznej "śmierci" Jeżowa przyczynili się nawet polscy historycy, którzy w czasach PRL-u zdradzali zacięcie partyjnych propagandzistów. Na przykład w wydanym w 1984 r. "Zarysie dziejów ZSRR" panowie Artur Kijas, Józef Morzy i Jerzy Ochmański (znani głównie w UAM w Poznaniu) tematu terroru stalinowskiego w ogóle nie podjęli, a Jeżow nie figuruje nawet w indeksie nazwisk. Z książki dowiadujemy się natomiast m.in., że 12 grudnia 1937 r. wybory do Rady Najwyższej "potwierdziły wysoką świadomość społeczeństwa radzieckiego"[9].

Polowanie na Polaków
O skali antypolskich akcji NKWD ilustruje przykład maleńkiego chutoru pod miastem Prochładnyj w dzisiejszej Kabardino-Bałkarii (północny Kaukaz), gdzie w 1937 r. zostali aresztowani wszyscy mężczyźni zamieszkali w osadzie i żaden z nich nie powrócił do domu. W Syberyjskim Białymstoku, jak relacjonował mieszkający tam syn W. Chaniewicza ("wroga ludu") - w latach 1937-38 byli również aresztowani i wkrótce rozstrzelani prawie wszyscy mężczyźni. Tylko niewielu miało szczęście "wykręcić się" 10-letnim wyrokiem. "Wszystkim zarzucono przynależność do POW, o której oni sami być może nie słyszeli" - pisze pracujący od wielu lat w Rosji ks. Bronisław Czaplicki, współautor "Martyrologium".
W tym miejscu nie mogę pominąć tragicznej historii mojej rodziny. Mój dziadek, Wincenty Moszkowski, s. Stanisława i Jadwigi, ur. w 1905 r. w miejscowości Uśkowo (obw. kijowski) przed aresztowaniem mieszkał w Michajłówce, rej. bobryniecki, obecnie obw. kirowogradzki. Ożenił się Leontyną Moszkowską (z d. Łozińska). Mieli troje dzieci: Stanisława, Wiktorię i Anatola (mój Ojciec). Posiadali własne gospodarstwo, pasiekę oraz duży sad, których dorobili się własną pracą. Wkrótce zostali zmuszeni do pracy w kołchozie. Wiadomo jedynie, że sprzeciwiali się komunistycznej władzy i w tajemnicy przed dziećmi uczestniczyli w spotkaniach z braćmi i innymi Polakami w ramach bliżej nieznanej organizacji. Tuż przed aresztowaniem dziadka dzieci przewróciły ze stołka na podłogę wiadro napełnione wodą. Dziadek wówczas dał im po klapsie i na ogólny płacz również jemu popłynęły łzy. Przeczuwał, że będzie zabrany, a nie chciał się w takich okolicznościach żegnać z dziećmi. Został aresztowany w lutym 1938 r. Wówczas jego los podzielili również aresztowani bracia: Franciszek, Michał, Ludwik i Bronisław.
Na wielokrotne prośby i zapytania mojej nieżyjącej już babci o losy męża i jego braci funkcjonariusze bezpieki odpowiadali niezmiennie: "Czekajcie na list". Również odwoływanie się do Czerwonego Krzyża w ZSRS i Szwajcarii nie przyniosło rezultatów. Dopiero po śmierci babci dotarło do Polski "zaświadczenie o rehabilitacji" wystawione 10 grudnia 1992 r. przez Prokuraturę Obwodu Kirowogradzkiego i prawda o stalinowskiej zbrodni, której każdy się domyślał. 9 października 1938 r. "Trojka" UNKWD obw. nikołajewskiego skazała Wincentego Moszkowskiego na śmierć. 31 października 1938 r. został rozstrzelany, tak jak jego czterej bracia. Najmłodszy brat, Piotr, zginął jako żołnierz II Armii WP w walkach na Pomorzu.
Waldemar Moszkowski

[1] Rogowin Wadim, Partija rassstrielannych, rozdz. 1. "Massowyje operacji". Pełna wersja internetowa książki: http://trst.narod.ru/dl/dl.htm
[2] tamże
[3] Orłow Aleksandr, Tajnaja istoria stalinskich priestuplenij. Likwidacija czekistow. Pełny tekst książki: http://trst.narod.ru/dl/dl.htm
[4] Rogowin Wadim, 1937. Rozdz. XXXI: Zacziem Stalinu nużno było "wrieditielstwo"? Pełny tekst książki: http://trst.narod.ru/dl/dl.htm
[5] Tekst rozkazu tłumaczony za rosyjskim oryginałem, który otrzymaliśmy dzięki uprzejmości petersburskiego oddziału "Memoriału"
[6] Czaplicki Bronisław, ks., Istorija gonienij. Katoliczestwo w Rossii. Opracowanie zamieszczone na oficjalnej stronie Rosyjskiego Chrześcijańskiego Uniwersytetu Humanistycznego w Sankt Petersburgu: http://www.rchgi.spb.ru/christian/catolic_3.htm
[7] Szikman A.P., Diejatieli otieczestwiennoj istorii. Biograficzeskij sprawocznik. Moskwa, 1997
[8] Zalesskij K.A., Imperia Stalina. Biograficzeskij encikłopediczeskij słowar, Moskwa, Wiecze, 2000
[9] Kijas Artur, Morzy Józef, Ochmański Jerzy, Zarys dziejów ZSRR, Książka i Wiedza, Warszawa 1984, s. 144

Druga część opracowania zawierająca świadectwa komunistycznych represji wobec Polaków, które zaczerpnęliśmy z archiwów "Memoriału", ukaże się w najbliższą środę.

Część druga

Do masowych aresztowań Polaków przez władze sowieckie w końcu lat 30. dochodziło praktycznie we wszystkich miastach ZSRS. Polacy szczególnie ucierpieli w Moskwie, Leningradzie, Krasnodarze, Rostowie nad Donem, Orle oraz na pozostających poza granicami II Rzeczypospolitej Białorusi i Ukrainie, gdzie mieszkało ich najwięcej. Przed 1939 rokiem władze sowieckie przeprowadziły dwie antypolskie kampanie represyjne na wielką skalę. Najpierw przy użyciu siły doprowadzono do przymusowego przesiedlenia 36 tysięcy Polaków, mieszkańców sąsiadujących z Polską przygranicznych rejonów Ukrainy do Kazachstanu. Stalin po nieudanym eksperymencie stworzenia dwóch polskich regionów autonomicznych na Ukrainie i Białorusi ze stolicą w Marchlewsku i Dzierżyńsku ukarał w ten sposób Polaków za niepoddanie się przymusowej sowietyzacji: wyzbyciu się wiary katolickiej i poddaniu się przymusowej kolektywizacji. W latach 1937-38 nastąpiła kolejna wielka fala masowych aresztowań i egzekucji w wyniku opisywanej przez nas "polskiej operacji NKWD" [1].
W ubiegłą sobotę przedstawiłem losy mojego dziadka rozstrzelanego w 1938 r. przez NKWD z Ukraińskiej SRS, Wincentego Moszkowskiego i jego 4 braci. Również brat mojej babci Leontyny Moszkowskiej (1907-91) z d. Janiszewskiej - Jan Janiszewski, z zawodu nauczyciel, w końcu lat 30. został aresztowany pod pretekstem prowadzenia antysowieckiej propagandy. Według fragmentarycznych wspomnień, denuncjator oskarżył Jana Janiszewskiego o to, iż dzieciom mówił, że w Polsce żyje się lepiej. Rodzina dowiedziała się od funkcjonariuszy NKWD, że Jan Janiszewski został skazany na 10 lat łagru bez prawa korespondencji, jednak od tego czasu wszelki słuch po nim zaginął. Podobny los spotkał wówczas również kilka innych znajomych polskich rodzin.
Dzięki uprzejmości pani Iriny Flige, dyrektora Centrum Naukowo-Informacyjnego "Memoriał" w Sankt Petersburgu otrzymaliśmy dokumenty obrazujące tragiczne losy Polaków mieszkających w latach wielkiego terroru w Leningradzie.

Kontrrewolucjoniści, szpiedzy i dywersanci
Edmund Grądziuk, syn Jana, urodził się 25.10.1907 r. w okolicach Tomaszowa we wsi Dub (Dąb?), Polak, bezpartyjny, kawaler. W 1930 r. skończył Leningradzki Instytut Politechniczny z tytułem inżyniera mechanika o specjalności "turbiny parowe". Wykładał we Wszechzwiązkowym Instytucie Kotłów Turbinowych. Pracował jako konstruktor w zakładzie nr 211 ("Zjednoczenie Swietłana"). Aresztowany 20.10.1937 r. Wraz z nim zatrzymano 10 Polaków z tego zakładu (w tym jedną kobietę). Na podstawie dokumentów śledczych poznajemy ich nazwiska: Dymitr Pietkiewicz, Franciszek Pietkiewicz, Wasyl Mołokin, Kazimierz Walanin, Józef Potrebo, Bronisław Hass, Ignacy Zimnicki, Waleria Rosłanas, Alfons Szymanowski, Adam Lutnicki. Wszyscy otrzymali wyroki śmierci 28.10.1937 r. i zostali rozstrzelani 1.11.1937 r.
W dokumentach śledczych rozstrzelanych powtarzają się standardowe zarzuty stawiane wówczas "wrogom ludu", jak: "organizowanie polskiej, dywersyjnej działalności", "werbunek kontrrewolucyjnie i nacjonalistycznie nastawionych Polaków", "przeprowadzanie aktów dywersyjnych", itp.
Edmundowi Grądziukowi zarzucono przystąpienie (za namową "osądzonego" wcześniej E.S. Jastrzębskiego) do "kontrrewolucyjnej polskiej, dywersyjnej organizacji" w zakładzie obronnym nr 211. Od Jastrzębskiego Edmund miał "przyjąć zadanie podpalenia laboratorium próżniowego w celach dywersyjnych". NKWD zarzuciło mu również "umyślnie nieprawidłowe opracowywanie rysunków technicznych podzespołów obrabiarek" przeznaczonych do produkcji wojskowej oraz prowadzenie "kontrrewolucyjnej, polsko-nacjonalistycznej propagandy wśród robotników Polaków". Pod wyrokiem śmierci Edmunda Grądziuka widnieje podpis komendanta UNKWD obwodu leningradzkiego, st. porucznika bezpieczeństwa państwowego, niejakiego A.P. Polikarpowa.
Równie tragiczny los spotkał matkę zamordowanego, Marię, która (w wieku 73 lat) jako "wychowawczyni wroga ludu" po aresztowaniu syna została zesłana do Czerepowca w obwodzie wołogdzkim 23.11.1937 r., gdzie pracowała na budowie. Po roku Maria Grądziuk została uwolniona i mogła powrócić do Leningradu. Umarła z głodu w czasie blokady miasta.

Z ekspedycji na śmierć
Wiktor Rząśnicki, syn Adolfa, urodził się 2.12.1913 r. w Saratowie. Jego ojciec był geologiem-zesłańcem. W 1932 r. rozpoczął studia biologiczne na Uniwersytecie Leningradzkim. Jego pasją naukową stała się zoologia, którą zgłębiał pod kierownictwem profesorów D.N. Koszkarowa i W.A. Dogela. Obaj naukowcy wysoko oceniali zdolności swojego podopiecznego. Na wiosnę 1937 r. Wiktor ukończył kurs teoretyczny na fakultecie biologicznym; jesienią pozostało mu jedynie zdać egzaminy państwowe. Na polecenie Instytutu Futrzarskiego udał się na ekspedycję w rejon Starej Russy, gdzie prowadził badania i obserwacje w zakresie aklimatyzacji i rozmnażania jenotów. We wrześniu 1937 r. usatysfakcjonowany wynikami badań Wiktor powrócił do Leningradu z zamiarem pisania pracy naukowej. Tej samej nocy, gdy powrócił ze Starej Russy, został aresztowany. W ciągu dwóch miesięcy krewni Wiktora próbowali dowiedzieć się o jego losie w NKWD, usiłując przekazać wiadomość za pośrednictwem funkcjonariuszy, którzy - jak się okazało - potrafili jedynie wyłudzać pieniądze. Potem poinformowali rodzinę, że Wiktor został skazany na 10 lat i zesłany do łagru na Dalekim Wschodzie. W 1954 r. po wielokrotnych interwencjach i zapytaniach rodziny przyszła urzędowa odpowiedź, że poszukiwany krewny umarł na gruźlicę w 1944 r. i został pośmiertnie rehabilitowany. Prawda wyszła na jaw znacznie później. Wiktor Rząśnicki został skazany na rozstrzelanie 2.12.1937 r. wyrokiem komisji NKWD i prokuratury ZSRS. Zabito go 10.12.1937 r.

Na pogrzeb nie puścili, zastrzelili
O szczegółach tragicznego losu Czesława Krupowicza, syna Leonarda, dowiadujemy się ze wspomnień jego rodzonej siostry, Haliny Sokołowej. Czesław urodził się 26.03.1914 r. w Leningradzie. Pracował w zakładzie Kirowa jako ślusarz narzędziowy. W sierpniu 1937 r. odbywał służbę w wojskach pancernych w Krasnym Siole (obwód leningradzki) jako szeregowy. "Czesław na swoje nieszczęście ładnie rysował, a w przyszłości, nie mam co do tego wątpliwości, zostałby artystą malarzem" - wspomina siostra. Oto jej świadectwo:
"W maju 1937 r. umarła maleńka córeczka naszego starszego brata, ale komendant nie dał przepustki Czesławowi na pogrzeb krewnej. Czesław wybuchnął gniewem i doszło między nimi do bardzo nieprzyjemnej rozmowy. 22 sierpnia Czesław powiesił kolejny numer gazety ściennej, którą redagował. 30 sierpnia mama jak zwykle pojechała do jednostki wojskowej, aby odwiedzić syna, przywieźć mu papierosy i podarunek. Gdy podeszła do wartownika i poprosiła go, aby wezwał brata, wartownik zmienił się na twarzy, nie mogąc nawet wypowiedzieć słowa, a ujrzawszy idącego komendanta wyszeptał: 'Mamusiu, odejdźcie, ja wam później opowiem'. Potem oznajmił jej: 'Wasz syn został aresztowany, on wydał gazetę ścienną z 'przyjacielską' karykaturą komendanta oddziału'. Chodziła mama do biura informacyjnego 'wielkiego domu' i otrzymywała odpowiedź: 'wróg narodu, bez prawa korespondencji na długi okres'. I tak chodziła wiele miesięcy - bez rezultatu.
Za 'nieumiejętne wychowanie syna' ojca wykluczono z partii. Od rodziny zażądali pisemnego zobowiązania do nieopuszczania Leningradu. Przez dziesięć miesięcy każdy stuk na korytarzu odbijał się w każdym z nas. Przez 17 lat pisaliśmy rozpaczliwe listy adresowane do Stalina i Rady Najwyższej, ale odpowiedzi nie uzyskaliśmy. Mama umarła w 1954 r. w pełnym przekonaniu, że do Stalina nasze listy nie dochodzą. Na moją interpelację w KGB w 1988 r. poinformowali mnie, że Czesława rozstrzelano 15 września 1937 r., po 22 dniach od aresztowania. Miał nieszczęście urodzić się Polakiem" - komentuje z bólem pani Halina.

"Wrogowie" czają się na kolei
Już od czasów carskiej Rosji wielu Polaków znajdowało pracę w kolejnictwie, którą kontynuowali ich synowie. Również oni stali się obiektem wielu represji. Dzięki archiwum oddziału "Memoriału" w Krasnojarsku[2] odnajdujemy m.in. tragiczne świadectwo Marty Opalińskiej. Jej ojciec, Marian Opaliński, syn Stanisława, ur. w 1895 r., rodem z Warszawy, w 1920 r. mieszkał w Krasnojarsku. W latach 30. mieszkał z rodziną w miejscowości Nikołajewka i pracował jako majster 2. oddziału wagonów stacji Krasnojarsk. Aresztowano go 30.08.1937 r. "Wysmarowali mu zarzut już nie jako 'polskiemu szpiegowi', ale 'trockiście'. W czasie aresztowania w domu przeprowadzono rewizję, ale żadnych rzeczy nie zabrali, oprócz fotografii i dwóch listów, które przysłały z Polski jego siostry" - zeznaje pani Marta. 4.01.1938 r. zapadła decyzja "dwójki" (komisarz ludowy plus prokurator ZSRS) o rozstrzelaniu Mariana Opalińskiego. Wyrok wykonano 18.01.1938 r. w Krasnojarsku.

Koszmar zesłania
W archiwum "Memoriału" w Krasnojarsku znajdujemy oświadczenie Bronisławy Leskowej wskazujące, jak przebiegały deportacje i zsyłki masowo aresztowanych Polaków. Na początku lutego 1930 r. we wsi Gniwań (30 km od Winnicy) aresztowano Adolfa Zdzitowieckiego (1908-37), księgowego pracującego w miejscowej cukrowni. Kilka dni później aresztowano jego ojca, Izydora (1877-1938), pracującego w tym samym zakładzie jako ślusarz. Niewiele wcześniej sekretarz wiejskiego sowietu Lasota usiłował wymóc od nich szantażem 250 rubli. O aresztowanych nie było żadnych wieści. Żona Izydora Zdzitowieckiego jeździła do Charkowa (ówczesnej stolicy Ukrainy) i dowiedziała się, że syn został zesłany do kopania Biełomorkanału, a mąż do miejscowości Sowrudnik w Kraju Krasnojarskim. Stracił życie wkrótce po aresztowaniu. 5 września rodzina otrzymała wezwanie z wiejskiego sowietu. Władze nakazały przygotować się na zsyłkę, uspokajając, że wyślą ich nie jako "rozkułaczonych", ale "w ramach łączenia rodzin". 25 lub 26 września rodzinę załadowano na podwody i wywieziono do Winnicy, a tam zapędzono do wagonu towarowego. Deportowani zostali: Antonina Zdzitowiecka z domu Ordyńska, córka Stanisława, (1886-1977), jej dzieci: Wacław (ur. w 1915 r., mieszka w Krasnojarsku), Kazimierz (1919-45), Bronisława (ur. w 1924 r., mieszka w Krasnojarsku). Równocześnie z tą rodziną Sowieci deportowali z Gniwnia jeszcze sześć polskich rodzin, w tym Lasów, Sołbutyńskich (matka z dwojgiem dziećmi), Sułkowskich (matka z dwojgiem dzieci), Tulickich, Syryczków. Przeważały samotne matki z dziećmi, których mężowie byli aresztowani wcześniej. Przez pierwsze 3 miesiące zesłańcy przebywali na stacji Jaja, (obecnie obwód kemerowski). Zapędzono ich 10 km od stacji do przepełnionych wygłodzonymi zesłańcami, zawszawionych baraków. W styczniu 1931 r. większość wymienionych trafiła do Krasnojarska, na stację Jenisiej, na prawy brzeg rzeki, gdzie ponownie wegetowali w przepełnionych barakach. Szczęśliwcy przeżyli.

Holokaust w liczbach
Łączną liczbę wszystkich represjonowanych w ZSRS w latach 1938-39 rosyjski historyk N. Barsukow ocenia na mniej więcej 1,5 mln. Inny badacz, A. Sokołow, nie powołując się na źródła, podaje cyfrę 1 mln 372 tys. aresztowanych. B. Ziemkow uważa, że "łącznie w ZSRS w latach 1937-1938 represjonowano (łącznie z aresztowanymi i nie osądzonymi) około 2,5 mln ofiar, co przekłada się na 2,5 proc. dorosłej ludności kraju". Działacze moskiewskiego "Memoriału" Arsenij Rogiński i Nikita Pietrow podają liczbę aresztowanych 1,6 mln. Ilu było wśród nich Polaków? Historycy z "Memoriału" stwierdzają, że ofiarami sowieckich masowych represji politycznych przed 17 września 1939 r. padło ponad 180 tysięcy Polaków i osób polskiego pochodzenia (lub ludzi obwinianych o związki z Polską), a po tej dacie - 510-530 tysięcy Polaków i polskich obywateli.
Według niektórych polskich ocen, między styczniem 1937 r. a grudniem 1938 r. aresztowano łącznie ok. 7 mln, zamordowano 1-1,7 mln osób. "Nie wdając się w konfrontację z ocenami polskiej historiografii i z liczbami represjonowanych innych narodowości, zauważmy tylko, że represje o takiej skali nie mogły nie pozostawić ugruntowanej nieufności do ZSRS i Rosji w świadomości nie tylko Polaków podlegających represjom, ale i całego społeczeństwa polskiego. Ów brak zaufania pozostaje nadal realną rzeczywistością również dla współczesnych pokoleń obywateli obu krajów"[3] - oceniają działacze moskiewskiego "Memoriału". Ich wkład dla ocalenia od zapomnienia męczeństwa Polaków służy przezwyciężaniu tragicznej przeszłości.
Waldemar Moszkowski

[1] Zob. Pietrow N.B., Roginskij A.B., "Polskaja operacija" NKWD 1937-1938 gg. W: Repressii protiw polakow i polskich grażdan, "Zwienia", Moskwa 1997.
[2] Pełna lista świadectw krasnojarskiego oddziału "Memoriału" jest dostępna pod adresem: http://www.memorial.krsk.ru/index1.htm
[3] Ot Polskoj komissii Obszczestwa "Memoriał". W: Repressii protiw polakow i polskich grażdan, "Zwienia", Moskwa 1997.

Pani Irinie Flige, dyrektor Centrum Naukowo-Informacyjnego "Memoriał" w Sankt Petersburgu, serdecznie dziękujemy za nadesłanie świadectw polskich ofiar terroru komunistycznego z rejonu Leningradu.

Waldemar Moszkowski, Nasz Dziennik, 2002-10-19

powrot