Przez ponad rok od wszczęcia postępowania w sprawie okrutnego mordu popełnionego na ludności polskiej w Brzostowicy Małej białostoccy prokuratorzy IPN nie zdołali ustalić jego sprawców. Śledztwo utknęło w miejscu. Do dziś prokuratorzy nie przesłuchali bodajże jedynego żyjącego naocznego świadka tamtych wydarzeń. Pikanterii całej sprawie dodaje fakt, iż zajmuje się nią ten sam oddział IPN-u, który jeszcze niedawno w iście ekspresowym tempie "ustalił" sprawców zbrodni w Jedwabnem.
O nieludzkiej zbrodni, do jakiej doszło w połowie września 1939 r. w niewielkiej miejscowości Brzostowica Mała położonej na terenie obecnej Białorusi, informowaliśmy we wrześniu ubiegłego roku. Byliśmy pierwszą ogólnopolską gazetą, która przypomniała, iż tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej do Brzostowicy Małej za sprawą tamtejszej ludności, głównie pochodzenia żydowskiego, w tej niewielkiej miejscowości doszło do wyjątkowo okrutnego mordu na polskich mieszkańcach wioski. Prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej zapewniali wówczas, iż w tej sprawie natychmiast zostanie wszczęte śledztwo.
- IPN w Białymstoku wszczął śledztwo w sprawie komunistycznej zbrodni dokonanej we wrześniu 1939 r. w Brzostowicy Małej koło Grodna na Białorusi. Z rąk bojówek zginęło tam kilkudziesięciu polskich mieszkańców. Gdy wchodzili Sowieci, uaktywniały się grupy komunizujące i po zapewnieniach, że nie będą pociągane do odpowiedzialności, dokonywały rozrachunków. Dotykało to różnych grup ludności polskiej - mówił w październiku ubiegłego roku w wywiadzie udzielonym PAP prokurator Radosław Ignatiew, naczelnik Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Rok po wszczęciu dochodzenia w sprawie zbrodni brzostowickiej prokuratorzy białostockiego IPN nie mogą pochwalić się niemal żadnymi istotnymi ustaleniami w tej kwestii.
- W toku dotychczasowego postępowania ustalono i przesłuchano w charakterze świadków dziesięć osób, które nie były jednakże bezpośrednimi świadkami wydarzeń mających miejsce 18 września 1939 r. w Brzostowicy Małej, zaś wiedzę na ten temat czerpały z relacji zmarłych już osób, które w tamtym okresie zamieszkiwały w Brzostowicy - poinformował nas prokurator Robert Janicki z Głównej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. - Podawane przez świadków wersje zdarzenia, mimo że różniły się co do pewnych okoliczności, pozwoliły na odtworzenie jego przebiegu. Ustalono dane kolejnych trzech osób, które również zostaną przesłuchane w charakterze świadków - dodał Janicki.
Wkrótce po opublikowaniu pierwszych materiałów dotyczących wydarzeń w Brzostowicy udało się dotrzeć do naocznego świadka tych wydarzeń. Kiedy w Brzostowicy mordowano Polaków, miał 5 lat. Być może dlatego ocalał.
- Byłem dzieckiem, jednak na tyle dużym, by rozumieć, że dzieje się coś strasznego. Ten widok będzie mnie prześladował do końca życia - mówił nasz informator. - Komuniści wkroczyli do Brzostowicy, gdy nie stacjonowały tam już miejscowe oddziały polskich wojsk, a jeszcze nie weszły "ruskie". Uzbrojeni w "obrzyny" i siekiery nosili na ramionach charakterystyczne czerwone opaski z gwiazdą - wspominał. - Chodzili w kilkuosobowych grupach po Brzostowicy, byli wśród nich Żydzi, jednak przeważali Białorusini. Pamiętam, że przyszli nocą i wyciągali ludzi z domów. Krzyk był straszliwy. Przewodził im Ajzik, syn Deli i Borucha, członka PPR - opowiadał mężczyzna. Nasz informator zapowiedział, iż poinformuje IPN o znanych mu faktach.
Jak jednak wynika z przekazanych nam przez IPN informacji na temat stanu śledztwa, tego naocznego świadka wydarzeń do tej pory nie przesłuchano. Prokurator nie poinformował o powodach zwłoki.
Prowadzący postępowanie prokuratorzy zwrócili się o udostępnienie posiadanych informacji na temat wydarzeń w Brzostowicy do szeregu polskich i znajdujących się obecnie na terenie Białorusi organizacji polonijnych.
- W toku śledztwa podejmowane są działania zmierzające do przeprowadzenia dowodu z dokumentów na okoliczności będące przedmiotem postępowania. Przeprowadzono kwerendy w archiwach Ośrodka "Karta" w Warszawie, Muzeum im. Gen. Władysława Sikorskiego, Instytutu Marszałka Piłsudskiego oraz Studium Polski Podziemnej w Londynie - poinformował nas prokurator Robert Janicki.
Nie wiadomo jednak, dlaczego Instytut Pamięci Narodowej nie zwrócił się z prośbą o udostępnienie dokumentów do strony niemieckiej. Jak udało się nam ustalić, kiedy do Brzostowicy wkroczyli Niemcy, znaleźli w archiwach miejscowego oddziału partii komunistycznej listę Polaków przeznaczonych do wywózki. Niemcy też rozkopali mogiły, żołnierze filmowali całą ekshumację zwłok.
- Znajomy, który był na przymusowych robotach w Westfalii, opowiadał, że wielokrotnie wyświetlano tam tę taśmę, jako przykład bestialstwa sowietów - opowiada nasz rozmówca. Cywilni pracownicy administracyjni niemieckiego okupanta przeprowadzili śledztwo. Część z komunistycznych zbrodniarzy udało im się ująć. - Wyrokiem niemieckiego sądu część bandytów pod koniec 1944 r. została zlikwidowana. Rozstrzelano ich pod Piotrowcami. Wielu jednak udało się uciec, dzięki pomocy partii komunistycznej. Po wojnie władze sowieckie wystawiły odpowiedzialnym za zbrodnie na Polakach pomnik - mówił starszy mężczyzna.
Nie wiadomo jeszcze, jaka ostatecznie zapadnie decyzja w tym postępowaniu i kiedy się ono zakończy.
- Na obecnym etapie nie jest możliwe określenie terminu zakończenia śledztwa, bowiem cele tegoż postępowania nie zostały osiągnięte, zaś możliwości dowodowych w tej sprawie nie wyczerpano - powiedział prokurator Janicki.

Zginęli, bo byli Polakami
Przypomnijmy: kiedy 17 września 1939 roku Armia Czerwona w zdradzieckim ataku wtargnęła na tereny Polski, w gminie Indura uaktywniły się miejscowe bandy komunistyczne, gotowe do kolaboracji z sowieckim okupantem. Jedną z najgroźniejszych bojówek grasujących w okolicach Grodna była grupa dowodzona przez żydowskiego handlarza Ajzika. Trudno jest ustalić dokładną datę wtargnięcia bandy do Brzostowicy Małej oraz liczbę zamordowanych. Przyjmuje się, że zginęło tam ok. 50 osób. Zdaniem historyka Marka Wierzbickiego, zbrodni dokonano prawdopodobnie już po wkroczeniu Sowietów do gminy Indura, co nastąpiło między 19 a 20 września 1939 r. Dla mieszkających tam Polaków oznaczało to początek kaźni. Bandyci w okrutny sposób zamordowali całą polską ludność wioski, m.in. hrabiostwo Wołkowickich, ich szwagra oraz wójta gminy, sekretarza urzędu gminnego, kasjera, listonosza i nauczyciela, pracującego w miejscowej szkółce. Wybranych najpierw nieludzko torturowano, ofiary "pojono wapnem", a następnie wrzucono do dołu i jeszcze żywe zasypano. Zamęczono ich przede wszystkim dlatego, że byli Polakami, a na dodatek "wrogami klasowymi". Wielu z żydowskich i białoruskich komunistów, którzy dopuścili się tej zbrodni, pochodziło ze wsi Padbahoniki, gdzie znajdował się matecznik Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Stamtąd też pochodził Arkadiusz Łaszewicz, po wojnie wieloletni I sekretarz KW PZPR w Białymstoku.

Fakty niepoprawne politycznie
Kontrowersje wokół sprawy pojawiły się tuż po rozpoczęciu śledztwa. Prokurator Ignatiew, naczelnik Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, indagowany przez media o udział ludności żydowskiej w tej zbrodni, mówił w październiku ub.r.:
- W naszej ocenie, po obu stronach byli obywatele polscy.
Trudno nie odnieść wrażenia, że to narodowość zbrodniarzy jest powodem, dla którego śledztwo w sprawie Brzostowicy Małej, rok po wszczęciu postępowania, utknęło w miejscu. Przez ponad dwanaście miesięcy prokuratorzy białostockiego Instytutu Pamięci Narodowej, tak zasłużeni ekspresowym tempem prowadzonego dochodzenia w sprawie wydarzeń w Jedwabnem i ferowania wyroków jeszcze przed zakończeniem śledztwa, de facto sprzecznych z ustaleniami historyków i naukowców, w przypadku zbrodni popełnionej przez ludność żydowską na polskich mieszkańcach sprawiają wrażenie, jakby grali na zwłokę.
Wojciech Wybranowski, Poznań


Niewygodne fakty
W ciągu dwunastu miesięcy IPN przesłuchał zaledwie 10 świadków - a więc mniej niż jednego miesięcznie. Biorąc pod uwagę wręcz ekspresowe tempo, z jakim poprowadzono dochodzenie w sprawie Jedwabnego, jak szybko ustalono liczbę ofiar i ferowano sprzeczne z ustaleniami historyków wyroki, białostockim prokuratorom nieudolności teoretycznie zarzucić nie można. Czyżby więc indolencja śledcza w sprawie zbrodni w Brzostowicy Małej spowodowana była innymi przyczynami? Na przykład takimi, iż tutaj ofiarami byli Polacy, a mordercami komuniści: Białorusini i Żydzi. Czy przypadkiem nie jest spowodowana tym, że ewentualne ustalenia mogłyby potwierdzić to, co znani i cenieni historycy - m.in. prof. Tomasz Strzembosz, prof. Jerzy R. Nowak czy Leszek Żebrowski - podkreślali od dawna - ludność żydowska na Kresach współpracowała z sowieckim okupantem, niejednokrotnie w okrutny sposób mordując Polaków? Czy wreszcie dlatego że takie ustalenia mogłyby zburzyć starannie budowany przez niektóre środowiska mit o "spokojnej, lojalnej wobec II RP ludności żydowskiej, wymordowanej przez polskich sąsiadów", a pokazać zupełnie inny obraz tamtych wydarzeń; udowodnić, że ewentualne nastroje antyżydowskie na Kresach mogły być spowodowane wcześniejszymi okrutnymi, antypolskimi ekscesami, do jakich dochodziło ze strony mieszkających tam skomunizowanych Żydów? (podkr. - red. NW) Te pytania pozostają dziś bez odpowiedzi. Możemy mieć jedynie nadzieję, że pracownicy białostockiego IPN udzielą na nie odpowiedzi - a uczynić to mogą jedynie poprzez jak najszybsze ustalenie winnych i pociągnięcie sprawców, o ile jeszcze żyją - niezależnie od ich narodowości - do odpowiedzialności karnej.

Wojciech Wybranowski, Nasz Dziennik, 2002-10-02

powrot