Okrutny mord, dokonany we wrześniu 1939 r. w Małej Brzostowicy (powiat Grodno) na ziemianach Wołkowickich i przedstawicielach polskiej inteligencji, nie był odosobnionym przypadkiem. W rzeczywistości po 17 września 1939 r. na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej rozegrał się kolejny akt dramatu dziejowego w postaci fali mordów, napadów, samosądów i grabieży, dokonywanych przez miejscową ludność, a więc obywateli II Rzeczypospolitej, na swoich sąsiadach, obywatelach tego samego państwa.

Na samej tylko Grodzieńszczyźnie, obok zamordowanych Wołkowickich, zginęło także wielu innych ziemian, m.in.: hrabia Michał Krasiński z majątku Bojary (gmina Indura), książe Andrzej Czetwertyński, właściciel majątku Skidel, inż. Witold Beretti, właściciel majątku Parchimowce, inż. Joachim Leśniewicz, właściciel majątku Zajkowszczyzna, dziesięciu osadników wojskowych z osady wojskowej Lerypol, siedmiu osadników wojskowych z osady wojskowej Budowla i wielu innych, często bezimiennych obywateli II RP.

Dokonanie tych (i wielu innych) zbrodni stało się możliwe dzięki specyficznej sytuacji polityczno-militarnej, w jakiej znalazła się ta część przedwojennej Polski po 17 września 1939 roku.

W chwili wkroczenia Armii Czerwonej na ziemie płn.-wsch. II RP (zwane tradycyjnie Kresami Północno-Wschodnimi) większość tego terenu była pozbawiona regularnych oddziałów Wojska Polskiego. W wielu miejscowościach policja ewakuowała się wraz z organami administracji rządowej i samorządowej, toteż brakowało sił, które mogłyby skutecznie przeciwdziałać anarchii i rozprzężeniu.

W tej sytuacji po 17 września na Kresach Północno-Wschodnich II RP zapanował kilkudniowy (w niektórych miejscach nawet dłuższy) okres "bezkrólewia", kiedy następował stopniowy, wolniejszy lub szybszy rozpad struktur dotychczasowej władzy państwowej, a nie powstały jeszcze organa nowej władzy, mogące zapewnić obywatelom bezpieczeństwo osobiste i nietykalność majątkową. Do szeroko rozpowszechnionych zdarzeń należały wówczas napady na ludność cywilną połączone z rabunkiem, ograniczeniem wolności, pobiciem, a czasem nawet z morderstwem. Trwały one aż do momentu opanowania sytuacji przez ogniwa administracji sowieckiej i NKWD. Te ostatnie wypełniły swoistą pustkę powstałą na skutek rozpadu administracji polskiej po 17 września 1939 r. i - mimo represyjnego charakteru - zakończyły okres anarchii na opisywanym obszarze.

Kim były ofiary mordów, napadów i grabieży? Możemy je podzielić na dwie grupy. Pierwszą z nich tworzyły osoby zamożne, a więc na obszarach wiejskich ziemianie (głównie Polacy), bogaci chłopi (Polacy i Białorusini), zaś w miastach: kupcy, przemysłowcy, zamożni inteligenci, Żydzi i Polacy. Napadano ich ze względu na mienie, które posiadali.

Drugą kategorię ofiar "dni swobody" (tak powszechnie określano wówczas anarchię na Kresach) stanowiły osoby bliżej związane z przedwojennym państwem polskim, z racji wykonywanego zawodu, działalności społecznej lub otwarcie okazywanych propolskich sympatii. Byli to głównie: policjanci, urzędnicy, nauczyciele, księża, oficerowie Wojska Polskiego, osadnicy wojskowi i leśnicy. Przy selekcji ofiar nie stosowano kryterium przynależności narodowej, niemniej na skutek prowadzonej przed wojną przez władze polskie polityki polonizacji Kresów większość przedstawicieli tych grup zawodowych była narodowości polskiej. Z tego powodu ofiarami byli przede wszystkim Polacy.

W podobnej sytuacji znajdowali się mieszkańcy miast, zwłaszcza Żydzi, którzy po upadku administracji polskiej byli narażeni na napady i rabunki miejscowych bandytów i okolicznych chłopów. Do "tradycji" okresów przejściowych należały bowiem grabieże mienia żydowskiego i wystąpienia o charakterze pogromowym. I rzeczywiście, w wielu miejscowościach dochodziło do napadów rabunkowych, m.in. w Kolnie, Grajewie, Brześciu n. Bugiem, Sokołach. Ludność żydowska i polska miast kresowych usiłowała przeciwstawić się fali anarchii, powołując uzbrojone drużyny samoobrony, oddziały Straży Obywatelskiej, różnego rodzaju "milicje", wreszcie na własną rękę pilnując swoich mieszkań, kamienic i sklepów.

Do osób zaangażowanych w mordy, napady i grabieże należeli przede wszystkim miejscowi komuniści lub ich sympatycy, osoby z marginesu społecznego, "motłoch" wiejski i miejski. Ważną rolę odegrali w nich także członkowie różnego rodzaju prosowieckich bojówek, grup samoobrony, oddziałów dywersyjnych i partyzanckich, które licznie pojawiły się z chwilą rozpoczęcia agresji sowieckiej na Polskę. Wśród sprawców wspomnianych ekscesów nie brakowało przedstawicieli wszystkich narodowości zamieszkujących Kresy Północno-Wschodnie. Tak więc na terenach wiejskich Kresów Północno-Wschodnich II RP (na wschód od Białegostoku) przeważali w nich Białorusini, w miastach i miasteczkach Żydzi, zaś na zachód od Białegostoku, tzn. w zachodniej części przedwojennego województwa białostockiego oraz w regionie łomżyńskim (a więc na obszarach etnicznie polskich), w bandach rabunkowych przeważali Polacy.

Dużą rolę w inspirowaniu lub wręcz prowokowaniu napadów i mordów odegrały władze sowieckie, które w pierwszych dniach po zajęciu Kresów Północno-Wschodnich wykazywały zadziwiającą bierność wobec przypadków samosądów i gwałtów. Gdzieniegdzie nawet sami Sowieci zachęcali do wymierzania sprawiedliwości na własną rękę. Na przykład nie ingerowano w działania ad hoc powołanych milicji, które dopuszczały się licznych aktów przemocy, rabunków, a nawet morderstw. Pobłażliwa postawa władz sowieckich wobec sprawców mordów i grabieży nie powinna zaskakiwać, ponieważ tego rodzaju ekscesy miały potwierdzać tezę propagandy sowieckiej o rewolucji społecznej, jaka dokonała się spontanicznie na Kresach po wkroczeniu Armii Czerwonej. Oczywiście, nie miało to wiele wspólnego z prawdą, albowiem Sowieci realizowali tam przygotowany wcześniej scenariusz wydarzeń, ale dostarczało argumentów na użytek propagandowy. Zezwalając na mordy i samosądy, a nawet je inspirując, władze sowieckie osiągnęły jeszcze jeden cel polityczny. Doprowadziły bowiem do skłócenia narodów zamieszkujących Kresy oraz pogłębiły istniejące na terenach wiejskich konflikty klasowe. Miało to ułatwić rządzenie wielonarodowościowym terytorium w myśl rzymskiej maksymy: "divide et impera".

Wyróżnienia w tekście pochodzą od red. Naszej Witryny.

Dr Marek Wierzbicki, Nasz Dziennik, 2002-10-02

powrot