Władysław Szpilman nie był typowym polskim przedwojennym Żydem, bardziej do niego pasowało określenie: "Polak żydowskiego pochodzenia". Rzeczpospolita była bowiem tyglem narodów, kultur, nawet cywilizacji. Od setek lat żyli wśród nas "obcy", którzy, wtapiając się w otoczenie, wzbogacali je, jednocześnie coś zachowując ze swej tożsamości. Rodzina Szpilmanów - zasymilowana, inteligencka, była nietypowym środowiskiem, aby na podstawie jej historii opisywać los polskich Żydów. Nawet imiona mieli już polskie - wszak Władysławów nie spotykało się w rodzinach żydowskich.

Władysław Szpilman był muzykiem. Jednym z najzdolniejszych kompozytorów młodego pokolenia przed wojną, miłośnikiem Chopina, etatowym pianistą w Polskim Radiu. Jego kariera była zaprzeczeniem współczesnych żydowskich stereotypów, że Żydzi przed wojną w Polsce stali u progu zagłady (bo i takie absurdy coraz częściej spotyka się na Zachodzie). Rozkochany w muzyce, nie angażował się w politykę (ani polską, ani żydowską), przyjaciół miał po obu stronach - jego środowiskiem byli po prostu ludzie kultury. Wybuch II wojny światowej, wejście Niemców do Warszawy, brutalna, nieznana wcześniej w dziejach okupacja... To wszystko nie tylko przerwało jego świetnie zapowiadającą się karierę, to był koniec takiego świata, jaki dotychczas znał i akceptował.

Bez czarno-białych kolorów

Historia niemieckiej okupacji w Warszawie, pokazana w filmie Romana Polańskiego, jest na tyle uczciwa, że aż budzi podejrzenia: nie ma inwektyw w stosunku do Polaków, nie ma wybielania postaw żydowskich, nie ma czarno-białych kolorów, dzielących świat (nie tylko ówczesny) na dobrych Żydów i złych Polaków. W tym sensie film Polańskiego nie ma nic wspólnego z fabryką Hollywood, która nie pokazuje historii, tylko ją tworzy od podstaw. Oczywiście z niczego, od fałszywych założeń poczynając, po fałszywe losy, pokazane jednak tak przejmująco, aby utrwalić stereotyp tych "antysemickich do szpiku kości" Polaków.

Tym, którzy w to nie wierzą, polecam głośne produkcje ostatnich lat: "Listę Schindlera" Stevena Spielberga (słusznie zwaną "Listą Szwindlera"); "Mamuschę" Petera Bogdanovicha (który sam został uratowany z zagłady w Belgradzie) - film wyprodukowany przy znaczącym współudziale znanej piosenkarki Barbry Streisand; "Z piekła do piekła" w reżyserii jakiegoś Rosjanina (?) o nazwisku Astrachan, ale producentem tego "dzieła" jest Artur Brauner, polski Żyd, mieszkający obecnie w Berlinie. Szkoda, że ten ostatni film nie jest rozpowszechniany w Polsce - być może dużo osób wyleczyłoby się z wielu kompleksów...

Obecnie możemy się spodziewać, że hollywoodzka "fabryka snów" weźmie się za film o Jedwabnem, gdzie podstawą scenariusza będzie osławiony paszkwil Jana Tomasza Grossa. Dlaczego nie? Skoro jego wersja trafiła już do podręczników historii w Polsce...

W "Pianiście" na szczęście tego nie ma - Roman Polański (który na skutek różnych okoliczności natury obyczajowej musiał uciekać z USA) nie jest już od lat reprezentatywny dla środowiska twórców z Hollywood. Ponadto - co ważne w tej historii - ten reżyser sam przeżył wojnę, okupację i getto w Polsce, a zatem nie były mu potrzebne podszepty i naciski z żadnej strony. W filmie jest zatem wrzesień 1939 roku w Warszawie, warszawska ulica ze scenami okupacyjnej grozy (nie tylko dla Żydów, ale także dla Polaków), jest bohaterska obrona getta w kwietniu i maju 1943 roku, ale jest też Powstanie Warszawskie 1944 r. Warto tu przypomnieć, że w 1994 roku głowy państw europejskich, odpowiadając na zaproszenie ówczesnego prezydenta Lecha Wałęsy do uczestniczenia w uroczystościach 50. rocznicy Powstania Warszawskiego, dziękowały oficjalnie za zaproszenie na obchody kolejnej rocznicy... powstania w getcie. Taka jest dziś świadomość cywilizowanego Zachodu i stan wiedzy o Polsce.

Trudna prawda

Szpilman opisał swe losy w 1946 roku i zostały one wówczas wydane drukiem, pod tytułem "Śmierć miasta". Opisał, to może zbyt duże słowo - opowiedział część swojej historii i część tego, co widział. Czy jest możliwe opowiedzenie wszystkiego? Wydaje się, że nie. Ponowne wydanie jego wspomnień, nieco zmienione i pod innym tytułem - "Pianista" (bardziej adekwatnym do treści, Szpilman opowiada bowiem przede wszystkim o sobie) - wbrew pozorom - nie zawiera żadnych nowych rewelacji.

Warto odnotować, że książka, a w ślad za nią i film eksponują łańcuch ludzi dobrej woli, którzy pomagają Szpilmanowi - w miarę swoich możliwości - przetrwać ten straszny czas. Tych osób jest kilkanaście; każda z nich miała przecież swoją rodzinę, co w warunkach straszliwego zagrożenia (pomoc udzielana Żydowi groziła karą śmierci nie tylko dla pomagającego, ale często dla jego otoczenia) było czynem heroicznym. Krąg pomagających był zatem znacznie szerszy niż te kilkanaście osób i całkowicie obala to stereotyp, że Polacy byli co najwyżej "biernymi świadkami". Ale, gwoli ścisłości, musimy pamiętać, że pomaganie Szpilmanowi było jednak znacznie łatwiejsze niż pomaganie jakiemuś abstrakcyjnemu Żydowi z getta. Dlaczego? Bo Szpilman był zasymilowany z polskim otoczeniem, językiem polskim posługiwał się jako językiem ojczystym, miał duży krąg przyjaciół i znajomych wśród Polaków.

Nie wszyscy Żydzi byli w takiej sytuacji. Dziś ta trudna prawda została mocno zapomniana, znamy bowiem obecnie takich Żydów, którzy niczym nie różnią się od otoczenia. Wówczas, w latach 1940-43 (gdy istniało w Warszawie getto), sytuacja była inna. Pisał o tym już w 1944 roku (gdy Szpilman - pianista ukrywał się jeszcze w Warszawie) Izaak Bashevis Singer (późniejszy laureat Nagrody Nobla) w żydowskim piśmie "Forverts", ukazującym się w Nowym Jorku: "Żydzi i Polacy żyli ze sobą przez 800 lat, ale nie zasymilowali się (...). Żydzi rzadko uważali za rzecz potrzebną uczenie się języka polskiego; rzadko interesowali się polską historią i polityką (...). Nawet w ostatnich kilku latach Żyd mówiący dobrze po polsku był rzadkością. Z ponad trzech milionów Żydów żyjących w Polsce, dwa i pół miliona nie było w stanie napisać po polsku prostego listu i mówiło bardzo źle. W Polsce żyły setki tysięcy Żydów, dla których język polski był tak obcy, jak turecki".

Byłoby dobrze, gdyby te realia były brane pod uwagę przez wszystkich domorosłych "moralistów", którzy twierdzą, że Polacy w tamtych czasach "zdradzili" Żydów. Śmiem twierdzić, że w sytuacji odwrotnej, gdyby to Polacy jako pierwsi potrzebowali pomocy, byliby zdani tylko na siebie. Sytuacja na Kresach Wschodnich w latach 1939-41 - pod zaborem bolszewickim - świadczy o tym dosadnie. Za pomoc, udzielaną wówczas Polakom, kara śmierci przecież nie groziła (choć zsyłka na Sybir mogła tak się zakończyć). Czy znany jest jakiś przypadek Polaka, któremu pomaga uniknąć aresztowania i łagrów łańcuch kilkunastu Żydów? Nie znam takich historii.

Cena ocalenia

Z historii II wojny światowej w zakresie stosunków polsko-żydowskich coraz bardziej utrwalany jest fałszywy obraz, malowany przez Jana T. Grossa czy Stevena Spielberga. Warto zatem zauważyć, że gruntowne badania, przeprowadzone przez prof. Gunnara S. Paulssona na przykładzie Warszawy i Amsterdamu, pokazują to zagadnienie zupełnie inaczej.

Paulsson twierdzi bowiem, że "mała liczba ocalonych nie jest bezpośrednim rezultatem polskiej wrogości do Żydów. Żydzi byli deportowani z gett do obozów śmierci nie przez Polaków, lecz przez żandarmerię niemiecką, wzmocnioną przez oddziały posiłkowe z krajów bałtyckich i Ukraińców, przy wytężonej współpracy [żydowskiej] policji w gettach. Ani polska policja, ani polscy obywatele nie byli zaangażowani w deportacje w liczącym się stopniu - nie stanowili też załóg obozów śmierci.
Los Żydów zabieranych do obozów śmierci nie zależał w jakiś liczący się sposób od stosunku i zachowań ludzi, od których byli oddzieleni ceglanym murem i drutem kolczastym.
Los 27 tysięcy Żydów, ukrywających się w Warszawie [po likwidacji getta] zależał od 50-60 tysięcy ludzi, którzy zapewniali bezpieczne schronienie i 20-30 tysięcy niosących pomoc w innej formie - z drugiej strony szantażyści, agenci policji i element antysemicki, liczyli około 2-3 tysiące osób. Ich ofiarą padało 2-3 Żydów miesięcznie".

Takie ustalenia poważnych i obiektywnych badaczy nie są, niestety, brane pod uwagę w licznych i coraz bardziej zakłamanych "dyskusjach" o sprawach polsko-żydowskich podczas okupacji. A szkoda, bo pozwoliłoby to przejść od sfery wzajemnych żalów i emocji do konkretów, takich jak wspomniane wyżej stereotypy, lansowane w "sztuce" (przede wszystkim filmowej, ale także w literaturze) na Zachodzie, głównie zaś w USA.

O czym milczą podręczniki

Niezwykle mało wiemy też (i tego w filmie "Pianista" ze zrozumiałych względów nie ma) o losie tej części Żydów, którzy byli chrześcijanami. A był to los straszny.

Dziennikarz włoski Alceo Valcini (korespondent gazety "Corriere della Sera") wspominał: "Tysiące Żydów, którzy przeszli na katolicyzm i każdej niedzieli w kościele katolickim w getcie uczestniczyli w nabożeństwach żarliwie się modląc, doznawały terroru ze strony Żydów ortodoksyjnych, którzy uznawali ich za odszczepieńców i zdrajców. Wielokrotnie znęcano się nad Żydami-katolikami, gdy wychodzili z kościoła po Mszy, a nieraz, by uciszyć rozruchy, interweniować musieli żandarmi niemieccy w obronie tych neofitów. Nowo nawróconym odebrano wszelką pomoc żywnościową i pieniężną, jako że nie figurowali oni w spisie wspólnoty. Poruszenie ludności żydowskiej przeciwko tym elementom, uznawanym za dezerterów, było poważne i przywodziło na pamięć najmniej szlachetne epizody z Biblii".

To też historia, ale nie ma jej w podręcznikach. Los Żydów-katolików w getcie został całkowicie zapomniany, choć była to wielotysięczna społeczność. Nikt o nich nie nakręci filmu, nikt ich losu nie utrwali w literaturze. Co więcej, nie są nawet wspominani z okazji uroczystych rocznic ani pod Pomnikiem Getta, ani w kościołach...

Film "Pianista" jest kolejnym ogniwem w niekończącej się dyskusji o stosunkach polsko-żydowskich. Dobrze, że tym razem poznajemy losy człowieka, który nie przechodzi na poziom rozważań ogólnych, który nie ulega stereotypom (a Szpilman mógł przecież "poprawić" swe wspomnienia do nowego wydania zgodnie "z duchem czasu" i krytyka byłaby zapewne wniebowzięta z tego powodu...). W tym sensie jego historia jest przyczynkiem do częściowego choćby poznania (jeśli to w ogóle możliwe) losów polskiego Żyda w Warszawie, okupowanej przez Niemców w latach 1939-45, w odtworzonych z całą pieczołowitością i nakładem ogromnych środków realiach. I dobrze, że film o nim wiernie trzyma się treści jego wspomnień. Spielberg zrobiłby film zapewne jeszcze bardziej głośny, ale z gatunku s.f., a taka konwencja w żaden sposób nie pomaga zjawisku, zwanemu "dialogiem polsko-żydowskim", bo my jesteśmy w nim stroną tylko do słuchania.

Leszek Żebrowski, Nasz Dziennik, 2002-09-29

powrot