W rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego w TVP wystąpił pan Tomasz Nałęcz, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, który autorytatywnie stwierdził, że reakcyjne kierownictwo Armii Krajowej, wydając rozkaz o rozpoczęciu walki, skazało naszą stolicę na zniszczenie, a patriotyczną młodzież na pewną śmierć. Wynika z tego, że gdyby nie wybuchło Powstanie, to Warszawa pozostałaby cała i nie uległa zniszczeniu, a patriotyczna młodzież przeżyłaby. Takie argumenty, głoszone przez propagandystów, słyszeliśmy przez cały okres PRL-u, ale powtarzanie ich dzisiaj przez naukowca renomowanej uczelni to sprawa wymagająca głębszej refleksji, ale także ujawnienia pewnych faktów, starannie ukrywanych przez wrogie Polsce i Polakom siły.

20 czerwca 1939 roku Adolf Hitler zwiedzał pracownię architektoniczną w Würzburgu nad Menem. Uwagę jego przykuł wówczas przygotowywany projekt planu przyszłego niemieckiego miasta Warschau, leżącego na trasie Berlin-Moskwa. Chodzi tu oczywiście o stolicę Polski, liczącą w chwili zwiedzania przez Führera Würzburga - około 1,3 miliona mieszkańców. Jak to się stało, że w czerwcu 1939 r. w Niemczech tworzono plany "niemieckiego miasta Warszawa", ówczesnej stolicy Polski? Odpowiedź na to pytanie nie jest trudna, jeśli odwołamy się do faktów historycznych.

Żądza odwetu

Przegranie przez Niemcy I wojny światowej, upadek monarchii i ucieczka cesarza, straty terytorialne i ciężkie warunki narzucone przez traktat wersalski - jak demobilizacja armii, zakaz posiadania broni pancernej i lotnictwa, ograniczenia w tonażu marynarki wojennej, wysokie odszkodowania - wszystko to wstrząsnęło mentalnością narodu niemieckiego. Niemcy czuli się poniżeni i zmuszeni do ponoszenia ich zdaniem zbyt wysokich kosztów wojny. Do tego doszło zagrożenie komunistyczne i rewolty w: Kilonii, Berlinie, Bawarii, Nadrenii i kilku innych miejscach oraz powstania polskie w Wielkopolsce i na Śląsku.

Zszokowani Niemcy nie dali jednak za wygraną. Ich armie do końca pozostały zdyscyplinowane i zachowując porządek wracały karnie do Vaterlandu. Niezadowoleni z demobilizacji oficerowie postanowili nie poddawać się wszystkim dyskryminującym ich zarządzeniom i zaczęli samorzutnie tworzyć specjalne oddziały ochotnicze - Freikorps. Były to jednostki o nastawieniu prawicowym i zdecydowane na walkę ze wszystkimi prawdziwymi i urojonymi wrogami Rzeszy. Tłumiły rewolty komunistyczne, walczyły z polskimi powstańcami i organizowały prawicowe przewroty.

Szok społeczeństwa niemieckiego wykorzystany został do wzbudzenia żądzy odwetu. Badania przeprowadzone po zakończeniu wojny wykazały, że 90 proc. Niemców uważało za święty obowiązek wojnę, która wymazałaby hańbę będącą efektem wytyczenia polskiego "korytarza". Najgłośniej walczył o to niejaki Albert Einstein, fizyk i poseł do pruskiego Landtagu.

Władze Republiki Weimarskiej, czyli rząd Niemiec, również nie próżnowały. Już zimą 1920 r. rozpoczęły wojskową współpracę z Armią Czerwoną, wymierzoną przeciwko Polsce. Zawarty w 1922 r. układ niemiecko-sowiecki w Rapallo wstrząsnął europejskimi politykami, a rozpoczęta rok później tajna wojskowa współpraca między Reichswehrą i Armią Czerwoną umożliwiła Niemcom testowanie broni lotniczej, pancernej i gazowej na sowieckich poligonach. Produkcji tej broni zakazywał Niemcom traktat wersalski. Gdy w 1926 roku Niemcy i Związek Sowiecki zawarły "Układ o współpracy i przyjaźni", wojskowa współpraca była już w pełni. Ostrzem swym wymierzona była przeciwko Polsce. Obejmowała ona już nie tylko współdziałanie w zakresie produkcji zakazanych traktatem broni, ale również szkolenie kadr. Nad Wołgą i Kamą utworzono specjalne poligony, na których konstruktorzy niemieccy mogli wypróbowywać bronie: pancerną, lotniczą i gazową. Generałowie Hans von Seeckt, Kurt von Schleicher i Werner von Blomberg układali regulaminy dla proletariackiej armii, a Walter von Brauchitsch, Walter von Reichenau, Wilhelm List i Hans Guderian szkolili kadry oficerskie Armii Czerwonej.

Z drugiej strony, najbardziej zasłużeni w realizacji "czerwonego marszu" na Zachód dowódcy sowieccy, jak Michaił Tuchaczewski, Hieronim Uborewicz (dowódca XIV Armii) i August Kork (dowódca XV Armii, szturmującej w sierpniu 1920 r. pozycje polskie na północ od Warszawy) wykładali w niemieckich uczelniach wojskowych.

Rządy Republiki Weimarskiej robiły wszystko, co możliwe, aby przygotowywać Niemcy do rozprawy z Polską. W roku 1925 na międzynarodowej konferencji w Locarno podpisany został tzw. pakt reński, potwierdzający nienaruszalność wschodnich granic Francji i Belgii z Niemcami, ale pozostawiający im wolną rękę w sprawie rewizji granic z Polską i Czechosłowacją. Ówczesny minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Austen Chamberlain powiedział wtedy, że jedynym ze spornych problemów międzynarodowych pozostał Polski korytarz, w którego obronie żaden rząd angielski nie będzie ani chciał, ani mógł zaryzykować życia brytyjskiego grenadiera.

Układy locarneńskie stwarzały zarazem nową sytuację, wyraźnie zachęcającą Niemcy do szukania rewanżu za upokorzenia, doznane w wyniku traktatu wersalskiego na wschodzie Europy. Czując ciche poparcie państw zachodnich narzuciły Polsce w 1925 roku wojnę celną, która przeobraziła się z czasem w wojnę gospodarczą. Wojna ta, aczkolwiek na początku bardzo dotkliwie odczuwana przez polską gospodarkę, pozwoliła w rezultacie na jej wzmocnienie. Równolegle weimarskie Niemcy rozpoczęły z Polską wojnę propagandową, domagając się na początku 1928 r. zwrotu Niemcom "utraconych ziem" na wschodzie wraz z Górnym Śląskiem, Pomorzem i Gdańskiem. Akcji tej patronował marszałek Paul Hindenburg. Rząd polski, zwalczający akcje prowokacyjne niemieckiej mniejszości, został oskarżony na forum Ligi Narodów. W maju 1929 r. hitlerowcy i członkowie paramilitarnej organizacji "Stahlhelm" zdemolowali budynek opery polskiej w Opolu, bijąc dotkliwie aktorów i publiczność. Napięcie w stosunkach polsko-niemieckich osiągnęło punkt szczytowy w latach 1931-1933, kiedy to różne organizacje rewizjonistyczne rozpętały w Niemczech, a także na Górnym Śląsku, w Wielkopolsce i w Gdańsku bezprecedensową nagonkę antypolską. Senat gdański podjął wiele decyzji i zarządzeń sprzecznych ze statutem Wolnego Miasta Gdańska, a godzących w interesy polskie. Na granicy polsko-niemieckiej zorganizowano liczne demonstracje i incydenty. Reichswehra przygotowała tzw. plan wzmacniający (Verstarkungsplan), przewidujący lokalny konflikt zbrojny z Polską o "odzyskanie korytarza", żywiąc jednocześnie przekonanie, że Zachód nie udzieli Polsce pomocy i zgodzi się na rewizję granic ustalonych traktatem wersalskim. Okazało się jednak, że Reichswehra nie posiadała dostatecznych sił na wszczęcie wojny z Polską i punkt ciężkości przerzucono na działania dyplomatyczne. W tym celu niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych podjęło rozmowy z ambasadorami państw zachodnich w Berlinie. W kołach rządowych Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Włoch, a nawet Francji przeważały głosy za ustępstwem wobec Niemiec, kosztem spornego korytarza polskiego.

Wyjaśnijmy, że chodzi tu o Pomorze polskie z miastami: Toruń, Bydgoszcz, Tczew, Puck i Gdynia.

Państwa zachodnie idą dalej na ustępstwa wobec Niemiec. Pod koniec 1932 roku sygnalizują Niemcom przyznanie równouprawnienia w dziedzinie zbrojeń.

"Mein Kampf"

30 stycznia 1933 r. Adolf Hitler został legalnie powołany przez prezydenta Hindenburga na kanclerza Rzeszy. Miał on już w zasadzie wszystko przygotowane, aby realizować swoją politykę, zapowiedzianą przede wszystkim w Mein Kampf. Książkę tę napisał wspólnie z Karlem Haushoferem i Adolfem Rosenbergiem, siedząc w więzieniu po nieudanym puczu monachijskim w 1923 r. Był to program, jaki mieli realizować narodowi socjaliści po dojściu do władzy. Stanowił on zlepek różnych ideologii, często nawzajem się wykluczających. Z teorii Józefa Gobineau wziął Hitler tezę o nierówności ras i uznał, że Niemcy jako Aryjczycy stanowią rasę najdoskonalszą; od Nietzschego przyjął podział na "nadludzi" i "podludzi", określając Niemców jako "naród panów" (Herrenvolk), któremu należą się prawa panowania nad innymi; od Henryka Coudenhove-Kalergi zapożyczył warstwową budowę społeczeństwa w przyszłej, "zjednoczonej" Europie (Paneuropa), zmieniając jednak układ warstw i zamiast Żydów stawiając na szczycie hierarchii Niemców. Z tego zlepku teorii wynikało niezbicie, że Niemcy jako stanowiący najdoskonalszą rasę mają zawsze rację i wszyscy inni muszą się im podporządkować.

Program polityczny przedstawiony w Mein Kampf można w uproszczeniu przedstawić następująco:

- zniesienie wszelkich powinności i ograniczeń, jakie nałożył na Niemcy traktat wersalski, łącznie z odzyskaniem utraconych terytoriów

- przywrócenie Niemcom ich mocarstwowej pozycji w Europie i na świecie

- zjednoczenie w jednym państwie wszystkich Niemców i niemieckojęzycznych obywateli innych państw

- zdobycie dla "wielkiego narodu niemieckiego" przestrzeni życiowej (Lebensraum) - w Europie i na innych kontynentach - aby mógł się swobodnie rozwijać

- zapewnienie narodowi niemieckiemu jako "narodowi panów" (Herrenvolk) władania nad innymi "mało wartościowymi" narodami (Untermenschen).

Jak podano wyżej, głównym celem hitlerowskiej polityki było zdobycie przestrzeni życiowej dla narodu niemieckiego. Miało to zapobiec rzekomej degeneracji Niemców i stworzyć im warunki do intensywnego rozwoju. Zdobycie nowych przestrzeni miało się odbyć oczywiście kosztem słabych narodów. Hitler zamierzał przy tym wrócić do zawieszonej na pewien czas odwiecznej niemieckiej polityki "parcia na wschód" (Drang nach Osten). Wyraził to w opracowaniu Cele narodowosocjalistycznej polityki zagranicznej, gdzie pisze:

Rzesza Niemiecka jako państwo winna postawić przed wszystkimi Niemcami zadanie, aby nie tylko zachować i zjednoczyć cały rasowo wartościowy element, lecz powoli i pewnie dążyć do osiągnięcia panowania nad innymi (...) Granice państw są tworzone przez ludzi i przez ludzi zmieniane (...) Albo Niemcy staną się światowa potęgą, albo w ogóle przestaną istnieć. Jednak do osiągnięcia światowej potęgi potrzeba wielkości, która w dzisiejszych czasach zapewnia obywatelom życie i niezbędne znaczenie. My, narodowi socjaliści, świadomi tego, przekreślamy kierunek naszej zagranicznej polityki okresu przedwojennego. Rozpoczniemy działania tam, gdzie zatrzymaliśmy się przed sześcioma wiekami. Wstrzymamy nasze odwieczne parcie Germanów na południe i zachód Europy i skierujemy spojrzenie na kraje na wschodzie. Skończymy wreszcie z polityką kolonialną i handlową okresu przedwojennego, a zajmiemy się polityką przyszłości - zdobyciem ziemi.

Te właśnie zamierzenia przyświecały hitlerowskiej wizji przyszłej wojny i jej też podporządkowano wszelkie przygotowania.

Generalplan Ost - Generalny Plan Wschód

Hitler, obejmując w styczniu 1933 r. władzę w Niemczech, miał już spełnione podstawowe warunki do rozpoczęcia realizacji swej polityki wschodniej. Dlatego ostro wziął się do dzieła, wprzęgając do pracy cały aparat partyjny i państwowy. Gwałtownemu rozwojowi armii towarzyszyły plany podboju i germanizacji ziem na wschód od granic Rzeszy, czyli w pierwszej kolejności ziem polskich, a następnie obszarów leżących w granicach Związku Sowieckiego. Całość tych przygotowań otrzymała w przyszłości wspólną nazwę Generalnego Planu Wschód (Generalplan Ost). Nie był on jednak pojęciem jednoznacznym i składał się w rzeczywistości z kilkunastu dużych i kilkudziesięciu mniejszych planów, realizowanych w różnym czasie i przestrzeni, a całość zamierzeń podzielona została na dwie główne części: Mały Plan (Kleine Planung), czyli działania przesiedleńcze, niewolnicze i ludobójcze, wykonywane w czasie wojny, i Duży Plan (Grosse Planung), którego realizacja, rozłożona na około 30 lat po wojnie, została w czerwcu 1942 r. przyspieszona, zredukowana i w rezultacie tego rozpoczęła się już w listopadzie 1942 r. akcją na Zamojszczyźnie, w południowo-zachodniej części Litwy i na terenie żytomiersko-korosteńskim. W ostatecznym kształcie Duży Plan GPO miał doprowadzić do zgermanizowania kilkunastu milionów ludzi uznanych za "wartościowych", do zniewolenia ok. 14 mln i do wysiedlenia na Syberię lub do wyniszczenia 51 mln ludzi (w tym 80-85 proc. Polaków, 50 proc. Czechów i Morawian, 65 proc. Ukraińców, 75 proc. Białorusinów oraz bliżej nie sprecyzowaną liczbę Rosjan i Tatarów Krymskich.

W odniesieniu do Polski niemiecki plan zdobycia "przestrzeni życiowej" składał się z wielu różnych elementów i zamierzeń o charakterze politycznym, represyjnym, ekonomicznym i eksterminacyjnym, nawzajem z sobą powiązanych i uzupełniających się. Polacy jako jedyny w tym czasie naród objęci byli przez następujące działania: Operacja "Tannenberg" (od sierpnia 1939 r. października 1939 r. - zagłada polskiej inteligencji z "listy gończej" - Sonderfahndunsbuch Polen); akcje przeciwinteligenckie - Intellegenzaktionen: Pommern, Posen, Masovien, Schlesien, Litzmannstadt; akcje specjalne: Sonderaktionen: Krakau, Tschenstoschau, Lublin i Burgerbraukeller (od listopada 1939 r. do kwietnia 1940 r.); AB - Akcja Ausserordentliohe Befriedungsaktion (maj-lipiec 1940 r.); "Generalny Plan Przesiedleńczy" (Generalsiedlungsplan, w tym Nahplane od września 1940 r.); "Plan Odbudowy Wschodu" (Planung und Aufbau im Osten - od jesieni 1941 r.); "Program SS Budowy Pokoju" (SS-Friedensbauprogramm, od grudnia 1941 r.); "Operacja Reinhard" (Unternehmen Reinhard, od kwietnia 1942 r.); "Duży Plan" GPO od czerwca 1942 r., w tym Zamojszczyzna od listopada tegoż roku; trwająca całą okupację akcja germanizacyjna (Wiedereindeutschung) i jej odmiana z 1944 r. Heu-Aktion oraz realizacja wynikających z Generalnego Planu Wschód zbrodniczych rozkazów, jak pn. Komissarbefehl z 6 czerwca 1941 r. (od 1 mln do 2 mln ofiar). Istotną częścią Generalnego Planu Wschód był system obozów - od przesiedleńczych do natychmiastowej zagłady, obejmujący Rzeszę i tereny przez nią okupowane.

Plan zagłady Warszawy

Wśród licznych planów germanizacji podbitych ziem polskich na szczególną uwagę zasługuje los, jaki hitlerowcy zgotowali naszej stolicy. Charakterystyczne przy tym jest, że plany jej zniszczenia przygotowywali na długo przed wojną.

Politycy niemieccy, popierani przez ogół społeczeństwa, nie wyrzekli się po przegranej wojnie marzeń o ponownej agresji na wschód. Równolegle z tajnymi zbrojeniami przygotowywano stopniowo plany germanizacji ziem, które miały zostać podbite w czasie przyszłej wojny. Plany te zaczęto wcielać w życie natychmiast po zajęciu Polski, jesienią 1939 r. Ich prawidłowej realizacji miał służyć nowy podział administracyjno-polityczny ziem polskich, jakie przypadły Niemcom zgodnie z układem ze Związkiem Sowieckim z 28 września 1939 r. Dekretem Hitlera z 8 października 1939 r. włączono do Rzeszy zachodnie i północne dzielnice Polski (Pomorze, Wielkopolskę, Górny Śląsk), większą część woj. łódzkiego, zachodnią część krakowskiego, część warszawskiego i niektóre powiaty woj. kieleckiego. Ziemie włączone, nazwane wcielonymi ziemiami wschodnimi, objęto natychmiast akcją zniemczenia i oddzielono granicą policyjną od pozostałych terenów polskich. Kolejnym dekretem Hitlera, z 12 października 1939 r., z nie włączonej do Rzeszy reszty ziem polskich pod okupacją niemiecką stworzono Generalne Gubernatorstwo, które oficjalnie rozpoczęło funkcjonowanie 26 października 1939 r. W kład jego wchodziły w pierwszym okresie dystrykty: krakowski, radomski, warszawski i lubelski, a od lipca 1941 r. dodano dystrykt galicyjski.

Celem utworzenia Generalnego Gubernatorstwa była kontynuacja zagłady polskiej inteligencji, maksymalna eksploatacja ziem polskich, stworzenie rezerwuaru niewolniczej siły roboczej dla Rzeszy oraz przygotowanie tego obszaru do kolonizacji germańskiej przez wysiedlenie i eksterminację ludności.

Stolicą Generalnego Gubernatorstwa uczyniono Kraków, kierując się względami bezpieczeństwa, gdyż Niemcy wyraźnie obawiali się nieujarzmionej Warszawy, nazywając ją "miastem bandytów" (Banditenstadt Warschau).

6 lutego 1940 r. niemiecki prezydent miasta dr. Dangel ofiarował generalnemu Gubernatorowi dr. Hansowi Frankowi niecodzienny prezent: komplet dokumentacji "nowego niemieckiego miasta Warszawy" (Neue deutsche Stadt Warschau), zwanej potocznie Planem Pabsta. Nowe to miasto miało powstać w miejsce wyburzonej polskiej stolicy Warszawy. Nad planem tym pracowano już przed wojną w Würzburgu nad Menem, a po wybuchu działań wojennych i zajęciu Warszawy prace aktualizowano, uwzględniając zniszczenie miasta w czasie jego obrony we wrześniu 1939 r. Cały podarunek składał się z 15 planów i fotografii i miał stworzyć wrażenie solidnego opracowania. Pierwsze tablice, obrazujące rozwój Warszawy od połowy XVII wieku do 1935 roku, oparte zostały na polskich opracowaniach z 1935 r. i przypuszczalnie na źródłach naukowych polskich Terytorialny rozwój sieci komunikacyjnej Warszawy prof. O. Sosnkowskiego, co dawało im pozory dociekań naukowych, mających usprawiedliwić proponowane założenia urbanistyczne, uwidocznione w tablicach.

Wśród wszystkich plansz najważniejszy jest kolorowy plan przyszłego miasta, zaprojektowanego przez Niemców w skali 1:20 000 - Die neue deutsche Stadt Warschau. Granice miasta obejmują tu 6 km2 zabudowanej powierzchni plus 1 km2 Pragi, co razem daje 7 km2 zabudowy, a łącznie z terenami zielonymi - 15 km2. Te 7 km2 zabudowy, stanowiące zaledwie dwudziestą część obszaru Warszawy z 1939 roku, nie pokrywało się ze współczesną siecią stolicy. Miało to być całkowicie nowe, prowincjonalne niemieckie miasto, leżące na skrzyżowaniu autostrad i tras kolejowych relacji wschód-zachód i północ-południe. Z dawnego polskiego miasta zostałyby tylko szczątki: obszar Starego Miasta bez Zamku i w zmodyfikowanej sylwetce obrzeża zabudowy od strony Wisły, pałac łazienkowski i Belweder.

Całość zabudowy centrum miasta daje siatkę przecinających się ulic, założonych przypadkowo na wzór ciasnych i krzywych założeń średniowiecznych. Nic nie pozostało z dawnych układów komunikacyjnych. Zniknęły nawet ulice: Marszałkowska, Twarda, Mokotowska, Dzika, oś Saska, oś Stanisławowska, zniknęły wspaniałe pałace i gmachy Warszawy.

To miał być docelowy plan: neue detsche Stadt Warschau, dla 130 tysięcy mieszkańców - wyłącznie Niemców.

Dokładność niemiecka nie pozwalała na ograniczenie się do planu docelowego. Zadbano także o przedstawienie okresu przejściowego. Poświęcono temu jedną z tablic, będącą wskazaniem kolejności likwidacji dotychczasowych ośrodków życia stolicy dla celów całkowitego jej rozebrania i pobudowania na tym miejscu niemieckiego miasta (Abbau der Polen-Stadt und der Aufbau der deutschen Stadt). W okresie przejściowym przewidywane było jeszcze getto żydowskie. Zakładano, iż z obszaru 482 ha wysiedli się ludność żydowską (Judenaussiedlung) i skoncentruje ją na obszarze 3,5 raza mniejszym, to jest na 143 ha (Judenviertel). Przeznaczony on byłby prawdopodobnie dla 30 tysięcy mieszkańców. Łącznie w okresie przejściowym (Kleine Planung?) Warszawa liczyłaby ok. 500 tysięcy mieszkańców.

Jako pretekst potrzeby zmiany opracowano tablicę, na której ujawniono zniszczenia, dokonane w Warszawie przez pociski lotnicze i pożary (Zerstorungen im Kriege 1939 durch Brand und durch Fliegerbomben). Prawie że nie ma tu całych budynków. Warszawę trzeba więc rozebrać do reszty i pobudować na nowo, po niemiecku. W rzeczywistości straty wyniosły w owym okresie ok. 10 proc. budynków, straty ludności i wojska: ok. 12 tys. zabitych ok. 66 tys. rannych. Następnym etapem zmniejszania liczby ludności stolicy były stałe wywózki do obozów pracy i obozów koncentracyjnych oraz na roboty przymusowe do Rzeszy. Z 2857,5 tys. Polaków pracujących niewolniczo w Rzeszy w czasie wojny, poważny procent stanowili mieszkańcy Warszawy.

Kolejny ogromny ubytek mieszkańców Warszawy związany był z tragedią i męczeństwem ludności żydowskiej. Szacuje się, iż na skutek morderczych warunków panujących w getcie warszawskim z głodu, zimna i chorób straciło życie ok. 80 tys. jego mieszkańców; w czasie wielkiej wywózki (od 22 lipca do 21 września 1942 r.) deportowano do obozów zagłady ok. 310 tys., w wyniku powstania (od 19 kwietnia do połowy maja 1943 r.) zginęło ok. 7 tys., a dalsze 50 tys. wywieźli Niemcy do obozów zagłady.

Od jesieni 1942 r. rozpoczął się nowy etap eksterminacji ludności polskiej Warszawy. W dniu 9 października 1942 r. Heinrich Himmler wydał rozkaz utworzenia obozu koncentracyjnego Warszawa (Konzentrationslager Warschau - KL Warschau). W jego skład weszły kolejno: Kriegsgenangenenlager Warschau (dzielnica Koło, od X 1939 r.), dwa Lagry koło Dworca Zachodniego (późna jesień 1942 r.), Lager przy ul. Gęsiej (rozpoczął on funkcjonowanie 19 lipca 1943 r.) oraz Lager przy ul. Bonifraterskiej (uruchomiono go 15 sierpnia 1943 r.). KL Warschau funkcjonował do 28 sierpnia 1944 r., kiedy to władze niemieckie nakazały ewakuację jego więźniów w głąb Rzeszy, obawiając się wyzwolenia ich przez nadciągające Powstanie Warszawskie. Więźniów wywieziono do obozów koncentracyjnych w Dachau, Landsberg, Muhldorf, Kaufering, Gross-Rosen i Ravensbruck.

dr Andrzej Leszek Szcześniak, Nasza Polska, 2002-09-18

powrot