Narodowy socjalizm w Niemczech juz w pierwszych latach istnienia ujawnil zasady dzialania i cele swej ideologii. Jego Führer, Adolf Hitler, po nieudanym puczu monachijskim w listopadzie 1923 r. osadzony zostal w wiezieniu, gdzie wspolnie z Karlem Haushoferem i Alfredem Rosenbergiem napisal ksiazke pt. "Mein Kampf" ("Moja walka"). W ksiazce tej zawarty zostal caly program zamierzen w stosunku do ziem i narodow lezacych na wschod od owczesnych granic niemieckich. Program ten stopniowo poszerzany, rozbudowywany i uszczegolowiany, skladal sie z wielu roznorodnych przedsiewziec, ktore w 1941 r. otrzymaly wspolna nazwe: Generalplan Ost - GPO (Generalny Plan Wschod).

"Panowie" i "podludzie"

Byl to plan realizacji narodowosocjalistycznej idei zdobycia dla niemieckiej "rasy panow" (Herrenrasse, Herrenvolk) naleznej jej rzekomo "przestrzeni zyciowej" (Lebensraum). Przestrzen te zamierzali Niemcy uzyskac przede wszystkim kosztem "nizszych ras slowianskich - podludzi" (slawische Untermenschen) oraz w mniejszej skali kosztem innych narodow Europy Srodkowo-Wschodniej. GPO przewidywal zniemczenie obszarow na wschod od granic III Rzeszy Niemieckiej sprzed marca 1939 roku, droga zniewolenia, deportacji i eksterminacji "malowartosciowych" narodow tam zamieszkalych, a nastepnie osiedlenia Niemcow i Germanow z innych krajow Europy i stworzenie "Wielkogermanskiej Rzeszy" (das Grossgermanische Reich) i "Nowego Ladu" (Neues Ordnung") w Europie. "Nowy Lad" mial polegac na bezwzglednej hegemonii poteznej Rzeszy na obszarach od Portugalii do Uralu i na wykorzystaniu niewolniczej pracy "podludzi".

Maly i Duzy Plan

Generalny Plan Wschod nie jest pojeciem jednoznacznym. Skladal sie z kilkunastu duzych i kilkudziesieciu mniejszych planow, realizowanych w roznym czasie i przestrzeni. Calosc zamierzen podzielona byla na dwie czesci: Maly Plan (Kleine Planung), czyli dzialania przesiedlencze, niewolnicze i ludobojcze wykonywane w czasie wojny, i Duzy Plan (Grosse Planung), ktorego realizacja, majaca poczatkowo trwac przez okolo 30 lat po zakonczeniu wojny, zostala przyspieszona, skrocona i w rezultacie tego rozpoczela sie juz u listopadzie 1942 r. na poludniowo-zachodniej Litwie, w rejonie Korostenia i na Zamojszczyznie.

W ostatecznym ksztalcie Duzy Plan GPO mial doprowadzic do zgermanizowania dalszych kilku milionow ludzi uznanych za "wartosciowych", do zniewolenia ok. 14 milionow i do wysiedlenia na Syberie lub do wyniszczenia 51 milionow ludzi (w tym 80-85 proc. Polakow, 50 proc. Czechow i Morawian, 65 proc. Ukraincow, 75 proc. Bialorusinow oraz blizej niesprecyzowana liczbe Rosjan i Tatarow Krymskich). Do GPO nalezalo rowniez "Ostateczne rozwiazanie kwestii zydowskiej" (Endlösung der Judenfrage), chociaz planowane bylo w odmiennym trybie.

Plan zdobycia dla Niemcow "przestrzeni zyciowej" skladal sie z wielu elementow i zamierzen o charakterze politycznym, represyjnym, ekonomicznym i eksterminacyjnym, nawzajem sie zazebiajacych i uzupelniajacych. Byly to przede wszystkim wielkie operacje jak "Unternehmen Tannenberg" (od VIII 1939 do X 1939 r. - zaglada polskiej inteligencji z "listy gonczej" - Sonderfahndungsbuch Polen); akcje przeciwinteligenckie - Intelligenzaktionen: Pommern, Posen, Masovien, Schlesien, Litzmannstadt; akcje specjalne - Sonderaktionen: Krakau (I i II), Tschenstoschau, Lublin (I i II), i Bürgerbraukeller (od XI 1939 do IV 1940 r.); AB-Akcja - Ausserordentliche Befriedungsaktion (Befriedungsmassnahmen) (V-VII 1940 r.), "Generalny Plan Przesiedlenczy" (Generalsiedlungsplan), w tym "Nahpläne" od IX 1939 r.); "Plan Pabsta" (zlozony 6 II 1940 r., przewidujacy calkowite zburzenie Warszawy i pobudowanie na jej miejscu 130-tysiecznego miasta niemieckiego), "Plan Odbudowy Wschodu" (Planung und Aufbau im Osten - od jesieni 1941 r.); "Program SS Budowy Pokoju" (SS-Friedensbauprogramm, od XII 1941 r.); "Operacja Reinhardt" (Unternehmen Reinhardt, mord ludnosci zydowskiej, od 20 I 1942 r.); Duzy Plan GPO, od VI 1942 r., w tym Zamojszczyzna); trwajaca cala okupacje akcja germanizacyjna (Wiedereindeutschung) i jej odmiana z 1944 r. "Heu-Aktion" oraz realizacja wynikajacych z GPO zbrodniczych rozkazow, jak np. "Kommissarbefehl" z 6 VI 1941 r. (od 1 mln do 2 mln ofiar). Istotna czescia GPO byl system obozow niemieckich - od przesiedlenczych do natychmiastowej zaglady, obejmujacy Rzesze i tereny okupowane.
GPO stanowil pierwszy cel w rozpetanej przez niemiecki narodowy socjalizm II wojnie swiatowej.

"Przestrzen zyciowa dla Niemcow"

Jednym z glownych dazen nazistow bylo zdobycie nowych obszarow dla narodu niemieckiego. Mialo to zapobiec rzekomej degeneracji i skarlowaceniu Niemcow i stworzyc im warunki do intensywnego rozwoju. Zdobycie nowych przestrzeni mialo sie odbyc kosztem slabych, "bezwartosciowych" narodow. Hitler zamierzal przy tym wrocic do zawieszonej na pewien czas odwiecznej niemieckiej polityki "parcia na wschod", czyli "Drang nach Osten". Wyrazil to w "Mein Kampf", w rozdziale "Cele narodowosocjalistyczne polityki zagranicznej":

"(...) Rzesza Niemiecka jako panstwo winna postawic przed wszystkimi Niemcami zadanie, aby nie tylko zachowac i zjednoczyc caly rasowo wartosciowy element, lecz powoli i pewnie dazyc do osiagniecia panowania nad innymi (...). Tak jak nasi przodkowie nie otrzymali w prezencie z nieba ziemi, na ktorej dzis zyjemy, lecz zdobywali ja z narazeniem zycia, tak i my w przyszlosci zdobedziemy ziemie zwycieskim mieczem, poprzez gwalt i przemoc, a nie z laski innych ludow. Uczynimy to dla zycia naszego narodu (...). Prawo do roli i ziemi musi stac sie obowiazkiem, poniewaz bez rozszerzenia naszej przestrzeni wielki narod chylic sie bedzie do upadku (...). Albo Niemcy stana sie swiatowa potega, albo w ogole przestana istniec (...). My, narodowi socjalisci, swiadomi tego, przekreslamy kierunek naszej polityki zagranicznej okresu przedwojennego. Rozpoczniemy dzialania tam, gdzie zatrzymalismy sie przed szescioma wiekami. Wstrzymamy nasze odwieczne parcie Germanow na poludnie i zachod Europy i skierujemy spojrzenie na kraje na wschodzie. Skonczymy wreszcie z polityka kolonialna i handlowa okresu przedwojennego, a zajmiemy sie polityka przyszlosci - zdobyciem ziemi".

Slowa te padaly na podatny grunt, gdyz po zakonczeniu I wojny swiatowej 90 proc. Niemcow uwazalo za swiety obowiazek wojne, ktora zmazalaby hanbe powstala przez wytyczenie polskiego "korytarza" (tak Niemcy obrazliwie nazywali polskie Pomorze). Po dojsciu do wladzy w roku 1933 Hitler mial juz przygotowany grunt pod rozpoczecie realizacji marzen o "Lebensraum".

Przygotowanie Malego Planu GPO

Pierwsze plany dotyczace podboju Europy Srodkowo-Wschodniej opracowane zostaly na dlugo przed atakiem na Polske, jeszcze w czasach, gdy Hitler zapewnial Polske o przyjazni i podpisywal pakt o niestosowaniu przemocy (1934 r.). W czasie opracowywania GPO objete one zostaly tzw. Malym Planem, tzn. ze mialy byc realizowane jeszcze w czasie wojny.
Wsrod znanych elementow tego planu na szczegolna uwage zasluguje zamiar fizycznego unicestwienia przywodczej warstwy Narodu Polskiego, jako realizacja pierwszego etapu podboju, zniewolenia i stopniowej zaglady. Juz w maju 1939 roku w Glownym Urzedzie SD Reichsführera SS zostala utworzona komorka "Zentralstelle II/P" (Polen), ktorej zadania polegaly m.in. na sporzadzeniu list "osob przewidzianych do ujecia w Polsce", ktorymi interesowal sie wywiad SS. Podobna prace wykonywala rownolegle berlinska centrala gestapo, z tym jednak, ze listy jej dotyczyly "Polakow wrogo ustosunkowanych do niemczyzny". Na podstawie tych list powstala "specjalna ksiega goncza" (Sonderfandungsbuch Polen), obejmujaca w ukladzie alfabetycznym ponad 61 tysiecy nazwisk wybitnych Polakow. Byli to dzialacze polityczni, przedstawiciele swiata kultury, nauki i sztuki, uczestnicy Powstania Wielkopolskiego i powstan slaskich z lat 1918-21, aktywisci plebiscytowi na Mazurach, Warmii i Slasku, czlonkowie Zwiazku Zachodniego i Zwiazku Polakow w Niemczech.

"Zniszczyc Polske"

Ksiega goncza stala sie podstawa do przygotowania operacji "Tannenberg" (Unternehmen Tannenberg), ktorej celem bylo fizyczne wyniszczenie polskiej warstwy kierowniczej ("Liquidierung der polnischen Führungsschicht", "physische Liquidierung des führenenden Polentums"). Operacja "Tannenberg" miala charakter nadzwyczaj radykalny - mianowicie chodzilo w niej, jak stwierdzil H. Himmler, o likwidacje polskich kol kierowniczych, obejmujaca tysiace osob.

Dowodztwo nad operacja "Tannenberg" powierzono Reinhardowi Heydrichowi, szefowi policji bezpieczenstwa i sluzby bezpieczenstwa (Sipo und SD); realizowal ja przy pomocy Specjalnego Referatu do Spraw Operacji "Tannenberg", ktory 25 VIII 1939 r. wylacznie w tym celu zostal stworzony w berlinskiej siedzibie gestapo. Do zadan referatu nalezalo m.in. zbieranie nadsylanych przez grupy operacyjne materialow i meldunkow oraz opracowywanie ich na podstawie sprawozdan o przebiegu i wynikach operacji "Tannenberg" na uzytek Reichsführera SS. Jako organowi wykonawczemu przydzielono z czasem Heydrichowi 9 specjalnych grup operacyjnych (Einsatzgruppen Sipo und SD) oraz dodatkowo 16. samodzielny Oddzial Operacyjny. Grupy operacyjne dzialaly na tylach Wehrmachtu i formalnie podlegaly jego dowodztwu; w rzeczywistosci funkcjonowaly samodzielnie i im podporzadkowane zostaly wszystkie rodzaje policji, lacznie z pulkami SS-Totenkopf (Trupie Glowki).
Juz w czerwcu 1939 r. Glowny Urzad Policji Bezpieczenstwa (Sipo) skierowal do organow bezpieczenstwa w Prusach Wschodnich rozkaz przygotowania srodkow transportowych na potrzeby "przewidywanej akcji poza granicami Rzeszy".

Cele niemieckiej polityki wobec Polski okreslil wyraznie Hitler na kilku spotkaniach z dowodcami. Przykladem tego jest odprawa z 23 maja 1939 r., podczas ktorej powiedzial nastepujace slowa:
"(...) Gdansk nie jest obiektem, o ktory nam chodzi. Idzie nam o rozszerzenie Lebensraum na Wschodzie i zabezpieczenie wyzywienia oraz rozwiazanie problemu baltyckiego".

Na odprawie przed atakiem na Polske, odbytej 22 sierpnia 1939 roku, Hitler stwierdzil:

"(...) Zniszczenie Polski jest na pierwszym planie. Zadaniem naszym jest zniszczenie sil zywych nieprzyjaciela, a nie dotarcie do okreslonej linii. Nawet gdyby wojna wybuchla na Zachodzie, zniszczenie Polski musi byc zasadniczym celem (...). Nasza sila lezy w naszej szybkosci i brutalnosci (...). Wydalem rozkazy i kaze rozstrzelac kazdego, kto pisnie slowo krytyki wobec zasady, ze wojna ma na celu fizyczne zniszczenie przeciwnika. Dlatego wyslalem na Wschod tylko moje oddzialy Totenkopfstandarte z rozkazem zabijania bez litosci i pardonu wszystkich mezczyzn, kobiet i dzieci polskiej rasy i jezyka. Tylko w ten sposob zdobedziemy teren, ktorego bardzo potrzebujemy (...). Polska zostanie wyludniona i skolonizowana przez Niemcow. Moj pakt z Polska mial na celu jedynie zyskanie na czasie (...)".

Realizacje operacji "Tannenberg" rozpoczeto w Rzeszy Niemieckiej przed agresja na Polske, juz w lipcu 1939 roku zaaresztowano i zeslano do obozow koncentracyjnych ok. 2 tysiecy aktywistow Zwiazku Polakow w Niemczech. Wiezniow tych stopniowo mordowano w obozach, a ich rodziny wysiedlono w pierwszej kolejnosci do Generalnego Gubernatorstwa. Od 1 wrzesnia 1939 roku operacja "Tannenberg" realizowana byla na ziemiach polskich. Instrukcja dla Einsatzgruppen przewidywala nowe zadanie: "Rozstrzeliwanie zakladnikow" (Geiselerschiessungen). Zakladano, ze bedzie to jedna z rutynowych metod eksterminacji Polakow.

7 wrzesnia 1939 roku przesadzony zostal ostatecznie los, juz nie tylko tych Polakow, ktorych nazwiska zamieszczone byly w "Sonderfahnungsbuch Polen", ale w ogole calej inteligencji polskiej. W tym dniu, na odprawie kierownictwa operacji "Tannenberg", Heydrich przekazal do realizacji dyrektywy kierownictwa Rzeszy, ktore przewidywaly, ze "czolowe warstwy ludnosci polskiej nalezy unieszkodliwic w tym stopniu, na ile to jest mozliwe". Ustalono wowczas, ze "warstwy kierownicze w zadnym wypadku nie moga pozostac na miejscu i zostana wyslane do niemieckich KZ-tow, zas dla drugorzednych osob utworzy sie prowizoryczne KZ-y poza obszarami grup operacyjnych nad granica, skad ewentualnie mozna je bedzie deportowac natychmiast na tereny nieanektowane".

Na przeprowadzonym dzien pozniej spotkaniu z admiralem W. Canarisem, szefem Abwehry (wywiad niemiecki), Heydrich wytlumaczyl, jak nalezy rozumiec takie rozkazy: "(...) Codziennie dokonuje sie juz 200 egzekucji. Sady wojenne pracuja zbyt wolno. Ludzi nalezy rozstrzeliwac lub wieszac natychmiast, bez dochodzen (...)". Uzasadnienie takiego postepowania dal inny z nazistowskich dygnitarzy A. Forster: "(...) eksponentami polityki polskiej i kolonizacji byli przede wszystkim duchowni, szlachta, nauczyciele i inna polska inteligencja; nalezalo tych eksponentow polityki polonizacyjnej usunac zaraz po objeciu kraju i w ten sposob od samego poczatku, uniemozliwic ich wplyw na masy (...)".

Eksterminacja inteligencji

Operacja "Tannenberg" realizowana byla z calym rozmachem.

Od 1 wrzesnia do 25 pazdziernika 1939 roku, to jest w czasie dzialan wojennych i niemieckiego zarzadu wojskowego nad ziemiami polskimi, Einsatzgruppen, Wehrmacht oraz wszelkiego rodzaju formacje policji i SS dokonaly - wedlug niepelnych danych - ponad 760 masowych mordow, w ktorych ofiara padlo 20,1 tys. osob, w wiekszosci z listy gonczej.

Do najbardziej znanych miejsc stracen tego okresu naleza: Bydgoszcz - ok. 1.500 osob (10 IX, pozniej kilka tysiecy), Przekopna - 900, Katowice - 750, Dynow - 300, Tulowice - 300 (w tym 150 jencow), Czestochowa - 227, Zambrow - 200 (jency), Tarnow - 200, Przemysl - 600, Szymankow - ok. 100 (kolejarze z rodzinami), Uryce - 100 (jency), Majdan Wielki - 100 (jency). Lasy Panewickie - ponad 150 (powstancy slascy, harcerze), Grudziadz - 300, Sroda i okolice - 300, lasy Szpegawskie (Pelplin) - 78 (ksieza i nauczyciele), Gruczno i okolice - 189, Tuchola - 128, Kocborow - 595 (pacjenci szpitala psychiatrycznego), Ciepielow - 300 (jency) i wiele innych.

Juz od pierwszego wrzesnia tworzono na ziemiach polskich obozy dla jencow i ludnosci cywilnej. Z czasem wiekszosc z nich przeksztalcona zostala w samodzielne obozy koncentracyjne lub ich filie. Byly to m.in. obozy w Nieborowicach (pow. Gliwice), Orzeszu, Pszczynie, Opolu, Skorochowicach, Stutthofie, Bajdytach (Prusy Wschodnie), Potulicach, czeskich Sudetach, Mikolowie (G. Slask), torunskich i poznanskich Fortach, Radzimiu i Karolewie (pow. Sepolno), Dzialdowie, Gdyni i wielu innych miejscach. Od pierwszych dni wrzesnia 1939 roku zaczeto je zapelniac ofiarami z masowych aresztowan, dokonywanych przez Einsatzgruppen, Selbstschutz, SS i inne formacje, dokonywanych w ramach akcji przeciwinteligenckich. Pod koniec wrzesnia 1939 roku w obozach w Gdyni bylo ponad 6.200 wiezniow, w Wielkopolsce - 9.400. Do 26 pazdziernika 1939 r. ich liczba ulegla zwielokrotnieniu, a sam tylko oboz w Stutthofie osiagnal stan 7.000 wiezniow, Wejherowo - 3.500.
Poza masowa eksterminacja polskiej inteligencji i aktywu politycznego, swiadectwem ktorej jest na Pomorzu ok. 280 i w Poznanskiem ponad 300 mogil, miejsc egzekucji i kazni, niemieckie oddzialy specjalne wysiedlily ponad 20 tys. ludnosci zydowskiej za San, zblizona liczbe osob z polnocnego Mazowsza za Narew oraz prawie 38 tys. mieszkancow Gdyni, przemianowanej wowczas na Gotenhafen.
29 wrzesnia 1939 r. szef Glownego Urzedu Bezpieczenstwa Rzeszy R. Heydrich poinformowal kierownikow departamentow central Sipo i SD, iz obszar miedzy Wisla a Bugiem ma stanowic "rezerwat" (Naturschutzgebiet) lub tez Reichsgetto, gdzie umieszczone zostana wszystkie "elementy polskie i zydowskie", ktore wysiedli sie z terenow wlaczonych do Rzeszy. Pod koniec administracji wojskowej w Piotrkowie Trybunalskim utworzone zostalo pierwsze getto. Ludnosc zydowska z Wielkopolski kierowali Niemcy do Lodzi i Kalisza.
Po 26 pazdziernika, a wiec po przejeciu wladzy od wojska przez cywilna administracje niemiecka, nasilily sie dzialania eksterminacyjne wobec Polakow. Prowadzone one byly w kilku zasadniczych formach: masowe rozstrzeliwania ofiar wedlug specjalnych list gonczych (Sonderfahndungbuch Polen), aresztowania i zsylki do wiezien, obozow karnych i koncentracyjnych osob figurujacych na tych listach oraz wszystkich, ktorzy mogliby stanowic potencjalne niebezpieczenstwo dla Rzeszy. Rozpoczeto pacyfikacje i mordy typu odwetowego oraz masowe deportacje ludnosci polskiej i zydowskiej z ziem przylaczonych do Rzeszy lub przeznaczonych na cele wojskowe. Przystapiono takze z calym rozmachem do realizacji akcji przeciwinteligenckich.

POLACY BYLI PIERWSZYM NARODEM, WOBEC KToREGO ZASTOSOWANO PLANOWA AKCJE MASOWEJ ZAGLADY.

Tak sie zaczela druga wojna swiatowa.

Dr Andrzej L. Szczesniak, Nasz Dziennik, 2002-09-01

powrot