W końcu lat czterdziestych, po stopniowej likwidacji własności prywatnej, po nacjonalizacji przemysłu, po "bitwie o handel" i niezbyt udanej "bitwie o rolnictwo", przyszła pora na "bitwę o umysły i dusze", kształtowanie "nowego człowieka" w duchu nowego systemu.

"Bitwa o kulturę" rozpoczęła się oczywiście wcześniej. Prezydent Bolesław Bierut wskazywał drogę już w 1947 r. w przemówieniu na otwarcie rozgłośni Polskiego Radia we Wrocławiu. Przekonywał tam w charakterystycznym dla późniejszej propagandy stylu, że intelektualiści i artyści byli dotąd "oddzieleni nieprzebytym murem od szerokich mas narodu, tworzących w pocie czoła materialne podstawy ich wiedzy, kultury i sztuki, [a dziś] obowiązkiem twórcy, kształtującego duchową dziedzinę życia narodu, jest wczuć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknotę i potrzeby, z ich wzruszeń i przeżyć czerpać natchnienie twórcze do własnego wysiłku, którego celem głównym i podstawowym winno być podniesienie i uszlachetnienie poziomu życia tych mas".

Wkrótce zarazem pojawiły się pierwsze sygnały krytyczne wobec środowisk intelektualnych. Na plenum KC PPR w połowie 1948 r., gdy usunięto Władysława Gomułkę ze stanowiska sekretarza za "odchylenie narodowosocjalistyczne", w rezolucji zarzucono pismu "Kuźnica" "długotrwałe tolerowanie zamętu ideologicznego wśród inteligencji partyjnej i niewypracowanie właściwych metod pracy wśród inteligencji, zaniedbanie marksistowskiego oświetlenia zagadnień literatury, sztuki, nauki".

Zaraz po zjednoczeniowym zjeździe PPR-PPS i powstaniu PZPR odbyły się zjazdy wszystkich środowisk twórczych. (Maria Dąbrowska zanotowała w swym Dzienniku dowcip krążący wtedy po Warszawie: dlaczego tej zimy było tak ślisko? Bo zlały się PPR z PPS). Na Zjeździe Pisarzy w Szczecinie na początku 1949 r. proklamowano program socrealizmu obowiązujący dla całej literatury i piśmiennictwa. Najpierw były to ogólnikowe i mgliste hasła, według których polska literatura i sztuka powinny stać się socjalistyczne, kierować się zasadami realizmu socjalistycznego i wykonywać zadania zalecone przez partię.

Wkrótce jednak program socrealizmu został rozbudowany i obejmował kilka konkretnych zadań. Przede wszystkim polegał na stopniowym przeszczepianiu na grunt polski radzieckich wzorców organizacyjnych, zasad propagandy i powszechnej polityzacji kultury, nawet w konkretnych zestawach haseł, sloganów i schematów językowych. Miał temu towarzyszyć bałwochwalczy kult Związku Radzieckiego i jego rzeczywistych bądź wyimaginowanych osiągnięć. Kultura stała się jednym z czynników sowietyzacji polskiego społeczeństwa.

Po uchwaleniu Planu Sześcioletniego w 1950 r. władze komunistyczne zaczęły traktować kulturę, a literaturę w szczególności, jako propagandowe wsparcie Planu i narzuciły jej tematykę związaną ściśle z wykonywaniem zadań gospodarczych. W ten sposób powstała tak zwana literatura produkcyjna. Wreszcie literatura socrealizmu miała spełniać funkcje czysto ideologiczne i instrumentalne w walce politycznej, w piętnowaniu przeciwników politycznych, rozmaitych "wrogów ludu", ludzi podziemia antykomunistycznego, "zwolenników burżuazji i sanacji", miała tworzyć wokół nich atmosferę wrogości i zagrożenia. W czasie zimnej wojny miała mobilizować społeczeństwo przeciw Zachodowi, ale też budzić podejrzenia wobec postaw nie tylko opozycyjnych, ale i zbyt neutralnych wobec wprowadzanego systemu.

Wcześniejsze programy socjalistyczne, jakie jeszcze w PPR formułowali Władysław Bieńkowski i Stefan Żółkiewski - upowszechnianie kultury, oświata, tworzenie placówek kulturalnych i ośrodków samokształcenia, amatorski ruch artystyczny - zostały odsunięte w cień przez dogmatyczny i biurokratycznie sterowany program socrealizmu. Przestał on być programem tworzenia i propagowania kultury, a zaczął należeć do systemu władzy, stał się propagandowym instrumentem zaszczepiania totalitarnego systemu komunistycznego w Polsce. Ten analogiczny do niemieckiego Kulturkampf był jednym z czynników sowietyzacji polskiego społeczeństwa.

Socrealizm wasz i nasz

W artykule Kanon literacki i pamięć zbiorowa z 1996 r. Jan Prokop, badacz współczesnej literatury, stawiał pytanie: "W jakiej mierze dzieła tego okresu, zwłaszcza lat 1945-1955, należą do literatury ojczystej, a w jakiej są napisane na zlecenie obcego dyspozytora polskojęzycznymi tekstami wielonarodowej (...) literatury sowieckiego imperium od Łaby po Sachalin? Należy tedy studiować je jako przykłady z zewnątrz sterowanych działań pisarskich adresowanych do czytelnika nad Wisłą? Nie głos literatury, ale dokument literatury obcej w PRL-owskiej wersji językowej, czasem zresztą literacko interesujący?". Pytania sugerują odpowiedź twierdzącą, ale sytuacja całej literatury socrealistycznej w Polsce wydaje się bardziej skomplikowana.

Rzeczywiście można poszukiwać początków socrealizmu jeszcze w czasie wojny w literaturze, czy raczej publicystyce literackiej powstającej na terenach pod okupacją sowiecką. We Lwowie już na początku 1940 r. wokół czasopism "Czerwony Sztandar" i "Nowe Widnokręgi" została zorganizowana ścisła grupa literatów, której przedstawiciele staną się później głównymi propagandystami Polski Ludowej. Prócz politycznych założycieli z sowieckiego nadania - Wandy Wasilewskiej i Jerzego Borejszy - znaleźli się tu tak znani później pisarze, jak Julian Stryjkowski, Stanisław Jerzy Lec, Adam Ważyk, Mieczysław Jastrun, Jerzy Putrament, Jan Kott, Aleksander Wat. To właśnie Wat w artykule programowym określił tę grupę jako "polskich pisarzy sowieckich".

Już na początku 1940 r. Stanisław Jerzy Lec w Wierszu noworocznym tak wspominał wrzesień 1939 r.:
"Gdy padła granica, padły więzień / bramy / W ten dzień wyzwolenia, / Siedemnasty września. / Patrz - wolna ziemia jednej / Szóstej świata / dymi kominami, szumi falą / zbóż (...)".

Leopold Lewin wykrzykiwał w zachwycie: "Ojczyzno mojej wiary, / Kraino radziecka!", a Elżbieta Szemplińska, jeden z głównych wtedy ideologów "polskich pisarzy sowieckich", odpowiadała na niepokorne wówczas wiersze Władysław Broniewskiego utworem Prawdziwa ojczyzna:

"My / Pełni wściekłości i rozpaczy, / Myśmy myśleli: / W naszej prawdziwej ojczyźnie - / Inaczej /- w ojczyźnie / - gdzie sierp i młot. / - Jak teraz mamy płakać po / Warszawie? / Jak żałować kawiarń, kościołów, / zamku? / kiedy dla nas / tamta Polska / to Polska burżujów i drani, / oficerów, obszarników, / policjantów, / kiedy dla nas Warszawa, / to stolica krzywdy, / stolica terroru, / stolica bezprawia".

Po wojnie, gdy "ojczyzna radziecka" objęła także Polskę, "polscy pisarze sowieccy" mieli tym większy powód do dumy i radości. Więcej, wyrażali swój zachwyt graniczący z euforią. Niedoścignionym wzorcem pozostawała jednak nadal "ojczyzna sowiecka":

"Jest szeroka kraina, gdzie wiatry północy / są jak mknące po stepie rozwierzgane konie, (...) Tam Newa srebrnołuska, tam Jenisiej płynie. / Ale posłuszne woli prostego człowieka / Te wiatry i te rzeki są podobne glinie, które człowiek ulepi według swoich pragnień: / rzeki skieruje wyżej, wiatry niżej nagnie.
(W. Słobodnik, Komuna nie zginęła, 1952)

Niezliczone utwory doświadczonych już w nowych realiach mistrzów i ich uczniów, często przerastających ich w gorliwości, układają się w wielką pieśń pochwalną o budowie nowego świata:
"woda w piachy się wdziera / i Stalinowska Era / wiek zmienia Amu-Darii. / Młode błysną tu wody, / żyzne staną się piachy, / wkrótce stare narody / wejdą w wonne ogrody, wiatr przywieje zapachy (...)".

Trwa wielka budowa wszystkiego od nowa: domów, ludzi, ich świata:
"W naszych rękach pióro i łom, / marzenia ciężar zawieszony u powiek / z żelaza i pieśni budujemy dom, / by zamieszkał w nim człowiek".
(A. Słucki, Chorągiew światła, 1951)

"Na zgliszczach, / na gruzów grudzie, / budujemy wiosnę i miłość, / budujemy domy i ludzi".
(A. Mandalian, Śpiewam pieśń o walce klasowej, 1951)

Budową kieruje partia. Czym kieruje się partia? Sercem. Czym jest serce partii:
"Jest źródłem czystym i podziemnym / strumieniem i szerokim ujściem / huczącym w morze, i bezsennym / krążeniem myśli, życiem klasy, ufnością klasy, pięknem upartym - / oto czym jest serce Partii".
(T. Kubiak, Pieśń więźnia, w: Serce Partii, 1951)

Kto jest sercem partii? Lenin i Stalin. Poeci wzięli udział w budowie panteonu nowej religii, tworzyli jej hagiografię. Wisława Szymborska opiewała w wierszu Lenin ojca nie tylko rewolucji:
"grób w którym leży ten / nowego człowieczeństwa Adam / wieńczony będzie kwiatami / z nieznanych dziś jeszcze planet".

Nadludzką już wielkość Stalina próbował ogarnąć Adam Ważyk:
"Mądrość Stalina / rzeka szeroka / w ciężkich turbinach / przetacza wody, / płynąc wysiewa / pszenicę w tundrach, zalesia stepy, stawia ogrody.[...] Ty ich opływasz [różne ludy], / rzeko rozumna, / ty wiejesz zdrowiem, / wiatrem urody; / przebijasz góry, / rzeko podskórna, łączysz narody". (Rzeka, 1950)

Niezliczone są dowody tego, jak radziecki wzór propagandowy został w Polsce przyswojony przez poważną część ówczesnej elity intelektualnej. Ale ten wzorzec, powielany monotonnie, natrętnie, nachalnie - wyczerpywał się. Były zresztą nowe zadania. Wysyłano pisarzy do zakładów pracy, do hut i na place budowy, na wieś i do zakładanych właśnie spółdzielni produkcyjnych, gdzie mieli bezpośrednio wpływać na wysokość plonów z hektara, większy wytop surówki, coraz wyższe normy budowlane, postępy stachanowskich górników. Pisarze też wykonywali 200 proc. swej normy. Znane są plony ich agitacji produkcyjnych. Trudno wyliczać te niekończące się litanie podobnych tytułów. Po rozmaitych bałwochwalczych Strofach o Stalinie, Wierszach o Bolesławie Bierucie, Poematach o generale Świerczewskim i Wiecznych płomieniach (Wybór wierszy radzieckich i polskich o Feliksie Dzierżyńskim, 1952) następują takie utwory, jak Traktory zdobędą wiosnę, Numer 16 produkuje, Przy budowie, Węgiel, Jesteśmy z Nowej Huty, Listy z MDM, Mirków ruszył i dziesiątki innych, których nie warto już wyliczać, podobnie jak ich autorów.

Donos na stonkę

Ta strona polskiego socrealizmu jest aż nadto znana. Mniej znana jest jego, by tak rzec, skłonność pedagogiczna, obliczona na dalszą przyszłość. System totalitarny, którego socrealizm miał być propagandowym instrumentem, starał się zapanować nad całą rzeczywistością, miał, jak wiadomo, ukształtować na własną miarę "nowego człowieka".

Nie mógł pominąć najmłodszych pokoleń, musiał trafiać do dzieci i młodzieży. W 1951 r. odbyło się plenum Związku Literatów Polskich w sprawie literatury dla dzieci i młodzieży zakończone takimi między innymi wnioskami:
"W każdym zetknięciu z dziećmi (...) naczelnym zadaniem pisarza Polski Ludowej jest wychowanie dziecka w miłości ojczyzny socjalistycznej, miłości pokoju, w entuzjazmie dla romantyki budownictwa socjalistycznego. (...) W osiągnięciu tych celów dopomoże nam zapoznanie się z literaturą Związku Radzieckiego, której wysoki poziom ideologiczny i artystyczny powinien być dla nas wzorem".

Jak ten wzór wcielano w życie? Nawet tutaj panowała polityka pedagogiczna taka jak wszędzie. Zbigniew Jarosiński w książce Nadwiślański socrealizm prześledził charakterystyczną "ewolucję światopoglądową" w piśmie dla dzieci "Płomyczek":
"W 1947 roku >>Płomyczek<< obchodził Boże Narodzenie, pisząc o prezentach od św. Mikołaja i zamieszczając wiersz Ewy Szelburg-Zarembiny o Dzieciątku w żłobie, obchodził też Wielkanoc. W 1948 roku na Boże Narodzenie zamieszczono opowiadanie o wigilii obchodzonej w I Dywizji (z zupełnie świecką kolędą), w 1950 opowiadanie o radości, jaką sprawiło wigilijne drzewko dzieciom leżącym w szpitalu. Tak więc o wigilii pamiętano, ale była w coraz mniejszym stopniu świętem religijnym i rodzinnym. W 1951 roku >>Płomyczek<< pominął milczeniem Boże Narodzenie, była w nim za to przedstawiona noworoczna >>choinka w naszej świetlicy<< - szkolnej, ale jeszcze bez Dziadka Mroza, który pojawi się, bardzo spóźniony, dopiero w 1954 roku (zresztą tylko w wierszyku o panu Zdzichu, przebierającym się za Dziadka Mroza)".

Twórczość dla dzieci stała się wiernym odbiciem socrealistycznych planów i programów. W kilku rocznikach tegoż "Płomyczka" znajduje się cała antologia jej niedoścignionych przykładów. Przykładów na każdy temat. Na temat "gdy dorosnę" wiersz z okazji sakramentalnego Dnia Kobiet, przeznaczony dla matki, która jest nauczycielką-przodownicą:
"Gdy dorosnę, jak ty będę pierwsza / w każdej pracy, przyrzekam to sobie. / A dziś? Wiem już: nauczę się wiersza / i starannie zadanie odrobię".
(H. Bechler, Moja mama, 1951/1952)

Na obowiązkowe święto 1 Maja także Jan Brzechwa napisał wiersz:
"Ludzie szlachetni we wszystkich krajach / walczą o pokój nie szczędząc sił. / Dzień rozśpiewany Pierwszego Maja / niech do tej walki zapał podwaja / i swoją czerwień wlewa do żył".

W literaturze dziecięcej panował ten sam co w literaturze produkcyjnej zachwyt nad budownictwem socjalistycznym, a także szczególny kult Warszawy jako jego symbolu:
"Hutnik lubi swoją pracę / hutnik silne ma ręce./ Umie normy wyrobić / dwieście procent i więcej. // Podjął apel górników / podjął apel włókniarzy / i zdwojony wysiłek / chce krajowi dać w darze".
(Cz. Janczarski, Hutnik 1949/1950)

"By węgiel ziemi wydrzeć z trzewi,/ podał nam rękę Czerwony Donbas, / abyś pracować mógł jak bolszewik, / przyszedł na >>Annę<< radziecki kombajn"
(A. Braun, Kombajn węglowy "Donbas", 1954)

"Z dalekosiężnej / myśli odważnej / wzrasta potężne / drzewo przyjaźni. / Rośnie po wojnie, / tężeje w mury, / w przyjaźni pomnik / Pałac Kultury".
(M. Piechal, Na budowę Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, 1954)

"Tu mieszka Bierut. Tu jest Żerań. / Mariensztat (Wisła pluszcze w dole). / Tu już trzydzieste dźwiga piętro / Pałac Nauki i Kultury. / Tu się buduje wielkie metro. / Tu MDM-u lśnią marmury".
(Cz. Janczarski, Wycieczka do Warszawy, 1953/1954)

W końcu znajduje się jednak i coś dla dzieci, choć też z okazji otwarcia Powszechnego Domu Towarowego:
"Wszystko, czego dusza chce, / Można kupić w PDT / Nieco dalej nowy dział - / kotki, które robią "miau"... / Lalki co umieją płakać, / pajac, który lubi skakać".
(K. Szpalski, M. Załucki, W Powszechnym Domu Towarowym, 1949/1950)

Idyllę mąci nieco ostrzeżenie niezapomnianego Brzechwy o wrogu, który nigdy nie śpi i zamierza się na socjalistyczną ojczyznę:
"Wyjdą znów szkodniki znane / niszczyć pola ziemniaczane, a i wróg jest zawsze gotów / zrzucać stonki z samolotów".
(J. Brzechwa, Stonka i Bronka, 1951/1952)

Socrealizm nie hańbi?

Kłopot z literaturą polskiego socrealizmu polega nie tylko na tym, że był on prymitywną kopią radzieckiego pierwowzoru, ale i na tym, że była to produkcja nazbyt gorliwa, nadmiernie zaangażowana, świadcząca o osobistym uwikłaniu jej twórców w komunistyczną propagandę.

Komplikacja z jej oceną polega też na tym, że literatura ta nie powstawała pod przymusem, lecz dobrowolnie, w dużym stopniu z własnej inicjatywy. Trudno sobie wyobrazić, by utwory o takim natężeniu emocjonalnym powstawały bez osobistej inwencji, bez wiary w odkrywaną prawdę. Nie sposób też wyjaśnić zjawiska socrealizmu okolicznościami zewnętrznymi. Sytuacja nie zmuszała jednak do uprawiania socrealizmu. Za odmowę pisania wierszy o Stalinie nie szło się do więzienia, ryzykowało się tylko gorszą pozycję społeczną i materialną. Sprawą istotną w ocenie polskiego socrealizmu jest zatem własny i dobrowolny udział w indoktrynacji komunistycznej całego społeczeństwa, a zatem i udział w systemie władzy.

W ogólnej ocenie trudno też pominąć i tę okoliczność, że socrealizm nie pojawił się w próżni historycznej i społecznej. Nie sposób sobie wyobrazić, by jego twórcy nie wiedzieli o traktowaniu opozycji niepodległościowej, procesach pokazowych, sądowych morderstwach i anonimowych grobach. Trudno więc w opisie zjawiska socrealizmu zupełnie pominąć sprawę odpowiedzialności znaczącej części ówczesnych intelektualistów za udział we wprowadzaniu komunizmu w Polsce.

Jest ono niezrozumiałe i absurdalne zwłaszcza po upływie ponad półwiecza. Niełatwo odtworzyć jego psychologię, atmosferę, w jakiej jego dzieła powstawały, i przyczyny tak silnej wiary jego twórców. Nie wystarczą tu świadectwa historyczne, same teksty, nawet wspomnienia. Wielu autorów nawet po latach nie umie wyjaśnić swego zaangażowania w socrealizm. Dlatego tak cenne w jego trzeźwej ocenie są głosy niezależnej opinii, która w tym czasie istniała tylko poza krajem, na emigracji. Była to oczywiście ocena bardzo krytyczna, często szydercza lub ironiczna, nieprzejednana wśród emigracji londyńskiej, ale równie ostra na początku w środowisku paryskiej "Kultury". To Jerzy Giedroyc opublikował w 1955 r. w "Kulturze" artykuł Juliusza Mieroszewskiego Dramat polskich klerków, w którym znalazł się taki fragment: "Współdziałanie z reżimem takich panów, jak Słonimski czy Iwaszkiewicz, porównane być może wyłącznie do roli odegranej przez tych nielicznych Żydów, którzy kolaborowali z Gestapo. Słonimscy i Iwaszkiewiczowie pracują nad tym, by już nigdy w Polsce nie było ani Słonimskich, ani Iwaszkiewiczów. To jest filozofia tych Żydów, którzy pomagali palić w krematoriach innych Żydów w nadziei, że w ten sposób uratują się przed zagładą".

Z ironicznym sceptycyzmem przyjmowano też "odwilż" 1956 r. w wykonaniu niedawnych socrealistów. Marian Pankowski w artykule Spowiedź dziecięcia... Polski Ludowej zapytywał, dlaczego niedawni propagatorzy socrealizmu występują teraz jako jego główni oskarżyciele, a Andrzej Bobkowski w artykule Po trzęsieniu spodniami z 1956 r. nie przekonał się zupełnie do przemiany socrealistów w reformatorów i odnowicieli: "Według ich pojęć parsknięcie śmiechem w twarz tej komedii i elicie, tym pieszczochom intelektualnym, jest kpiną z narodu, ba - z Polski całej. Nic taniej. Bo przecież ONI to właśnie naród; ONI, kapłani sztuuuki, Almanzorowie bronionych Grenad, którzy przecież tyle walki włożyli w tę naszą Polskę lodową teraz odmrożoną. (...) Oskarżenie i wołanie o karę dla winnych? Co znowu - planowe rozkładanie win, rozgrzeszanie wszystkich. Ci sami w pierwszych rzędach".

Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej nr 11 grudzień 2001 r.

MAREK KLECEL, Instytut Pamięci Narodowej nr 11 grudzień 2001 r. , 2001-12-01

powrot