"Inteligencja w przedniej straży komunizmu" - takÄ… myÅ›l zawarÅ‚ przed wojnÄ… w jednej ze swych publikacji poÅ›wiÄ™conej komunizmowi ksiÄ…dz Stefan WyszyÅ„ski, późniejszy kardynaÅ‚ i Prymas Polski. Jako jeden z nielicznych pisaÅ‚ wówczas o mechanizmie dziaÅ‚ania propagandystów sowieckich, którzy doskonale zdawali sobie sprawÄ™, że najskuteczniejszym noÅ›nikiem rewolucji na Zachód jest inteligencja. Przekonanie tej grupy spoÅ‚ecznej do ideologii komunistycznej umożliwi nastÄ™pnie pozyskanie "mas". Ten mechanizm dobrze sprawdzaÅ‚ siÄ™ w Rosji Sowieckiej, dlatego też komuniÅ›ci, którzy z ArmiÄ… CzerwonÄ… przyszli do Polski, zdecydowali siÄ™ na jego zastosowanie. W machinÄ™ propagandy wÅ‚Ä…czano poszczególne Å›rodowiska inteligenckie, od naukowych po artystyczne.

Ideologia komunistyczna znalazła podatny grunt wśród literatów, w tym poetów. Wielu przedstawicieli tej grupy żywiołowo wręcz przystąpiło do budowy w Polsce nowego porządku, nowej kultury wzorowanej na modelu sowieckim, z którego wyrugowano, tak fundamentalne wartości jak prawdę i wolność.
Budowanie kultury sowieckiej w Polsce nie rozpoczęło się, jak sądzi wielu, po wojnie w drugiej połowie lat 40. XX wieku. Ten proces rozpoczął się wcześniej, tuż po tym, jak 17 września Armia Czerwona zdradziecko napadła na broniącą się po najeździe niemieckim Polskę. Pierwszym, który złożył wasalny hołd nowej władzy spod znaku czerwonej gwiazdy, był Stanisław J. Lec. W wierszu "Stalin", obok wysławiania przymiotów sowieckiego wodza, określił też swoją rolę jako poety:
"(...)
I moja lira z nowej stali
i dumnie przemieniona muza,
obywateli jasny wzrok
i głos, i oddech, myśl i krok
i wolność, która nas odurza,
- to Stalin."
To ten utwór zapoczątkował, jak pisał w swej książce "Czerwona msza, albo uśmiech Stalina" Bohdan Urbankowski, "twórczość niewolniczą i niewolącą zarazem, co gorsza niewolącą skutecznej niż przemoc fizyczna, gdyż oślepiającą Obrazami Utopii i zakładającą więzy na duszę".
Jednak tym, który nadawał kierunek "wyzwolonej z burżuazyjnych wpływów" poezji, był Adam Ważyk (Wagman). W opublikowanym 5 listopada 1939 r. wierszu "Do polskiego inteligenta" bezpardonowo zaatakował polską armię i jej dowódców. Tak oto pisał:
"To stało się tak nagle, rozbite pociągi,
zdarte druty, na torach wydrążone leje
Zamiast wodzów - półgłówki, zamiast armii - włóczęgi,
widma nocą ciągnące, by skryć się, gdy zadnieje".
Wskazał tu "słuszny" stosunek do II Rzeczypospolitej.
Odtąd obok poezji patriotycznej, tej mówiącej o tragedii Narodu Polskiego i tej dającej nadzieję, pojawiła się po raz pierwszy na tak szeroką skalę poezja uległa wpływom okupanta, wiersze będące przejawem kolaboracji, poezja zdrady. Te zdradzieckie strofy chętnie zamieszczał prosowiecki "Czerwony Sztandar", ukazujący się we Lwowie w latach 1939-41 i później po powrocie Armii Czerwonej na te tereny od 1944 r.


W służbie propagandy

Apogeum serwilistycznej twórczości przypadło na czasy stalinowskie. To wtedy do grona "twórców", którzy jeszcze w czasie wojny określili się jako ci z "przedniej straży komunizmu", dołączyli młodzi literaci, tacy jak Wisława Szymborska, Tadeusz Różewicz, Ryszard Kapuściński, Wiktor Woroszylski oraz pisarze z poważnym dorobkiem, m.in. Julian Tuwim, Konstanty I. Gałczyński, Antoni Słonimski, Mieczysław Jastrun. Zgodzili się na to, aby stać się narzędziem propagandy systemu totalitarnego, piewcami zbrodni.
Dlaczego? Powody były różne. Część z nich uwierzyła w ideologię komunistyczną, część kierowała się strachem, część widziała w tym szansę, aby zaistnieć jako literat. Jednak dla wielu współpraca z władzą stalinowską była sposobem na wygodne i dostatnie życie. Nagrody państwowe, sowite wynagrodzenia, stanowiska, piękne mieszkania w Warszawie (w tym czasie stolica był zniszczona, o mieszkanie było bardzo trudno), a nawet wille - tym wynagradzali komuniści oddanych poetów. To w dowód uznania Julian Tuwim otrzymał piękną willę z dużym ogrodem w podwarszawskim Aninie. (Po śmierci poety zamieszkał w niej były komunistyczny premier Piotr Jaroszewicz.) Wielu literatów nie wzgardziło sutymi nagrodami państwowymi, np. Mieczysław Jastrun dwukrotnie otrzymał nagrodę I stopnia w 1950 r. i 1955 r. Nagradzani byli także m.in. Woroszylski w 1950 r., Tuwim w 1951 r., Ważyk w 1953 r., Słonimski w 1955 r. Ci, do których władza miała największe zaufanie, mogli być przyjęci w jej szeregi. Tak też się stało w przypadku Adama Ważyka, m.in. autora najbardziej lizusowskiego, jak to określił Urbankowski, wiersza o Stalinie "Rzeka". Sprawdzony w ZSRS Ważyk, kapitan 1. Armii Wojska Polskiego, był tym, któremu można było powierzyć stanowisko kierownicze. Tak więc został sekretarzem generalnym Związku Zawodowego Literatów Polskich, pełnił funkcję redaktora naczelnego "Twórczości", pisma odgrywającego wówczas istotną rolę, przez pewien czas był także członkiem KC PZPR. Ważyk stał się głównym "autorytetem" w sferze kultury. Pisarz Andrzej Braun (autor m.in. wiersza "Dzierżyński") wspominał w "Hańbie domowej" Jacka Trznadla: "to, co powiedział Ważyk, miało znaczenie i Bierut czy Berman natychmiast nadawali praktyczny kształt koncepcjom Ważyka".


Zbrodniarz jako bohater

Sowietyzm zbudowany na kłamstwie poprzez swych apologetów przedstawiał zło jako dobro, zbrodniarzy jako bohaterów. To ku czci Lenina, Dzierżyńskiego, Stalina, Bieruta powstawały wiersze. To ich przedstawiano jako tych niosących pokój i dobrobyt. A przecież wiemy, jaką naprawdę odegrali rolę w historii świata i Polski. To z ich rozkazów zgładzono miliony istnień ludzkich, to oni obrócili w ruinę pokaźną część świata.
To, że NKWD i UB morduje, wywozi na Sybir Polaków, na wieloletnie więzienie skazywani są ci, którzy ofiarnie walczyli o wolną Ojczyznę - nie przeszkadzało tak wielu pisarzom wychwalać tego, co było fundamentem owego zbrodniczego systemu. Znaleźli się poeci sławiący dzień 17 września 1939 r. Leon Pasternak pisał w "Wierszu noworocznym":
"(...)
a jednak podejmij kalendarz zdeptany,
część kart jego będziesz sławił w pieśniach
gdy padła granica, pękły więzień bramy,
w ten dzień zwycięstwa, siedemnasty września. (...)"

Wychwalali też Armię Czerwoną. Stanisław Lec napisał:
"Armia czerwona - kraj pod broniÄ…
szósta część globu - cały świat,
siła płynąca z serc ku skroniom
płynąca krwią ku chwale Rad. (...)"

W 1954 r. ukazała się antologia pt. "Wiersze i pieśni poświęcone pracownikom Bezpieczeństwa". Zamieszczono w niej m.in. wiersz "Towarzyszowi z Bezpieczeństwa":
"Niełatwo jest stykać się z wrogiem codziennie (...)
przyjmować spokojnie
i z twardym uporem -
i znowu codziennie,
i znowu wieczorem
w mętnych zeznaniach
i kłamstw pajęczynie
szukać wyjaśnień
i znaleźć przyczyny zastygłych motorów,
walących się szybów (...)"
Sławiono partię. Wisława Szymborska pisała:
"Partia. Należeć do niej,
z nią działać, z nią marzyć (...)"

Tematem poetów z okresu stalinowskiego były wszelkie osiągnięcia socjalizmu, w tym wielkie budowy. Andrzej Braun w poemacie "Budowa Nowej Huty" pisał:
"Dumne procenty już po nocach świecą,
cyfry - hutami dymiÄ…ce.
Polski Komsomolsk - dajmy przyszłym piecom
najdumniejsze ze wszystkich imion."

Propaganda komunistyczna a wraz z nią jej "funkcjonariusze" zbrodniarzy ogłaszali bohaterami, prawdziwych bohaterów szkalowali, oczerniali. To w wierszu "Marsz" Jan Brzechwa (Lesman) w szkalujący sposób mówił o Polakach znajdujących się na emigracji, byłych żołnierzach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie:
"(...) Warchoł w Londynie wlepia ślepie
- Przyjdzie Anders, będzie lepiej! (...)"
Obiektem ataków serwilistycznych literatów byli żołnierze AK. W wierszu "Ballada o puszczy świętokrzyskiej" Mieczysław Jastrun przedstawił akowców jako degeneratów, wrogów Polski.


Rozstanie pod przymusem

Minęły lata 50., minął stalinizm. Wielu z tych, którzy utrwalali go piórem, później wystąpiło z jego krytyką, z czasem ta krytyka dotyczyła nie tylko okresu "błędów i wypaczeń", ale także całego systemu. Było składanie legitymacji partyjnych. Ale i tu nie obyło się bez koniunkturalnych zachowań. Urbankowski opisuje przypadek Jastruna, który nie złożył legitymacji ani na wieść o zbrodniach stalinowskich, ani w proteście przeciwko masakrze w Budapeszcie, tylko dopiero wtedy, kiedy władze nie dały zgody ani pieniędzy na druk "Europy" - przygotowywanego wspólnie z Janem Kottem liberalizującego pisma komunistów. Woroszylski natomiast odwoływał się od decyzji usuwającej go z szeregów partyjnych. Jednak najbardziej zaskakującym "zwrotem" była zmiana frontu przez Ważyka. W 1955 r. opublikował "Poemat dla dorosłych", w którym wystąpił z krytyką kłamstw "hyclów od moralności socjalistycznej". Okazało się później, że zwrot Ważyka, jak pisze Jerzy Robert Nowak, był "tylko jednym z elementów gry w ówczesnej elicie władzy". Dziś wiadomo, że do napisania "przełomowego odwilżowego" wiersza namówił go członek KC PZPR Roman Zambrowski (jedna z czołowych postaci frakcji "puławian"), w imieniu samego Jakuba Bermana.
Dla wielu poetów takich jak Szymborska, Jacek Bocheński, Julian Stryjkowski, zdaniem Bohdana Urbankowiskiego, komunizm przestał być atrakcyjny dopiero wtedy, gdy frakcja partyjnych "politruków", z którą byli związani, została odsunięta od władzy. Dopiero po tym czasie wiele z tych postaci zaczęło się kreować na autorytety moralne związane z opozycją, na tych niepokornych.
W tym artykule przypomnieliśmy tylko wybrane nazwiska poetów, którzy przystali na współpracę ze zbrodniczym system komunistycznym. Lista tych nazwiska jest o wiele dłuższa.

Dariusz Pogorzelski, Nasz Dziennik, 2002-07-22

powrot