Jak dziÅ› z perspektywy lat widzi siÄ™ przyczyny i skutki dojÅ›cia do zajść antyżydowskich w Kielcach w lipcu 1946 roku? Zanim szerzej odpowiem na to pytanie, przypomnÄ™ kilka ważnych wczeÅ›niejszych ocen na ten temat. Już obok pierwszego odcinka mego cyklu, drukowanego w "Naszym Dzienniku" 4 lipca 2002 roku, zamieÅ›ciliÅ›my powstaÅ‚Ä… 7 lipca 1946 r. deklaracjÄ™ grupy polskich intelektualistów ze Stanów Zjednoczonych w tej sprawie. IntelektualiÅ›ci ci, po części osoby żydowskiego pochodzenia, już wtedy gÅ‚osili, że "zbrodnia popeÅ‚niona w Kielcach byÅ‚a rezultatem niesÅ‚awnej prowokacji zaplanowanej przez tajnÄ… policjÄ™ reżimu warszawskiego". W ich ocenie, prowokacja ta miaÅ‚a odwrócić uwagÄ™ od oszustw i nadużyć (w tym w oszukaÅ„czym referendum), popeÅ‚nianych przez prosowiecki reżim w Polsce.


Polska do Sowietów, Żydzi do Palestyny

Sygnatariusze deklaracji wskazywali również na prowadzoną przez reżim warszawski świadomą politykę rugowania Żydów z Polski, prowadzoną "na polecenie i z rozkazów Moskwy". Polskich Żydów używa się - pisali sygnatariusze deklaracji - "jako sposobu zaambarasowania rządu brytyjskiego wobec prowadzonej przezeń polityki w Palestynie. Co więcej, stara się zantagonizować strony i stworzyć kryzys polityczny na Bliskim Wschodzie poprzez zaognienie konfliktu arabsko-żydowskiego". Z kolei ówczesny ambasador amerykański w Polsce Arthur Bliss-Lane oceniał zajścia kieleckie w swej wspomnieniowej książce "Widziałem Polskę zdradzoną": "Prawie wszystkie źródła zgodne są co do tego, że milicja ponosi w dużym stopniu odpowiedzialność za masakrę; nie tylko nie utrzymała porządku, ale użyła broni palnej i bagnetów, powodując śmierć wielu ofiar. Wprawdzie gwałtowność pogromu mogła sprawiać wrażenie niekontrolowanego wybuchu nienawiści rasowej, ale zarówno źródła rządowe, jak i opozycyjne przyznawały, że nie miał on charakteru spontanicznego, lecz był wynikiem starannie przygotowanego spisku, (...) źródła niezależne utrzymywały, że pogrom przygotowała strona rządowa w celu utrudnienia sytuacji opozycji, zwłaszcza w kołach żydowskich w Stanach. Rząd, według nich, liczył na to, że relacje tych wszystkich przebywających właśnie w Polsce korespondentów angielskich i amerykańskich o pogromie, wydarzeniu o tyleż bardziej spektakularnym i tragicznym, usuną w cień sprawę sfałszowania referendum! (...) Dziennikarze zorientowali się szybko, jaką gratką są dla nich kieleckie morderstwa i prasa amerykańska zajęła się głównie istniejącym jeszcze w Polsce antysemityzmem, zamiast pisać o znaczeniu machlojek wyborczych"[1].
Walczące z prosowieckim reżimem antykomunistyczne Zrzeszenie WiN w swym podziemnym organie "Orzeł Biały" (nr 4-5, czerwiec-lipiec 1946 r.) skomentowało pogrom kielecki następująco:
"Wystąpienia antyżydowskie w Polsce są prowokowane przez NKWD i są one wykorzystywane przez Rosję zarówno na arenie międzynarodowej, jak i na odcinku wewnętrznym. (...) By nie dopuścić do porozumienia pomiędzy żydami a społeczeństwem polskim, a z drugiej strony, by dodać bodźca żydom do bardziej bojowego nastawienia do Polaków - NKWD stwarza prowokacje 'pogromów' żydowskich pod firmą Andersa, PSL, WiN itp."[2].


Świadectwa Żydów

Tezę o sowieckiej prowokacji w Kielcach i skorzystaniu na niej wyłącznie przez Sowietów i komunistów konsekwentnie głosił Michael Chęciński, oficer WP żydowskiego pochodzenia, który wyemigrował z Polski w 1968 roku. W swej wydanej w Nowym Jorku w 1982 roku książce "Poland. Communism - Nationalism - Antisemitism" (s. 31) Chęciński akcentował m.in., iż pewne jest to, że komunistyczni rządcy Polski rozmyślnie sabotowali wszystkie wysiłki zmierzające do wyjaśnienia tajemnicy i ukarania rzeczywistych sprawców. Według Chęcińskiego, władze komunistyczne wyraźnie "najwięcej zyskiwały" na pogromie, bo:
"Udało im się zrzucić winę za pogrom na swoich politycznych przeciwników, zarówno w kraju, jak i na emigracji - i dokonać zdyskredytowania wszystkich sił opozycyjnych, wrogich ich prosowieckiemu reżymowi, pokazując się w dodatku Zachodowi jako obrońca resztek prześladowanych polskich Żydów... Co więcej - mogły one teraz i w przyszłości znaleźć usprawiedliwienie dla dalszych policyjnych represji pod pretekstem przykrócenia antysemickich sentymentów własnego społeczeństwa..."[3].
Wśród innych przyczyn pogromu kieleckiego Chęciński wymieniał to, iż masowa emigracja Żydów z Polski ułatwiła zadanie (dała broń do ręki) Związkowi Sowieckiemu przez przeładowanie obozów dla uchodźców w zachodnich strefach Niemiec i Austrii oraz wystawienie na próbę rządów brytyjskich w Palestynie, dokąd większa część tych Żydów chciała się udać[4].
Zaledwie dwa lata po publikacji książki Chęcińskiego w 1984 roku doszło do bardzo ciekawego wystąpienia w sprawie kieleckiej ze strony urodzonego w Polsce i przebywającego od pierwszych lat powojennych w Paryżu historyka żydowskiego Michała Borwicza. W referacie wygłoszonym na polsko-żydowskim sympozjum w Oxfordzie (17-21 grudnia 1984 roku) Borwicz zaakcentował, że w pogromie kieleckim "tajnym sowieckim prowokatorom chodziło o pozbawienie sympatii w krajach zachodnich, i to właśnie przed wyborami (w 1947 roku), które miały utwierdzić i zatwierdzić sowiecki podbój. (...) Prowokacja udała się i to chyba ponad spodziewania prowokatorów"[5].
Ustalenia Borwicza miały tym istotniejsze znaczenie, że był on powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych znawców stosunków polsko-żydowskich wśród historyków żydowskich, wyróżniającego się swym obiektywizmem w badaniach naukowych.


Cele komunistycznej propagandy

Tezę o wydarzeniach kieleckich 1946 roku jako komunistycznej prowokacji jednoznacznie akcentował również autor pierwszego szerszego polskiego omówienia tej sprawy, polonijny historyk Roman Buczek w wydanej w Toronto w 1983 roku książce "Na przełomie dziejów. Polskie Stronnictwo Ludowe w latach 1945-1947".
Poza tym, co już pisali dotychczasowi autorzy analiz prowokacji kieleckiej, Buczek wyeksponował dodatkowo kilka konkretnych celów działań władz komunistycznych wyraźnie przebijających z różnych tez propagandy komunistycznej bezpośrednio po zajściach kieleckich. Należały do nich m.in. twierdzenia, że:
"1) Nasłani agenci gen. Andersa organizują w Polsce pogromy Żydów;
2) Pewne ośrodki w Polsce nie chcą potępić wypadków kieleckich według wskazań PPR, a więc były związane z pozostałościami faszyzmu i z gen. Andersem;
3) Najważniejszym z tych ośrodków jest Polskie Stronnictwo Ludowe kierowane przez Stanisława Mikołajczyka i dlatego należy stronnictwo to rozwiązać, a jego przywódców odizolować od społeczeństwa [podkr. J.R.N.]. W wystąpieniu swoim z dnia 6 lipca 1946 r. Gomułka oskarżył nawet PSL o bezpośredni udział w pogromie w Kielcach;
4) Zabijający Żydów byli katolikami, ale Kościół katolicki w Polsce nie chciał potępić wypadków w sposób przyjęty przez komunistów, a zatem Kościół ten jest antysemicki i ponosi odpowiedzialność za wydarzenia w Kielcach. Dlatego też jest uzasadnione podjęcie z nim walki i skuteczne jego osłabienie. Już trzy dni po wypadkach zapowiedział to Osóbka-Morawski w swoim przemówieniu;
5) Domaganie się przez PSL likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i ograniczenia postępowania rządu tymczasowego jest szkodliwe, ponieważ w społeczeństwie polskim nadal wpływ mają elementy faszystowskie, wobec czego postępowanie władz jest uzasadnione"[6]. Znamienne jest, iż jak pisze Buczek, komuniści, dążąc do obciążania opozycyjnego PSL winą za zajścia w Kielcach skonfiskowali oświadczenie S. Mikołajczyka potępiającego te zajścia w imieniu PSL. Według Buczka[7]: "Nigdy nie doszło do powołania specjalnej komisji wyłonionej przez wszystkie ugrupowania polityczne, chociaż jej powołanie przyrzeczono na międzypartyjnej komisji porozumiewawczej stronnictw demokratycznych w Kielcach. Dopiero po kilku dniach zezwolono na potępienie ekscesów przez PSL, puszczając część skonfiskowanego oświadczenia Mikołajczyka". Cytowałem tu tak szeroko fragmenty ustaleń R. Buczka, bo w Polsce są one prawie zupełnie nieznane. Ze zdumieniem zauważyłem pominięcie ocen tego wybitnego polonijnego historyka w dużo późniejszych publikacjach głównych autorów krajowych na temat wydarzeń kieleckich, od Kąkolewskiego i Śledzianowskiego po Kerstenową.


Kalkulacje Moskwy

Dość powszechnie również pomija się w polskich krajowych publikacjach inne analizy naukowców polonijnych na temat wydarzeń kieleckich, jakie ukazały się w latach 90. Za szczególnie przykre uważam powszechne pomijanie w pracach autorów krajowych analizy wydarzeń kieleckich 1946 roku, przedstawionej w znakomitej syntetycznej pracy dokumentalnej o stosunkach polsko-żydowskich "Jews in Poland" pióra jednego z najwybitniejszych uczonych polonijnych, profesora Iwo Cypriana Pogonowskiego (dwa wydania w Nowym Jorku, w 1993 i w 1998 roku, zob. wyd. z 1998 roku, s. 403-420). Zarówno w tej książce, jak i w obszernym opracowaniu profesor Pogonowski jednoznacznie akcentował, iż zajścia antyżydowskie w Kielcach 1946 roku były efektem starannie przygotowanej sowieckiej prowokacji[8].
Podobne konkluzje akcentował prof. Pogonowski również w swoim znakomitym syntetycznym opracowaniu na temat zbrodni kieleckiej, wydanym w pracy zbiorowej autorów polonijnych na temat wydarzeń kieleckich w 1996 roku[9]. Także ta ważna książka polonijna jest jakże niesłusznie pomijana przez autorów krajowych. Warto więc przytoczyć z niej uwagi prof. I.C. Pogonowskiego na temat celów sowieckiej prowokacji kieleckiej 1946 roku:
"Tragiczne wydarzenia znane jako pogrom kielecki 1946 roku były wyraźnie częścią sowieckiej powojennej strategii globalnej. Sowieci bezlitośnie wykorzystywali Żydów dla sowieckich celów politycznych. Pogromy organizowane wewnątrz granic terenów obsadzonych przez Armię Czerwoną były prowokowane czy inicjowane w celu spowodowania emigracji Żydów, do której inaczej by nie doszło. Emigracja Żydów do Palestyny była Sowietom potrzebna dla obalenia tam brytyjskiego mandatu i skorzystania z arabsko-izraelskiego konfliktu dla stworzenia przeszkód w dostawach nafty dla Zachodu. W międzyczasie zaś mniejszość żydowską Sowieci wykorzystywali w początkowej fazie utrwalania reżimów komunistycznych w państwach satelickich (...). Pogrom w Kielcach był dostosowany do celów antypolskiej propagandy mającej przekonać zachodnie mocarstwa, że Polska powinna pozostać kolonią sowiecką zamiast odzyskać wolność, tak jak inne narody sprzymierzone. Stąd wykorzystano go do zmasowanej propagandy, której celem było przekonanie zachodnich polityków, że 'polski antysemityzm' może być przytłumiony tylko przez Sowietów, a pozwolenie na uzyskanie wolności przez Polskę mogłoby spowodować tylko dalsze fale antysemityzmu i mordowania Żydów"[10].
Przy okazji przypomnienia tych wciąż pomijanych w Polsce autorów polonijnych warto zastanowić się, co zrobić, aby w przyszłości w literaturze krajowej do różnych tematów historii powojennej dużo lepiej uwzględniano prace publikowane na emigracji, i było jak najmniej tak przykrych pominięć, jak w przypadku prac R. Buczka czy prof. I.C. Pogonowskiego.
W krajowej polskiej literaturze przedmiotu tezę o zajściach kieleckich 1946 roku jako sowieckiej prowokacji pierwszy bardzo szeroko rozwinął Krzysztof Kąkolewski w wielokrotnie cytowanej tu książce "Umarły cmentarz". Jego zdaniem, inicjatorzy tej prowokacji osiągnęli dzięki zbrodni kieleckiej pięć następujących celów:
"1) Spowodowanie masowego exodusu Żydów (...). Rosjanom chodziło o pozbycie się tzw. elementu kapitalistycznego: właścicieli sklepików, rzemieślników, członków żydowskich spółdzielni pracy, które rozwijały się i były niewygodne do spacyfikowania w związku z przygotowaniami do stalinizacji Polski. Przewidywano bowiem założenie obozów pracy dla tzw. elementów obcych klasowo (...);
2) Zasianie przerażenia wśród Żydów-komunistów na najwyższych i decydujących stanowiskach państwowych w ówczesnej marionetkowej RP. Takie osobistości jak Berman, Minc, Zambrowski, Różański, Fejgin (...), które znały rzeczywisty przebieg pogromu, musiały się liczyć z tym w swoich gabinetach i mieszkaniach, że w każdej chwili mogą tam wtargnąć na niebiesko ubrani robotnicy z gaz-rurkami i łomami, a nawet pistoletami i że mogą być wymordowani przez 'motłoch', z czego Rosjanie wyciągną nową korzyść, ponieważ obciążą ich winą za zbrodnie stalinowskie, sami pozostając czyści, a zarazem obciążą polski motłoch nowym żydobójstwem (...);
3) Zasianie wśród Żydów, którymi obsadzono kadry kierownicze w średnim aparacie UB, wojska i partii, przekonania, że w każdej chwili są zagrożeni śmiercią ze strony społeczeństwa polskiego, które chce ich wymordować. Przekonano ich, że andersowcy, księża, chłopi, rzemieślnicy, harcerze tylko czyhają na złagodzenie terroru w Polsce, by ich wyniszczyć. Nie tylko uważali ci Żydzi, że jedynym obrońcą przed rasizmem i pogromem jest partia komunistyczna, ale także czyniło to ich jeszcze bardziej posłusznymi i gorliwymi wykonawcami jej rozkazów;
4) Odwrócenie się od Polski sojuszników zachodnich: Francji, USA, Wielkiej Brytanii. Zrównanie naszego kraju z Niemcami (...), aby okupacja Polski przez siły radzieckie wydawała się części opinii publicznej na Zachodzie równie konieczna, jak okupacja Niemiec hitlerowskich. Polska, dzięki propagandzie komunistycznej, miała wyrobiony jeszcze gorszy obraz niż Niemcy hitlerowskie, tym bardziej, że agenci wpływu podawali zachodniej prasie fałszywe dane zarówno co do pogromów w Rzeszowie i Krakowie, jak i w Kielcach. Zawyżano nieraz dziesięciokrotnie liczbę ofiar żydowskich w tych pogromach, a dziesięć do stukrotnie liczbę Polaków, którzy w tych pogromach uczestniczyli - nie wspominając, że pogromów dokonywali żołnierze i oficerowie znajdujący się bezpośrednio lub pośrednio pod dowództwem radzieckim. Ale właśnie pogromy zasiały na Zachodzie przekonanie, że tylko komuniści i opieka Rosji mogły być gwarantem, że w Polsce nastanie spokój, bezpieczeństwo i prawdziwa demokracja;
5) Badacze pogromu, którzy rozpatrują go z punktu widzenia skrajnej prawicy i nie należą do przyjaciół Żydów, twierdzą, że powód, dla którego wywołano pogromy w Polsce, na Węgrzech i w Czechosłowacji, był jeszcze inny. Były wynikiem skomplikowanej rozgrywki między Stalinem a światowym syjonizmem, wynikiem ryzykownej gry, jaką prowadzili światowi syjoniści, chcący doprowadzić do powstania państwa Izrael, i Józef Stalin. Według tych badaczy, pogromy miały wywołać masowy exodus Żydów ze Wschodniej Europy, co zmusiłoby Wielką Brytanię, sprawującą mandat nad ówczesną Palestyną, do przyjęcia - wbrew woli rządu brytyjskiego - wielkiej masy uchodźców. Uchodźcy ci mieliby osiedlać się w Palestynie, powiększać tam liczbę żydowskich osadników i w końcu zmusić państwa zachodnie do akceptowania powstania państwa Izrael. Na potwierdzenie swojej tezy podają, że od 1941 do 1948-49 roku komuniści sowieccy na rozkaz Stalina ukrywali antysemityzm, a Stalina powszechnie uważano za protektora i współtwórcę Izraela. Tak więc syjoniści działający w cichej zmowie ze Stalinem zyskaliby materiał ludzki dla Izraela. Stalin jednak miałby według tej tezy o wiele bardziej dalekosiężne plany - pragnął on zasiedlić Izrael, a także nasycić kraje Zachodniej Europy oraz Stany Zjednoczone Żydami, którzy byli komunistami i funkcjonariuszami partii komunistycznych na wschodzie Europy, a także wojsk komunistycznych, tajnych służb i aparatu terroru, którym Stalin nie pozwoliłby na zerwanie więzi z ośrodkami dywersyjno-szpiegowskimi w Moskwie"[11].
O sowieckich celach wymownie świadczy opisany przez K. Kąkolewskiego w oparciu o udokumentowane źródła fakt, że zaledwie w kilka dni po zbrodni kieleckiej dowódca Wojsk Ochrony Pogranicza sowiecki generał Gwidon Czerwiński wezwał swego żydowskiego podwładnego Michała Rudawskiego, polecając mu zorganizowanie dwóch tajnych przejść, ułatwiających Żydom opuszczanie Polski[12].


Na pohybel katolikom i Andersowi

Z kolei zdaniem księdza Jana Śledzianowskiego, autora obszernej książki o zbrodni kieleckiej, wydanej w 1999 roku, można było dostrzec 5 najważniejszych skutków antyżydowskich zajść kieleckich z lipca 1946 r:
1) Zbrodnia kielecka "ocaliła" honor Stalina i radzieckiego NKWD na procesie w Norymberdze (...);
2) Pogromem kieleckim komuniści zadali dotkliwy cios Rządowi Polskiemu w Londynie i generałowi W. Andersowi (...);
3) Pogrom umocnił rządy komunistów w Polsce i nadzór nad krajem ZSRR (...);
4) Pogrom był pretekstem do inwigilacji i prześladowań Kościoła (...);
5) W propagandzie Polacy zabijają - komuniści ocalają Żydów (...)"[13].
Myślę, że z przytoczonych dotąd opisów zbrodni kieleckiej 1946 r., metod zafałszowywania faktów wokół niej, likwidowania niewygodnych świadków, wreszcie przedstawionych w artykule przyczyn i skutków, niepodważalna wydaje się podzielana także przez niektórych autorów żydowskich teza o tym, iż wydarzenia kieleckie 1946 roku były efektem starannie wyreżyserowanej prowokacji sowieckiej. W ostatnim odcinku, za tydzień, pokażę, jak w ostatnich latach nadal próbuje się wykorzystywać przeciw Polsce skutki zbrodni kieleckiej, dzisiejsze metody manipulowania tą sprawą.
prof. Jerzy Robert Nowak

Śródtytuły pochodzą od redakcji
[1] Cyt. za A. Bliss-Lane "Widziałem Polskę zdradzoną", wydawnictwo podziemne "Krąg", Warszawa 1984, s. 133
[2] Cyt. za L. Żebrowski, Pretekst kielecki, "Gazeta Polska" z 29 lutego 1996 r.
[3] M. Chęciński, op. cit., s. 32
[4] Tamże, s. 31
[5] Cyt. za K. Kąkolewski "Umarły cmentarz", Warszawa 1996, s. 191
[6] R. Buczek, op. cit., s. 206
[7] R. Buczek, op. cit, s. 207
[8] Por. I.C. Pogonowski "Jews in Poland", New York 1998, s. 403-420
[9] Por. I.C. Pogonowski "Reflections on Kielce and Communism: The Obstacle of the Kielce Pogrom to Polish-Jewish Reconciliation", [w:] "Kielce - July 4 1946. Backroudn, Context and Events", Toronto and Chicago 1996, s. 69-104
[10] I.C. Pogonowski "Reflections on Kielce and Communism...", op. cit., s. 102-103
[11] K. Kąkolewski "Umarły cmentarz", Warszawa 1996, s. 192-194
[12] K. KÄ…kolewski, op.cit., s. 191
[13] J. Åšledzianowski "Pytania nad pogromem kieleckim", Kielce 1999, s. 194-203
Ostatnia, siódma część artykułu na temat fałszowania prawdy o kieleckich zajściach 1946 r. ukaże się za tydzień w piątek.

patrz też części I, II, III, IV, V

Prof. Jerzy Robert Nowak, Nasz Dziennik, 2002-08-09

powrot