Szczególnie kompromitujący dla komunistycznych inscenizatorów zbrodni kieleckiej stał się pośpiesznie zorganizowany przez nich proces sądowy. Podobnie jak we wspomnianych wcześniej innych procesach tego typu, po prowokacyjnych pogromach w Słowacji czy na Węgrzech sowieckim reżyserom tych prowokacji chodziło przede wszystkim o gruntowne zatuszowanie prawdy o kulisach popełnionych przez nich zbrodni. Podobnie jak w tamtych krajach także w Kielcach nie ukarano prawdziwych sprawców zajść antyżydowskich, lecz skupiono się na "odpowiednim" ukaraniu odpowiednio wyselekcjonowanych przez komunistów osób, które miano uczynić głównymi winnymi. Kielecki proces stał się taką parodią sprawiedliwości, przy której z góry zadbano, aby nie padły podejrzenia na winnych z bezpieki, NKWD, wojska czy milicji. Istnieje aż nadto wiele dowodów pokazujących, że proces mający sądzić rzekomych winnych zbrodni w Kielcach był faktycznie tylko pokazowym procesem sfabrykowanym według wszystkich reguł "sowieckiej sprawiedliwości" dla uderzenia w opozycję w Polsce i odwrócenia uwagi od prawdziwych komunistycznych sprawców.


Raport biskupa kieleckiego

Pierwszą i nieocenioną wprost demaskacją fałszów procesu domniemanych sprawców zbrodni kieleckiej był tajny raport biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, przygotowany już w dwa miesiące po zajściach antyżydowskich w lipcu 1946 roku. Raport ten nieznany przez dziesięciolecia w Polsce szybko dotarł do adresata, którego ks. biskup Kaczmarek uznał za szczególnie cennego z punktu widzenia walki o prawdziwy obraz wydarzeń w Polsce - ówczesnego amerykańskiego ambasadora w komunistycznej Polsce Artura Bliss-Lane. Był on autentycznym przyjacielem Polski i z ogromnym rozgoryczeniem patrzył na to, jak Zachód porzucił Polskę na łaskę i niełaskę nowych sowieckich okupantów1. Przygotowany przez ks. biskupa Kaczmarka tajny raport o zbrodni kieleckiej w oparciu o pieczołowicie zebrane fakty jednoznacznie odsłaniał całą istotę pokazowego procesu zmontowanego przez komunistyczne władze.
Według raportu: "(...) Piętą achillesową urzędowego przedstawienia wypadków kieleckich jest niewątpliwie proces sądowy w tej sprawie. Rzuca on cień na szczerość tych, którzy go prowadzili i zdradza ich istotne tendencje. Do odpowiedzialności pociągnięto 12 osób, w tym tylko 8 spośród tych, którzy brali udział w zajściach. Jeśli się zwróci uwagę na to, że zamordowanych było 39 osób, a rannych 40, to liczba oskarżonych jest wysoce niewspółmierna do liczby zabitych i rannych. Prokurator rządowy jednak inaczej postąpić nie mógł, gdyż istotnie spośród osób cywilnych zabijających było niewielu, 2/3 Żydów wymordowali i poranili milicjanci, żołnierze i robotnicy, a tych jako ludzi rządowych do odpowiedzialności prokurator pociągnąć nie chciał. (...)
Na proces przyjechał najwyższy sąd wojskowy, choć według prawa nie jest on kompetentny do sądzenia spraw w pierwszej instancji ani do sądzenia spraw osób cywilnych, o ile ich czyn nie pozostaje w bezpośrednim związku z przestępstwem osób wojskowych. Władzom rządowym chodziło, zdaje się, o dobór takich sędziów, którym by można było zaufać. Byli też nimi niejacy Marian Bartoń, Antoni Łukasik i Stanisław Baraniuk. Pierwszy z nich miał wybitnie cechy mongolskie, nie wyglądał na Polaka, dwaj pozostali mieli wygląd semicki. Innym zupełnie dziwnym pogwałceniem prawa był fakt, że o zajściach w dniu 4 lipca nie powiadomiono wcale prokuratora miejscowego, nie on też oskarżał przed sądem, lecz również specjalnie przysłany prokurator sądu najwyższego major Szpondarski oraz miejscowy prokurator sądu wojskowego, Żyd Golczewski. Do obrony powołano z urzędu 5-ciu adwokatów, w tym tylko dwóch obrońców wojskowych, trzech zaś cywilnych. Gdy ci ostatni podnieśli zarzut, że nie są kompetentni do stawania w sądach wojskowych, sąd odpowiedział, że istotnie mógłby wyznaczyć na obrońców nawet żołnierzy, ale kieruje się dobrem oskarżonych. Nawiasem mówiąc spośród tych trzech obrońców cywilnych, jeden z nich Zenon Wiatr jest znany jako żyjący b. dobrze z kołami PPR, w ten sposób dwaj pozostali byli zmajoryzowani. Rola ich była tym trudniejsza, że nie występowali nigdy w sądach wojskowych, a co więcej ze sprawą nie zdążyli się nawet zapoznać. Oto 8 lipca po południu zawiadomiono ich, że mają występować w sprawie zajść kieleckich dnia następnego o godzinie 9-ej rano. W ten sposób nie dano im nawet 24 godzin do przygotowania obrony, co więcej uniemożliwiono im porozumienie z oskarżonymi. (...)".
Akt oskarżenia przeczytano podsądnym dopiero na godzinę przed rozpoczęciem rozprawy wbrew kodeksowi postępowania wojskowego, który "daje oskarżonym 3 dni czasu od wręczenia lub odczytania aktu oskarżenia do rozprawy. Wprawdzie podsądni podpisali oświadczenie, że zrzekają się tego przysługującego im okresu 3 dni, ale dziwne jest, że zgodzili się w ten sposób na utrudnienie zadania obrony, że nie porozumieli się w tej sprawie uprzednio z obrońcami, dziwniejsze, że zrobili to wszyscy, jeszcze dziwniejsze, że pozwolił na to sąd. Ten zupełnie niezrozumiały krok oskarżonych można wytłumaczyć jedynie tym, że tak im zrobić kazano i to prawdopodobnie w sposób jaki jest praktykowany w polskich więzieniach. Jeden z oskarżonych miał świeże rany na głowie, inny wyraźnie powiedział na rozprawie, że go bito podczas śledztwa. (...)
Uderzają w tym procesie poza tym dwie jeszcze niezwykle ciekawe okoliczności. Pierwsza to wygląd oskarżonych i ich zeznania. Prawie wszyscy mieli wygląd ludzi przestraszonych, jeden z nich powiedział, że go bito w więzieniu, innemu, który chciał odwołać swe zeznania uczynione w śledztwie, prokurator groził, że spotka go (...) - choć zorientowawszy się nie dokończył zdania. (...) W zeznaniach swych większość oskarżonych przyznawała się do wszystkiego, niektórzy mówili więcej nawet na swoją niekorzyść niż powiedzieli podczas śledztwa, a wszyscy podawali to, czego od nich żądano. Słowem był to typowy proces taki, jakie się często odbywają na Wschodzie, a które dotąd są tajemnicze dla ludzi Zachodu.
Prokurator Golczewski w swym oskarżeniu obszernie opowiadał o faszyzmie i reakcji, choć na omówienie tła i początku zajść sąd nie pozwolił, ubliżał obrońcom, choć byli przecież naznaczeni z urzędu, obrzucał błotem patriotyzm i honor Polaków, choć to miało miejsce w polskim sądzie, napadał na Kościół katolicki, choć przedstawicieli tego Kościoła nie pytano wcale, co sądzą o wypadkach kieleckich. Bez żadnego dowodu, bez przytoczenia choćby jednego świadectwa przyjął za pewnik, że chodziło o pogrom zorganizowany przez podżegaczy spod znaku Andersa i że tłum pierwszy wpadł na spokojnych, niewinnych Żydów. Sąd nie zajął się sprawdzaniem prawdy tych powiedzeń, nie przeprowadził na ten temat śledztwa, nie dopuścił proponowanych przez obronę świadków, odrzucił wszystkie wnioski obrony. Nie pozwolił na omawianie genezy zajść i udziału w nich milicji, [Urzędu] Bezpieczeństwa i wojska. Rozprawie nie przewodniczył żaden z sędziów, lecz sam prokurator udzielał głosu obrońcom i oskarżonym. Zamiast stwierdzić tylko winę oskarżonych, skoro na inne tematy mówić nie pozwolono, sąd w wyroku swym przyjął bez dowodu łączność zajść kieleckich z zagranicą, uznał wypadki za dzieło agentów generała Andersa. Zabawił się nawet w propagandę twierdząc, że Polska Ludowa musi walczyć z pozostałościami faszyzmu (...)"2.
W raporcie ks. biskupa Czesława Kaczmarka zwrócona została również szczególnie duża uwaga na prawdziwe, jakże tendencyjne cele odpowiednio przygotowanego przez władze zmanipulowanego procesu. Według tego raportu: "(...) Sądowi nie chodziło widać o zbadanie przyczyn zbrodni, lecz o wyzyskanie jej dla celów propagandowych, o użycie jej na korzyść polityki Rządu. W związku z tym pozostaje druga ważna okoliczność. Wypadki kieleckie niezależnie od ich tła, niezależnie od tego, że były sprowokowane, niezależnie od tego, że władze rządowe mogły, lecz nie chciały do nich nie dopuścić, były jednak zbrodnią, zostawiającą plamę na społeczeństwie polskim. Wiadomo było, że czynniki wrogie Polsce będą się starały atakować ją z tego powodu. Każdy uczciwy rząd polski, tak jak każdy rząd na świecie, z obowiązku starałby się przedstawić wypadki kieleckie jak najsumienniej, podać wszystkie okoliczności łagodzące, bo takie były niewątpliwie, zabijający w Kielcach nie byli przecież zawodowymi zbrodniarzami. W tym wypadku zaniechano tego jednak, a nawet z góry zabroniono poruszać te okoliczności łagodzące, nie dopuszczono do omawiania prawdziwego początku zajść, starając się w ten sposób o ułatwienie roboty czynników zohydzających społeczeństwo polskie. Sąd kielecki, odbyty w dniach 9-11 lipca, wykazał niezbicie, że tymczasowemu rządowi polskiemu chodziło o przedstawienie wypadków kieleckich z 4 lipca w świetle możliwie jak najgorszym (...)3".
Te i inne nader ostre demaskatorskie stwierdzenia w raporcie ks. biskupa C. Kaczmarka, choćby zaakcentowanie, że "cały proces był tylko parodią", ściągnęły później na biskupa zemstę władz komunistycznych. Szereg autorów jednoznacznie konkluduje, że bezlitośnie prowadzony w 1953 roku proces przeciw tak odważnemu kieleckiemu biskupowi był ewidentnie przejawem zemsty za jego próbę odkrycia prawdy o autentycznych sprawcach zbrodni kieleckiej, za przeciwstawianie się próbom obciążania Narodu winą za komunistyczną prowokację4.


Sfabrykowany proces

Bardzo podobne oceny przebiegu pokazowego procesu w sprawie zajść kieleckich znajdujemy w najgruntowniejszych i najobiektywniejszych relacjach na ten temat, począwszy od odpowiedniego rozdziału świetnej książki polonijnego naukowca z Kanady Romana Buczka, wydanej w Toronto w 1983 r. "Na przełomie dziejów. Polskie Stronnictwo Ludowe w latach 1945-1947", książki ciągle nazbyt mało znanej w kręgach polskich historyków i publicystów.
Buczek pisał bez ogródek: "(...) Najsłabszą stroną przedstawionego przez komunistów przebiegu wypadków kieleckich był niewątpliwie sam proces sądowy. Rzuca on nie tylko cień na procedurę, ale przede wszystkim wyjaśnia nam prawdziwe zamierzenia PPR. Na ławie oskarżonych zasiadło 12 osób, ale tylko 8 spośród nich brało udział w zajściach. Gdy weźmiemy pod uwagę, że zamordowanych było 39 osób i ranionych 40, to zobaczymy rażącą niewspółmierność liczby oskarżonych do ilości zabitych i rannych. Władze jednak inaczej postąpić nie mogły, ponieważ wśród osób cywilnych zabijających było niewielu. Dwie trzecie Żydów wymordowali i poranili milicjanci, żołnierze i robotnicy z Ludwikowa, a tych trudno było komunistom stawiać przed sądem. (...)
Cały proces prowadził prokurator Golczewski, Żyd polski, będący od dawna na usługach NKWD. W sporządzonym przez niego akcie oskarżenia była mowa o faszyzmie, reakcji, łączności z zagranicą oraz o zorganizowanym spisku na spokojnych, niewinnych Żydów przez agentów gen. Andersa. Brak jednak było rzeczy podstawowych, jak tło i geneza zajść kieleckich, udział w nich milicji, UB i wojska. Sąd nie tylko nie dopuścił świadków obrony, lecz prokurator Golczewski jeszcze ubliżał obrońcom, chociaż byli powołani z urzędu i sprawa miała miejsce w polskim sądzie.
Fakt, że sąd nie przeprowadził na temat wypadków śledztwa i nie dopuścił wniosków obrony, lecz przyjął za pewniki wywody prokuratora, co do których nie było absolutnie żadnych dowodów, wskazuje wyraźnie, że 'sąd' ten działał na rozkaz, a cały proces był tylko smutną farsą. Sądowi temu bowiem nie chodziło o zbadanie przyczyn wypadków, ale o wyzyskanie ich wyłącznie dla celów politycznych i propagandowych. Wynikało to zresztą jasno z wywodów Golczewskiego, który w swoim oskarżeniu zapowiedział, że Polska Ludowa będzie walczyć z pozostałościami faszyzmu. (...)"5.
Pisząc o różnych ewidentnych sfałszowaniach w toku procesu, Buczek przypominał:
"(...) Oficjalny akt oskarżenia stwierdzał później zupełnie gołosłownie, że 'pogrom' ludności żydowskiej w Kielcach był 'specjalnie przygotowany' przez WiN i przez NSZ. Wyjaśnienia tego, złożonego przez propagandę komunistyczną, przyjąć jednak nie można. Było bowiem rzeczą powszechnie znaną, zarówno z prasy, licznych procesów i opowiadań świadków, że organizacje podziemne rozporządzały znaczną ilością broni wszelkiego rodzaju i często staczały z oddziałami komunistycznymi wielkie bitwy. Więc jeżeli one przygotowywały, i to specjalnie, wypadki w Kielcach, to musieli byli brać w nich udział ludzie uzbrojeni i przynajmniej połowa Żydów padłaby od kul broni ręcznej. Wśród zaś dowodów rzeczowych winny były się znaleźć jakieś pistolety czy karabiny. Tego nikt nie może kwestionować. Prokurator Kazimierz Golczewski, który tak szeroko mówił o winie Andersowców i podziemia, z pewnością zwróciłby także uwagę i na broń tych czynników. Tymczasem przed stołem sędziowskim ustawiono stolik, na którym złożono dowody rzeczowe: 'kamienie, cegły zbroczone krwią, kije, sztachety z płotów, rura od kaloryfera poplamiona krwią i rower damski'. Potwierdzili to następnie uczestnicy procesu. A więc nie było nigdzie mowy o broni palnej i brak było jakichkolwiek dowodów na 'specjalne przygotowanie' tych zajść przez WiN czy NSZ.
Faktycznie dwie trzecie Żydów zostało zamordowanych bronią palną, ale nawet prokurator Golczewski nie ośmielił się oskarżyć o to tych organizacji. Aktem oskarżenia objęto 12 osób, ale tenże prokurator żadnej z tych osób nie zarzucił przynależności do WiN lub NSZ. W świetle powyższych danych należy uznać twierdzenie aktu oskarżenia o przygotowaniu wypadków kieleckich przez podziemne organizacje za pozbawione dowodów. Dalej akt oskarżenia podaje na poparcie swej tezy, że w tłumie wznoszono okrzyki: 'Bić Żydów', 'Niech żyje rząd sanacyjny', 'Niech żyje Anders', 'Niech żyje Hitler, który wymordował Żydów' itp. Pierwszy okrzyk jest zrozumiały, gdyż nie tylko nawoływano do bicia Żydów, ale bito faktycznie. Drugi już z góry należy uznać za niemożliwy; gdyby bowiem prokurator Golczewski był Polakiem lub przynajmniej orientował się w tym, co działo się w Polsce od roku 1939, to wiedziałby, jak dalece był niepopularny rząd sanacyjny. I jeżeli ktoś wzniósł podobny okrzyk to dla żartu lub po pijanemu. W każdym razie nie wypadało tego powtarzać w akcie oskarżenia. Dwóch ostatnich okrzyków nikt absolutnie nie słyszał. Nawet w czasie procesu zapytywani o to świadkowie stanowczo faktowi temu zaprzeczyli. Niemniej jednak należy uznać, że okrzyk 'Niech żyje Anders' był wytłumaczalny ze względu na wielką popularność generała, ale w zestawieniu z okrzykiem o rządzie sanacyjnym i o Hitlerze był po prostu wymysłem prokuratora dla celów propagandowych.
Podobnie przedstawia się sprawa z twierdzeniem aktu oskarżenia, iż 'ustalono niezbicie, że wśród podżegaczy i zabójców znajdowali się nawet umundurowani Andersowcy'. Chodziło tu zapewne o żołnierzy, którzy powrócili z Zachodu, ponieważ innych mundurów w Polsce nie było. Istotnie żołnierze ci mogli być w tłumie, jak również brać udział w zabijaniu. Ale akt oskarżenia sam obalał twierdzenie prokuratora, który jeżeli coś ustalił 'niezbicie', to daje na to dowody lub popiera swoją tezę zeznaniami oskarżonych i świadków. Tymczasem żadnego Andersowca nie tylko nie aresztowano, ale nawet nie zacytowano zeznań świadków. Tak więc było to kolejne kłamstwo przeznaczone chyba tylko dla własnych zwolenników (...)"6.


Zastraszeni adwokaci

Nader wymowne świadectwo na temat metod użytych przy fabrykowaniu procesu przynoszą relacje uczestniczącego w procesie adwokata Stefana Grzywaczewskiego (w czasie procesu mecenas Grzywaczewski miał 30 lat). Przyznawał w swej późniejszej relacji, że on sam, będąc adwokatem, "na sali sądowej odczuwał strach"7.
Grzywaczewskiego w nocy przed procesem poinformował funkcjonariusz UB, że ma bronić Edwarda Jurkowskiego. Nie zapewniono mu żadnych możliwości skontaktowania się ze swym klientem. Na początku rozprawy dowiedział się, że ma bronić również innego oskarżonego Józefa Kuklińskiego.
W relacji dla Krzysztofa Kąkolewskiego mecenas Grzywaczewski opisywał: "(...) "smego lipca wieczorem, dzwonek do drzwi. Przychodzi do mnie funkcjonariusz UB. Wręcza mi pismo, że jestem wyznaczony obrońcą tego i tego (wymienia nazwiska, które Grzywaczewskiemu nic nie mówią) i podaje mi akt oskarżenia. Zawiadamia mnie, że proces zaczyna się na drugi dzień rano, a ja, nie znając akt ani oskarżonych muszę jutro stanąć przed sądem. Była zarządzona godzina policyjna czy milicyjna, jak oni to nazywali, więc od godziny, zdaje się, szóstej nie można się było poruszać. Jakże ja mogę zobaczyć oskarżonych? On rozłożył ręce. Zapytałem go jeszcze 'proszę pana, ale czy ja muszę?', on skinął głową i wyszedł. (...) Dodam jeszcze, że oficer UB powiedział, że mogę czytać akta od godziny ósmej do godziny szóstej po południu - a on przyszedł po godzinie szóstej, kiedy ja nie mogłem wyjść z domu, by nie być aresztowanym. A nazajutrz po ósmej zaczynał się proces, a zatem niemożliwością było przejrzenie akt. Nawet gdyby siedzieć tam dwa dni, nie można by zdążyć przejrzeć tych akt. To był stos akt. Dziwiłem się w jakim tempie oni potrafili to zrobić. Może dwadzieścia tomów. Cały stół sędziowski zarzucony był aktami.
Oskarżeni byli stłoczeni w takim jakby obramowaniu z drzewa, podobnym do kojca. Jeden koło drugiego siedział albo stał. Porozmawiać z nikim nie było możliwości, by cokolwiek doradzić klientowi, bo w dodatku któryś z funkcjonariuszy mógł usłyszeć."8
Atmosferę panującą na procesie dobrze ilustrują inne słowa relacji mec. Grzywaczewskiego w rozmowie z Kąkolewskim: "Cała sala była wypełniona funkcjonariuszami UB. Tam nikogo nie wpuszczano. Nikt z rodzin nie mógł zobaczyć przed śmiercią swoich bliskich, niewinnie oskarżonych. Sąd otoczony był wojskiem i karabinami maszynowymi. Był karabin maszynowy, np. na rogu Wesołej i Ładnej. Wpuszczono nas, obrońców, pięciu bodajże. Na tylu oskarżonych"9.
"Prokuratorzy częstokroć krzyczeli na adwokatów, traktowali ich niemal jak oskarżonych. Kiedy mecenas Grzywaczewski próbował ustalić pytaniami skąd padały strzały i czy strzelało wojsko, prokurator Golczewski stwierdził, że kala mundur polskiego żołnierza. Sąd zakazał stawiania podobnych pytań"10.
Inny fakt jakże wymownie dowodzący świadomego tuszowania przez sąd prawdy o prawdziwych inspiratorach i sprawcach mordu. Otóż, jak relacjonował mec. Grzywaczewski: "Zadałem pytanie świadkowi Ewie Szuchman 'czy wojsko strzelało?'. Szuchman potwierdziła. Wtedy sąd jej przerwał. Ilekroć padało słowo 'wojsko' czy 'milicja', sąd przerywał zeznania"11.
"Grzywaczewski opisywał również o tym, jak któryś z oskarżonych próbował wycofać swoje zaznania. Stwierdzał, że bito go tak mocno, dosłownie do nieprzytomności, że gotów był przyznać się do wszystkiego. I znów szczegół jakże charakterystyczny dla metod przygotowywania owego procesu pokazowego - ten sam świadek, który wskazał wspomnianego oskarżonego jako tego, który bił Żyda był jednocześnie tym samym funkcjonariuszem UB, który torturował tego oskarżonego w areszcie"12.
W takiej atmosferze, wśród wrogiego audytorium nader trudno było zdobyć się na jakąś próbę obrony, na zaprzeczanie brutalnie dyktowanym zarzutom. Krzysztof Kąkolewski konstatował: "W czasie procesu świadków i oskarżonych przerażał nie tylko prokurator i sąd - ostentacyjnie surowi, brutalni i wywierający publicznie nacisk na obrońców - ale również zgromadzona na sali elita funkcjonariuszy z Urzędu Bezpieczeństwa, przy jednoczesnej nieobecności rodzin oskarżonych. Szczególnie te dwa ostatnie elementy procesu budziły zgrozę i mówiły o tym, że proces nie tyle jest reżyserowany, bo to za mało, ale że wszystko jest ukartowane i przesądzone, a być może było przygotowywane równolegle, na równi z pogromem, na długo przed nim"13.
W kilka dziesięcioleci po zbrodni kieleckiej w toku śledztwa potwierdzono tak szybko, bo już w 1946 roku, zaakcentowane w raporcie biskupa kieleckiego dowody jaskrawego złamania reguł sprawiedliwości w czasie komunistycznego procesu pokazowego z 1946 roku. W sprawozdaniu Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu z 16 października 1997 roku stwierdzono między innymi: "Z naruszeniem kodeksowych gwarancji procesowych, bez wyjaśnienia wszystkich okoliczności zbrodni kieleckiej zapadł w dniu 11 lipca 1946 r. pierwszy wyrok w stosunku do uczestników wydarzeń z 4 lipca. Z 12 oskarżonych Najwyższy Sąd Wojskowy skazał 9 osób na kary śmierci. (...) Spośród zatrzymanych pracownicy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Naczelnej Prokuratury Wojskowej wraz z szefem Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Kielcach wyselekcjonowali - według nie ustalonych w niniejszym śledztwie kryteriów - 12 osób"14.
Tak więc wyglądało szukanie winnych według metod sprawiedliwości komunistycznej - wyselekcjonowanie według nieustalonych kryteriów 12 rzekomych winowajców i ukaranie ich "z naruszeniem kodeksowych gwarancji procesowych, bez wyjaśnienia wszystkich okoliczności zbrodni".

Kolejna, piąta część artykułu na temat fałszowania śledztwa w sprawie zajść w Kielcach i procesu, ukaże się za tydzień, w piątek.

Przypisy:
1 Zob. świetne wspomnienia A. Bliss-Lane "Widziałem Polskę zdradzoną", wyd. podziemne "Krąg", Warszawa 1984
2 Cyt. za J. Śledzianowski: "Pytania nad pogromem kieleckim", Kielce 1999, s.120, 121,122, 123
3 Tamże, s. 123
4 Por. np. J. Śledzianowski, op. cit., s. 175-176
5 R. Buczek, op. cit., s. 203, 205-206
6 Tamże, s. 198-199
7 Wg P. Wrońskiego "Twój ojciec nie zabił", "Gazeta Wyborcza" z 24 marca 1992 r.
8 K. Kąkolewski "Umarły cmentarz", Warszawa 1996, s. 171, 172.
9 Tamże, s. 171
10 Por. K. Kąkolewski, op. cit., s. 172, P. Wroński, op. cit.
11 Wg K. Kąkolewski, op. cit., s. 174
12 Wg. K. Kąkolewski: op. cit., s. 173
13 Op. cit., s. 175
14 Cyt. za J. Śledzianowski, op. cit., s. 124

patrz też części I, II, III

Prof. Jerzy Robert Nowak, Nasz Dziennik, 2002-07-26

powrot