ROK 1956: przełom i kontynuacja

ROK 1956: przełom i kontynuacja
Mieczysław Ryba, Nasz Dziennik, 25.07.2002

Rok 1956 w powszechnej świadomości historycznej kojarzy się z pierwszym w czasach powojennych przełomem, kiedy to Naród zerwał się do wolnościowych wystąpień, a partia zmuszona została do ustępstw. Rzeczywiście mieliśmy wówczas do czynienia z całym szeregiem strajków i demonstracji, z buntem mas przeciwko komunistycznemu terrorowi. Poza tym rok 1956 zaowocował nasileniem się wewnątrzpartyjnego konfliktu, na bazie którego do władzy został wyniesiony Władysław Gomułka. "w konflikt, którego początków możemy szukać po śmierci Stalina w 1953 roku, przebiegał w poprzek PZPR i zaowocował pojawieniem się dwóch partyjnych frakcji, tzw. natolińczyków i puławian [podział zwany pod inną nazwą jako "Chamy" i "Żydy" - wtr. moje WK]. Odsunięci od wpływu na centralne stanowiska natolińczycy [odsunięcie to trwalo już od aresztowania Gomułki w roku 1948 - wtr. WK] chcieli przy poparciu Moskwy wyeliminować z układu władzy odpowiedzialnych w głównej mierze za zbrodnie systemu puławian. Chruszczow popierał natolińczyków, przez co ci ostatni zaczęli być odbierani przez ogół jako ścisła agentura sowiecka. Twardogłowi niegdyś puławianie teraz przedstawiali się jako niezależni od Moskwy liberałowie. Robili wszystko, aby zamazać odpowiedzialność za zbrodnie systemu. Wojciech Roszkowski pisał: "W 'wierchuszce' PZPR liberalni neofici puławscy szli na fali społecznego entuzjazmu i gotowi byli dalej demokratyzować kraj, byle nie sięgano do ich odpowiedzialności za udział w zbrodniach stalinizmu w Polsce. (podkr. moje - WK) Natolińczycy znajdowali się w odwrocie; inicjatywa wymykała im się z rąk. W odczuciu społecznym stanowili oni główną przeszkodę na drodze do demokratyzacji". W takich to mniej więcej okolicznościach doszło do wystąpień robotników w czerwcu '56, w takim kontekście miało miejsce ostre starcie polityczne w październiku.
Języczkiem u wagi w zaistniałym sporze, jedynym człowiekiem, który mógł zapanować nad sytuacją, był Władysław Gomułka, prześladowany wcześniej przez aparat partyjny za "odchylenie ideologiczne" [Gomułka prześladowany był za "odchylenie nacjonalistyczne" właśnie przez puławian - wtr. WK]. Choć towarzysz "Wiesław" o wiele więcej pretensji mógł mieć do stalinowskich niegdyś puławian, nie wszedł w bliższy sojusz z natolińczykami. Paweł Machcewicz, autor "Polskiego roku 1956", pisał: "Izolowany społecznie 'Natolin', skompromitowany swymi bliskimi związkami z ambasadą radziecką i KPZR, przeciwny dalej idącym demokratycznym zmianom, nie mógł być dla Gomułki trampoliną wynoszącą go do władzy. Ponadto wszystko wskazuje na to, że 'natolińczycy' nie byli skłonni oferować Gomułce tego, czego chciał: stanowiska I sekretarza partii". Takie stanowisko zaproponowali Gomułce puławianie i to oni po październiku '56 byli górą. Pomimo odpowiedzialności za okres stalinowski oraz pomimo niechęci Chruszczowa udało im się utrzymać na szczytach władzy. [aż do dnia dzisiejszego - wtr. WK]
Przejmowanie władzy przez Gomułkę przebiegało w bardzo nerwowej atmosferze. Wprawdzie 9 października Biuro Polityczne zgodziło się na zmiany w kierownictwie partii zaproponowane przez Gomułkę i Ochaba, ale zapowiedziane na 19 października VIII plenum KC PZPR połączone było z dramatycznymi wydarzeniami. W nocy z 18 na 19 października część wojsk sowieckich stacjonujących w Polsce rozpoczęła marsz na Warszawę. Trudno powiedzieć, czy był to tylko bluff, mający na celu przestraszenie kierownictwa PZPR, czy mieliśmy do czynienia z rozpoczęciem regularnej akcji wojskowej, podobnej do tej, która miała miejsce nieco później na Węgrzech - tak czy inaczej wczesnym rankiem 19 października niespodziewanie przyleciała do Polski delegacja sowiecka z Nikitą Chruszczowem na czele. Przy ostrej wymianie zdań udało się Ochabowi i Gomułce przekonać Chruszczowa, że zmiany w Polsce nie pójdą zbyt daleko, niczym nie jest zagrożony w Polsce ani system komunistyczny, ani sojusz z Moskwą. Rosjanie uspokoili się, nie chcąc zbrojnego konfliktu, szczególnie wobec nacisków partii chińskiej, by zaistniały spór rozwiązać metodami pokojowymi.
Atmosfera w kraju rozgrzana była do czerwoności. Mnogość masówek i manifestacji musiała niepokoić nowe kierownictwo partii. Dlatego 24.10.1956 r. na ogromnym wiecu na placu Defilad (ok. 400 tys. ludzi) Gomułka z jednej strony zapowiedział odejście od błędów i wypaczeń w partii, z drugiej jednak zaapelował: "Dość wiecowania i manifestacji! Czas przejść do codziennej pracy". Dla komunistów uspokojenie nastrojów stało się celem numer jeden w zaistniałej sytuacji. Człowiekiem, który poprzez swój niekwestionowany autorytet mógł to zrobić, był, w opinii Gomułki, uwięziony Prymas Wyszyński. Dlatego 28.10.1956 r. najbliżsi współpracownicy I sekretarza Zenon Kliszko i Władysław Bieńkowski przybyli do Komańczy, by omówić z Prymasem warunki jego uwolnienia. Kardynał Wyszyński zażądał przywrócenia Kościołowi praw i naprawienia krzywd, na co delegacja komunistyczna przystała. Niedługo potem zwolniono księży biskupów Antoniego Baraniaka i Herberta Bednorza, a później Czesława Kaczmarka. (podkr. moje - WK) 8 grudnia podpisane zostało kolejne porozumienie z Episkopatem, na mocy którego cofnięto dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych z lutego 1953 r. Poza tym zgodzono się na przywrócenie religii do szkół, ustalono zasady opieki religijnej w szpitalach i więzieniach, wreszcie zgodzono się na powrót mianowanych ks. biskupów i duszpasterzy na Ziemie Odzyskane. Prymas Wyszyński zdecydował się przyczynić do uspokojenia nastrojów, m.in. wzywając wiernych do uczestnictwa w wyborach z 14 stycznia 1957 r., które były ni mniej, ni więcej tylko plebiscytem poparcia dla Gomułki. Kardynał zdawał sobie sprawę, że w zaistniałej sytuacji, kiedy nad Polską wciąż wisiała groźba interwencji sowieckiej, można osiągać ograniczone, ale realne cele. Rewolucjonizowanie nastrojów mogło doprowadzić do ogromnej narodowej tragedii, połączonej z rozlewem krwi. Oczywiście, ekipa Gomułki niedługo potem zacznie gwałcić zasady porozumienia z Episkopatem, ale Kościół utrzyma narzędzia skutecznej ewangelizacji, intensyfikowanej w związku z obchodami tysiąclecia chrztu Polski, a komuniści nie odważą się już nigdy aresztować ani Prymasa, ani ks. biskupów.
Jednym z mocnych przejawów odejścia od starego kursu miał być nowy sposób układania stosunków polsko-sowieckich. Na mocy umowy z 18 listopada 1956 r. podpisano w Moskwie układ normujący stosunki między obydwoma krajami. Przywódcy sowieccy zgodzili się na repatriację sporej liczby obywateli polskich rozsianych po całym ZSRS. Zgodzono się na wyrównanie polskich strat związanych z eksportem węgla na niekorzystnych warunkach w latach 1945-56. Wciąż jednak miały stacjonować w Polsce wojska sowieckie, wciąż na sposób nieograniczony następowała sowiecka penetracja agenturalna, trudno też było się dopatrzyć w dalszej praktyce działania Gomułki suwerenności podejmowanych decyzji. Jedną z większych kompromitacji był udział wojsk polskich w agresji na Czechosłowację w 1968 roku. Wolnościowe deklaracje nowej ekipy rządowej szybko poszły w zapomnienie. W latach 60. rząd prowadził regularną walkę z Kościołem, wyrzucając religię ze szkół, zwalczając prymasowski program Wielkiej Nowenny, oskarżając ks. kardynała Wyszyńskiego o zdradę w związku z listem do biskupów niemieckich, uniemożliwiając Ojcu Świętemu Pawłowi VI pielgrzymkę do Polski itp. Z całą też nachalnością starano się wtłaczać w głowy ludzkie ideologię komunistyczną. Szczytem brutalności władzy były strzały do robotników na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku, które to wydarzenie stało się bezpośrednim powodem utraty przez Gomułkę władzy.

Mieczysław Ryba, Nasz Dziennik, 2002-07-25

powrot