Blanka Rosenberg (z domu Nebenzahl) wywodzi się z Gorlic. W zagładzie straciła synka, rodziców i rodzeństwo. Sama przeżyła, ukrywając się na aryjskich papierach. Zaczęła spisywać swoje przeżycia na początku lat pięćdziesiątych. Wróciła do nich prawie czterdzieści lat potem; przetłumaczyła je na amerykański w sensie językowym i kulturowym, w formie jak najbardziej przystępnej dla amerykańskiego czytelnika.

Próżno szukać by u Rosenberg takich niuansów, jakich pełno w spisywanych zaraz po wojnie po polsku i opublikowanych niedawno po angielsku wspomnieniach Ruta Cypress Altbeker. Wywodząca się ze spolonizowanej inteligencji (jej mąż walczył u gen Andersa) Cypress Altbeker bez trudu rozróżniała miedzy polską elitą a żulią, a nawet między antysemitami werbalnymi, którzy mimo wszystko Żydom pomagali, a antysemitami czynu, którzy Żydom szkodzili - głównie szmalcownikom z nizin społecznych. Cypress Altbeker doskonale tłumaczy czytelnikowi rozmaite uwarunkowania okupacji niemieckiej nie tylko w odniesieniu do Żydów, ale również i do Polaków; Rosenberg - nie.

Jednak Rosenberg nie zalicza się do skrajnych pamiętnikarzy, jak na przykład małżeństwo Janek i Rachela Sutin, u których trudno znaleźć jakąkolwiek pozytywną wzmiankę o kimkolwiek. Wspomnienia Rosenberg utrzymane są raczej w podobnej konwencji, jaka znajdujemy u Faye Schulman, mimo że ta ostatnia jest jakby cieplejsza, bardziej ludzka.

Większość żydowskich świadków zagłady w Polsce, a w tym Blanka Rosenberg, pisze według pewnych schematów. Schematy są już tak utarte, że właściwie żaden historyk nie wysila się, aby opowieści świadków zweryfikować.

Blanka wyrosła w Gorlicach, w rodzinie kupca. Interesy szły kiepsko z powodu bojkotu przez Polaków. Hasło "swój do swojego po swoje" w jej wspomnieniach wydaje się większym źródłem żydowskiej niedoli niż wielki kryzys lat trzydziestych. W gimnazjum również było nieprzyjemnie. Profesor Gottman wyrzucał Blankę z klasy za niepłacenie czesnego, co oczywiście miało być oznaką antysemityzmu. Jednak "mimo narastającego antysemityzmu, dzięki zachęcie ze strony profesorów, ukończyłam gimnazjum z pierwszą lokatą".

Następnie - jak twierdzi, z powodu ograniczeń antyżydowskich - Blance nie udało się dostać na medycynę na Uniwersytecie Warszawskim. Wstąpiła więc na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Było jeszcze gorzej niż w gimnazjum. "Antysemicka Polska powitała ciepło nazistowska propagandę". Po uniwersytecie biegali chuligani z żyletkami na laskach. Codziennie bito Żydów; wielu było zranionych, a kilku zabitych, wspomina Rozsenberg. Pewnego dnia kolega-katolik z Nowego Sącza zachęcił endeków do pobicia jej. Wystąpił w obronie Blanki Henryk Maszler, któremu złamano rękę i pocięto twarz żyletką. Blanka zmuszona była więc przerwać studia (ciekawe, co na ten temat mówi jej teczka studentki UJ) i wnet wyszła za lekarza Maksa Rosenkranza, "intelektualistę i socjalistę" z Kołomyi.

Na Kresach Blanka wiodła sielskie życie do lipca 1941 roku. O sowieckiej okupacji pisze dosłownie w dwóch zdaniach. Jak wielu innych pamiętnikarzy żydowskich, nie zauważyła mordów i deportacji ani innych nieprzyjemnych aspektów władzy Stalina. Dużo później Rosenberg zwięźle informuje czytelnika, że jej mąż był wysoko postawionym komunistą, dyrektorem miejskiej kliniki i "członkiem lokalnej administracji sowieckiej", oraz że jej brat miał jakieś problemy z NKWD, które dzięki znajomościom rodzinnym udało się rozwiązać.

Dla Rosenberg druga wojna światowa zaczęła się dopiero 22 czerwca 1941 roku: "dla nas żyjących w tej części Polski, która okupowana była przez Sowietów, wojna została przesunięta o 22 miesiące". Blanka nie rozumiała, dlaczego miejscowy lekarz-chrześcijanin odnosił się do niej z pogardą, jako do żony komunisty. Blanka była tez zupełnie zaskoczona, dlaczego jej ukraińska służąca oraz inni miejscowi ludzie, żądni zemsty na sowieckim okupancie i jego kolaborantach, w pełni identyfikowali się z hasłem "śmierć żydłakom i komuchom". Rosenberg ze zrozumiałym przerażeniem pisze o mordach popełnianych przez ukraińskich policjantów.

Zresztą niewiele dobrego ma do powiedzenia o żydowskich policjantach w getcie w Kołomyi. Żydowscy policjanci to "chuligani i bestie chętni, aby prześcignąć swych [niemieckich] panów w okrucieństwie i prześladowaniu" reszty Żydów. Jej opisy zagłady Żydów w Kołomyi są najbardziej wstrząsającą częścią wspomnień. Ale są też tam sprawy przyjemniejsze.

Z miłością Blanka wspomina swego ukochanego brata Romka; z mieszanymi uczuciami wyraża się o dr Hertzsteinie, który do końca życia podkreślał, że "to prawda, że jestem Żydem, ale przede wszystkim jestem Niemcem". O przygodnie spotkanej Żydówce w Warszawie, a szczególnie o swej przyjaciółce Marii Rosenblum Blanka pisze w ciekawy, ujmujący sposób. Nie potrafi podobnie pisać o nie-Żydach, nawet swych wybawicielach.

Nie podała nazwiska swej wybawicielki, Ukrainki Lydii, która była kierowniczką miejscowego zakładu pracy w Kołomyi. Brat tej kobiety załatwił jej aryjskie papiery - był księdzem grekokatolickim; jego nazwiska nie ma w tekście wspomnień. Tylko z wielkim trudem można odszyfrować godność "ksiądz Julian Carowicz" (?) z opublikowanej wśród zdjęć fałszywej metryki chrztu. Nie ma też nazwiska drugiej siostry księdza, której mąż, działacz ukraińskiego podziemia nacjonalistycznego we Lwowie, oraz jego współtowarzysze walki również pomogli Blance - podobno nie wiedząc nic o jej pochodzeniu.

Rosenberg nazwała "sprawiedliwym chrześcijaninem" osobę - Polkę lub Polaka - która zjawiła się z Gorlic w Kołomyi, aby na prośbę rodziców Blanki uratować jej synka Zygmunta. Czy nie warto podać nazwiska osoby narażającej życie dla dziecka żydowskiego? Gdy w Warszawie aresztowała Rosenberg policja, a z więzienia wypuścił ją policjant Stach (Stanisław NN), autorka wspomnień nie podaje żadnych szczegółów, aby można było [tu brak fragmentu zdania - przyp. red. Naszej Witryny], że później wielokrotnie korzystała z jego pomocy. Wiadomo tylko, że był związany z podziemiem (najpewniej z AK) i załatwił jej dokumenty oraz nocleg. Podobnie Blanka nie podała żadnych informacji, które pomogłyby zidentyfikować lekarza, który pomógł jej przyjaciółce Marii Rosenblum.

To nie znaczy, że Rosenberg nie jest wdzięczna swym wybawicielom. Pisze przecież wprost: "wśród tych kilku Polaków, którzy nam pomogli, pamiętam ze szczególną wdzięcznością Stacha policjanta, który nas uwolnił oraz zbawił z łap Gestapo, jak i lekarza, który zaopiekował się Maria po jej wypadku tramwajowym w Warszawie". Czy czas zatarł pamięć, czy też Rosenberg nie chciała męczyć amerykańskich czytelników skomplikowanymi nazwiskami polskimi? Chyba to drugie. Rosenberg jest jednak również bardzo dyskretna, gdy opowiada o Niemcach, których znała. Zmienia ich nazwiska. Dlaczego?

Dlaczego hołduje stereotypom? Czy rzeczywiście wszędzie w pociągach, tramwajach i na ulicach słychać było głównie ujadanie wszędobylskich polskich antysemitów? "Najgorsza była radość, z jaką patriotyczni Polacy okazywali zadowolenie na każdą nową denuncjację [Żydów]. Dla nich [Polaków] okupacja niemiecka nie była jednoznacznym złem. Przynajmniej pozbawili się Żydów".

W 1943 r. Blanka z Marią (na fałszywych papierach) zamieszkały u niemieckiej rodziny w Warszawie. "Zaczęłyśmy czuć się raźniej w tym niemieckim bastionie i miałyśmy dobre stosunki z niczego nie podejrzewającą Rasą Panów. Natomiast musiałyśmy się obawiać Polaków".

A Polacy byli wszędzie. Nawet w Gestapo. W pewnym momencie Blankę i jej przyjaciółkę złapał rzekomo Polak-gestapowiec. Jednak wielkodusznie stwierdził, "pod moim oficerskim mundurem Gestapo bije serce polskiego patrioty, czułego na ludzkie nieszczęście. Chciałbym was ocalić. Za tysiąc złotych wypuszczę was". Kwintesencja zła: oficer Gestapo, Polak i szmalcownik w jednej osobie. Wygodna konstrukcja literacka, ale jak to się ma do prawdy historycznej? Nie było przecież polskiego Gestapo.

Rosenberg popełnia tez i inne błędy. Na przykład chyba z sympatii do komunistów twierdzi, że bojownik getta warszawskiego Michał Klepfisz został odznaczony Virtuti Militari przez reżim lubelski po wojnie. A w rzeczywistości uczynił to Rząd RP na Wychodźstwie jeszcze podczas wojny. Czyżby odezwały się prokomunistyczne uprzedzenia Rosenberg? Koniec wojny zastał ją w Niemczech. Twierdzi jednak, że nie bałaby się wracać pod sowiecką okupację do Polski. "Nie jesteśmy faszystowskimi Polakami ani etnicznymi Niemcami... Jesteśmy Żydami, głupku, a siły antyfaszystowskie [tzn. komuniści] uhonorują nas w Polsce za to, że wojnę przeżyliśmy". Czy tylko "faszystowscy Polacy" obawiali się sowieckiej okupacji po 1944 roku?

Tak jak wielu innych żydowskich autorów, Rosenberg pisze o straszliwym żydowskim cierpieniu oraz o kilku szlachetnych chrześcijanach otoczonych morzem powszechnej polskiej podłości. Większość Polaków to "chętne pachołki" (willing lackeys) Niemców, którzy szybko się ześwinili, mimo że "przed wojną wszyscy śpiewali 'nie będzie Niemiec pluł nam w twarz, ni dzieci nam germanił'".

A Amerykanie to czytajÄ….

* * *

Blanca Rosenberg: "To Tell at Last: Survival Under False Identity, 1941-45" (Urbana and Chicago: Univerity of Illinois Press, 1995)

Marek Jan Chodakiewicz, Najwyższy Czas!, 2002-07-20

powrot