Zbrodnia na ok. 300 (a nie 1600) Żydach w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. została dokonana z niemieckiej inspiracji. Jej wykonawcami było ok. 40 mieszkańców miasteczka i okolic (a nie cała polska społeczność) - takie wyniki niepełnego i niedokończonego jeszcze śledztwa przedstawił Instytut Pamięci Narodowej. Reakcja "Gazety Wyborczej" i światowych ośrodków żydowskich była natychmiastowa.

Podstawowym mankamentem ustaleń IPN był brak analizy wszystkich dostępnych dokumentów, w szczególności niemieckich, mówiących o charakterze działań okupacyjnych jednostek na tym terenie. Wizyta prokuratora Instytutu u Hermana Schapera, dowódcy operującej tam grupy specjalnej gestapo, była rozmową ze świadkiem wydarzeń, a nie przesłuchaniem oskarżonego.

W wiadomościach telewizyjnych i enuncjacjach prasowych (z małymi wyjątkami) zabrakło w ogóle kontekstu wydarzeń w Jedwabnem. Ani słowa o postawie Żydów w czasie okupacji sowieckiej i początkach okupacji niemieckiej. Jakby według jednego scenariusza eksponowano polskie wykonawstwo, a nie niemieckie sprawstwo mordu.

SEN O STODOLE

To młyn na wodę "Gazety Wyborczej", która znów mogła rozwinąć swój ulubiony temat. Warto zacytować fragmenty kolejnego "obiektywnego" tekstu o Żydach i Jedwabnem p. Anny Bikont - tym razem jej rozmowę z prowadzącym śledztwo prokuratorem Radosławem Ignatiewem:

"- Urodził się Pan i mieszka Pan na tych terenach, w Łapach pod Białymstokiem, miasteczku, w którym przed wojną, tak jak w Jedwabnem czy Radziłowie, tętniło żydowskie życie. Wiedział Pan o tym?

- Wiedziałem, ale nigdy się tym nie interesowałem.

- Żydzi znaczyli tyle co Buszmeni?

- To było równie odległe.

- Mnie się śni czasem stodoła albo mordowanie siekierami. Czy Panu też zdarzają się takie koszmary, czy prokuratorowi one przystoją?

- Noszę w sobie wiedzę, którą nabyłem. To pozostawia wpływ na psychikę, stałem się bardziej nerwowy.

- Zanim zaczęłam pracować nad sprawą Jedwabnego [celne określenie, oddające charakter ťrobotyŤ ťWyborczejŤ - red.], miałam poczucie [ale nie pewność - red.], że antysemityzm jest marginalnym zjawiskiem. Przez cały czas zajmowania się Jedwabnem, obcuję z nim na co dzień.

- Wierzę, że to nie jest dominujące uczucie wśród moich rodaków (...)

- Boli Pana, jak w antysemickich gazetkach piszą, że Żyd Ignatiew z Żydem Kieresem fałszują śledztwo?

- Nie czuję się spostponowany tym, że nazywa się mnie Żydem, to nie jest inwektywa, wbrew temu, co piszącym się wydaje".

W innym tekście, o Szmulu Wasersztajnie - całkowicie niewiarygodnym świadku wydarzeń, człowieku, którego relacja stała się m.in. podstawą książki J. T. Grossa, red. Bikont napisała: "To prawda, nie jest najbardziej wiarygodnym świadkiem: miesza to, co sam widział, z tym, co usłyszał od innych, i z tym, co sobie wyobraził", ale "dzięki niemu została ujawniona zbrodnia w Jedwabnem". Tak "się robi" historię.

"ŻADNEJ TOLERANCJI"

Na szczególną uwagę zasługuje komentarz na pierwszej stronie "GW" pt. "Rachunek sumienia": "Zdobyliśmy się na uczciwość w ujawnieniu prawdy sprzed 60 lat. Teraz okazuje się, że choć opis Grossa był przesadzony, np. faktyczna liczba ofiar była znacznie mniejsza, to główna teza pozostaje niestety prawdziwa - to grupa Polaków z Jedwabnego na oczach całego miasteczka [skąd ta informacja!? - red.] dokonała mordu na żydowskich sąsiadach. Tak przejawił się polski antysemityzm. (...) Nie wiem, kto i kiedy nam przebaczy. Naszą odpowiedzią na Jedwabne powinno być - żadnej tolerancji dla antysemityzmu. Wierzę, że jedwabiński rachunek sumienia w tym pomoże".

Nie. Nie napisał tego np. premier Izraela Ariel Szaron, ale redaktor Piotr Pacewicz.

Zachwycony wynikami śledztwa IPN, jak również osobą jego prezesa Leona Kieresa, był również J. T. Gross autor "Sąsiadów" - książki, od której rozpoczęła się "akcja Jedwabne". Na zarzut, że liczba ok. 300 Żydów (tyle ofiar ustalono w wyniku śledztwa) a nie 1600 (tyle podał Gross) odpowiedział w sposób wybitnie naukowy: "Można tylko powiedzieć, że im ich mniej zabito, tym lepiej. Ale powstaje pytanie: jeśli zginęło kilkuset, to gdzie się podziała cała reszta?".

Pytanie rodzi się inne: skąd cała reszta mogła wziąć się w Jedwabnem, skoro jej tam nie było?

POLSCY KOLABORANCI, MORDERCY

Ogłoszenie niepełnych wyników śledztwa rozpętało nową falę antypolonizmu.

"New York Times" napisał: "Polacy mieli się dotąd wyłącznie za ofiary zbrodni zarówno nazistowskich, jak i sowieckich, nigdy zaś za sprawców. Historia, która zdarzyła się w regionie (Jedwabnego) po wycofaniu się wojsk radzieckich i przed wejściem Niemców zachwiała tymi przekonaniami". "NYT" dodał jednak, że "liczni Żydzi w regionie Białegostoku sprzymierzyli się z Rosjanami, a po wyjściu Armii Czerwonej miejscowi Polacy, zachęcani przez Niemców, wzięli odwet". Nowojorski dziennik cytuje Michała Schudricha, rabina Warszawy i Łodzi, który powiedział: "W debacie [o mordzie w Jedwabnem] Polska musiała sobie sama poradzić z własną duszą. Zdała ten sprawdzian". Dziękujemy za te słowa otuchy!

Najbardziej wpływowa organizacja żydowska - Światowy Kongres Żydów (WJC) - zaapelowała do polskiego rządu o kontynuowanie badań nad "polskimi zbrodniami wobec Żydów, aby Polska i cały świat poznały w końcu prawdę". Sekretarz tegoż kongresu dr Beker śledztwo nazwał "testem zbiorowej narodowej pamięci Polski", a jego rezultaty "historycznym krokiem w międzynarodowej misji konfrontowania przeszłości z prawdą". Napisał również: "Ponieważ Auschwitz symbolizuje nazistowskie panowanie w Polsce w okresie holokaustu, umożliwiło to Polakom tłumienie pamięci i unikanie konfrontacji z rolą odgrywaną przez polskich kolaborantów, a czasami, jak w Jedwabnem, zwykłych morderców". Dobrze, że zwykłych, a nie np. tradycyjnych, zoologicznych antysemitów. Jak wiadomo również "polskich kolaborantów" było na pęczki.

I dalej: "Jeszcze bardziej pilnym zadaniem jest, by polskie zbrodnie wobec Żydów były badane i rozważane przez polskie społeczeństwo, dostarczając moralnych lekcji i prowadząc do narodowej wiedzy o holokauście. (...) Studia o stosunkach polsko-żydowskich powinny obejmować wszystkie ich aspekty: setki lat prawdziwego współistnienia, długą historię antysemityzmu, udział Polaków w zniszczeniu polskiego żydostwa oraz odważną rolę sprawiedliwych Polaków (ratujących Żydów w czasie okupacji)". Ciekawe, jakaż to "długa historia antysemityzmu" (czy dłuższa od "setek lat współistnienia"?) i co oznacza "udział Polaków w zniszczeniu polskiego żydostwa" (czyżby znów polska współodpowiedzialność za holokaust?).

Z kolei wiceprzewodniczący WJC Kalman Sultanik wyraził nadzieję, że sprawcy zbrodni w Jedwabnem zostaną ukarani. Z tą kwestią powinien jednak zgłosić się do władz niemieckich. Prócz Hermana Schapera mogą żyć jeszcze inni inspiratorzy zbrodni.

"PRZERAŻAJĄCY ANTYSEMITYZM"

Na tym nie koniec. Jerozolimski instytut Yad Vashem domaga się zmiany inskrypcji na pomniku upamiętniającym zbrodnię w Jedwabnem o informację, że dokonali jej Polacy. Podobnie uważa wspomniany już Michał Schudrich, jak również Stanisław Krajewski, współprzewodniczący Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów i ks. prof. Michał Czajkowski, kierownik Katedry Ekumenicznej Uniwersytetu Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie.

Obecnie na odsłoniętym rok temu pomniku umieszczony jest tekst żydowskiej modlitwy za zmarłych oraz napis: "Pamięci Żydów z Jedwabnego i okolic, mężczyzn, kobiet, dzieci, współgospodarzy tej ziemi, zamordowanych, żywcem spalonych w tym miejscu 10 lipca 1941 roku. Jedwabne 10 lipca 2001 r.". To nie wystarcza do upamiętnienia. Już wówczas Yad Vashem oraz Europejski Kongres Żydów (CJE) protestowały przeciwko temu, że "napis na pomniku pomija udział Polaków w tej masakrze".

Teraz w komunikacie Yad Vashem czytamy: "Śledztwo polskiego Instytutu Pamięci Narodowej dowodzi, że masakry w Jedwabnem dopuścili się Polacy. Masakra ta należy do najbardziej przerażających, bowiem chodzi o mord [popełniony przez] sąsiadów, a zamordowani nawet znali ich osobiście po imieniu i nazwisku. To jeden z najbardziej przerażających aktów antysemityzmu w tamtych dniach. (...) Synowie polskiego narodu, aczkolwiek sami ofiary nazistowskiej agresji, w ten sposób stali się wykonawcami zbrodni".

Dla Żydów wszystko jest już jasne. Z jednym wyjątkiem. Komunikat dodaje: "Co się tyczy liczby ofiar, historycy będą musieli kontynuować jak najbardziej szczegółowe badania nad tym wydarzeniem, ponieważ z częściowych badań wynika, że doszło do masakry 1600 Żydów". Te "badania" to niewiarygodne liczby, podane przez Grossa. A może by tak dokończyć przerwaną w ub.r. przez rabinów ekshumację szczątków ofiar, bo wszystkie inne możliwości wiarygodnych badań w tej kwestii dobiegły końca.

NIE TYLKO POLACY

Historyk prof. Tomasz Strzembosz uważa, że przed formalnym zakończeniem śledztwa zgłaszanie takich propozycji przez Instytut Yad Vashem jest nietaktem.

- Zbrodnia była straszliwa i obciąża pewną grupę obywateli polskich, ale nie wszystkich mieszkańców Jedwabnego. Udział niemiecki jest również niewątpliwy i on czynił, że sprawstwo polskie było możliwe. Nie byłoby tego, gdyby nie Niemcy - mówi Strzembosz i przytacza relacje, świadczące o aktywnym udziale Niemców w zbrodni. Wynika z nich np., że siłą zmuszali oni niektórych Polaków do pójścia na rynek, z którego potem zmuszeni byli konwojować Żydów do stodoły.

Podobnego zdania jest inny historyk, prof. Andrzej Paczkowski:

- Nie tylko Polacy są winni mordu w Jedwabnem. Napis, iż to oni dokonali mordu Żydów odbiegałby daleko od rzeczywistości 10 lipca 1941 r. Uznanie, że było to jedno z najstraszniejszych wydarzeń antysemickich w dziejach drugiej wojny światowej jest grubą przesadą, bo holokaust był niewątpliwie straszniejszym wydarzeniem.

Wiele komentarzy podkreślało, że wyniki śledztwa IPN są niepełne i nie zostało ono dokończone. Nie tylko dlatego, że Instytut nie przeanalizował jeszcze listy żydowskich mieszkańców z okolic Jedwabnego, przekazanych przez Yad Vashem, która miałaby rzekomo przesądzić o liczbie ofiar, ale przede wszystkim ze względu na przerwaną ekshumację. To właśnie jej wznowienie i dokończenie pozwoliłoby ustalić faktyczną liczbę zamordowanych, jak również okoliczności zbrodni.

TOLERANCJA W DISNEYLANDZIE

Aby młodzi Polacy nie byli tak antysemiccy jak ich dziadowie i ojcowie fundacja Jolanty Kwaśniewskiej "Porozumienie bez barier" zorganizowała wyjazd 20 uczniów gimnazjum z Jedwabnego do USA. Po rozmowach z tymi dziećmi pani prezydentowa stwierdziła, że obecnie wstydzą się one przedstawić: "jestem z Jedwabnego", a wizyta ma sprawić, że nie będą już żyli "piętnem Jedwabnego". Ta bez wątpienia cenna inicjatywa jest częścią programu tzw. "szkoły tolerancji".

- Jedziemy do tego kraju uczyć się tolerancji - powiedziała wicedyrektor jedwabnieńskiej szkoły Ewa Frączek.

Tolerancji nauczy naszą młodzież szczególnie pobyt w Disneylandzie.

Tadeusz M. Plużanski, Najwyżczy Czas!, 2002-07-20

powrot