Na komunikat o końcowych ustaleniach śledztwa w sprawie Jedwabnego czekała cała Polska. Po prawie dwóch latach mieliśmy prawo przypuszczać, że dowiemy się więcej niż było powszechnie wiadomo o tej sprawie z dotychczasowych publikacji, częściowych ustaleń i informacji IPN o stanie śledztwa, z artykułów i książek, które w tym czasie powstały. Niestety, ogłoszony komunikat nie spełnia tych oczekiwań. Co więcej - zamiast wyjaśnić wiele spraw i wątków, rodzi nowe, nieoczekiwane pytania, na które IPN odpowiedzi nie daje.

Gdzie byli Niemcy?

Przede wszystkim w dalszym ciągu nie wiemy, jaka była rola Niemców w popełnionej zbrodni. O ich obecności mówią ustalenia śledztwa z 1949 roku i zawarte tam wyjaśnienia oskarżonych, ale też świadków; ich rola jest podkreślana także przez inne świadectwa, trudne do podważenia bez mocnych kontrdowodów.

W komunikacie, ogłoszonym w przeddzień tej tragicznej rocznicy, prowadzący śledztwo prokurator Radosław J. Ignatiew stwierdził: Nie jest w świetle zgromadzonych dowodów jasne, czy [Niemcy - przyp. L.Ż.] uczestniczyli w konwojowaniu ofiar na miejsce kaźni i czy byli obecni przy stodole. Zeznania świadków w tym zakresie różnią się zasadniczo. Po eliminacji zeznań samych oskarżonych (które mogły być złożone w obronie własnej) oraz zeznań świadków narodowości polskiej (choć nie jest to prawne kryterium ich nieuwzględnienia, ale takie kryterium - narodowościowe - zostało zastosowane przez Jana T. Grossa i obyło się bez większych protestów), pozostają jeszcze takie relacje i zeznania, których łatwo odrzucić się nie da.

Oto Rivka Kajzer w księdze pamiątkowej miasteczka Sokoły stwierdziła, że zbrodnię w Jedwabnem popełnili Niemcy, z pomocą miejscowych chłopów. Ta księga pamiątkowa powstała w 1962 roku; natomiast dobrotliwy rabin Juliusz Baker (który był w Jedwabnem 10 lipca 2001 r.) w żydowskiej księdze pamiątkowej miasteczka Jedwabne (wydanej w 1980 roku) zapobiegliwie zamienił słowo Niemcy na goje. Oczywiście, cały kontekst jej świadectwa został w ten sposób zasadniczo zmieniony. Warto w tym momencie także przypomnieć, że skandaliczne zmiany zostały dokonane w opublikowanych przez żydowski miesięcznik "Midrasz" fragmentach księgi pamięci Jedwabnego.

W relacji z 1962 roku, złożonej w Żydowskim Instytucie Historycznym, Antoni Wyrzykowski z Janczewka (który przechował pod Jedwabnem grupę Żydów) napisał o zbrodni, że dokonali jej Niemcy przy pomocy niektórych Polaków.

Jest jeszcze gdzieś opracowanie SS-mana Waldemara Macholla z 1949 roku (podczas okupacji szefa referatu IV A3 w Białymstoku), które znamy obecnie z omówienia, dokonanego przez Szymona Datnera: Dzięki wyjaśnieniom Macholla można było określić rolę "grup operacyjnych" w okresie administracji wojskowej (czerwiec-lipiec 1941) jako głównych wykonawców lub inicjatorów rzezi ludności żydowskiej w miejscowościach: Białystok, Radziłów, Jedwabne, Wąsosz i in. (Sz. Datner Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w okręgu białostockim (1941-1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla), w: Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, XV, Warszawa 1965). Gdzie obecnie znajduje się ten elaborat, powinno ustalić dotychczasowe śledztwo.

Ponadto zaprzepaszczona została szansa przesłuchania ciechanowskiego gestapowca Hermanna Schapera, który według ustaleń niemieckich podczas śledztw przeciwko zbrodniarzom nazistowskim z lat 60. i 70. miał dowodzić egzekucjami Żydów w okolicy Jedwabnego w lipcu 1941 roku. Został on rozpoznany przez świadków żydowskich w Radziłowie i Tykocinie, gdzie sposób egzekucji Żydów był podobny. Jego rolę w tych zbrodniach potwierdził też wówczas przedstawiciel ówczesnych niemieckich władz administracyjnych w Łomży.

Niestety, strona polska nie dokonała formalnego przesłuchania Schapera, który (podczas wywiadu? rozmowy?) stwierdził tylko, że nie wie nic o Jedwabnem, a jego wyjaśnienia zostały ocenione przez IPN w ten sposób, że "potwierdził to, co już wiadomo". Dlatego możemy mówić, że nie wiemy, jaka była prawdziwa rola Niemców. Dotychczasowe śledztwo tego nie wyjaśnia.

Kłopoty ze świadkami i "świadkami"

Stwierdzenie, że zeznania świadków różnią się zasadniczo, nie wystarcza. Ponadto istniejące dokumenty (akta spraw z lat 40., zeznania świadków itp.) nie pozwalają na rozstrzygnięcie, kto był świadkiem wydarzeń bezpośrednio przy i w stodole. Z przesłuchanych przez IPN 98 osób prawie jedna trzecia zeznała, że widziała zbrodnię z bliska. Wiemy, że taką relację złożył też w 1945 roku (a właściwie były to dwie relacje) Szmul Wasersztejn. Nie może ona być jednak uznana za całkiem wiarygodną. Wiemy, że inni świadkowie żydowscy twierdzili, że byli na miejscu zbrodni. Niektórzy mieli nawet uciec z płonącej stodoły. Jednakże w innych relacjach twierdzili zupełnie co innego.

Wszelkie istniejące dokumenty nie pozwalają nam na tym etapie stwierdzić jednoznacznie, co tam się stało i jak to się odbyło.

Przerwana ekshumacja

Najwięcej moglibyśmy dowiedzieć się z ekshumacji, która w takich sprawach powinna być czynnością rutynową. Została ona jednak przerwana, gdy jej dotychczasowe ustalenia pozwoliły natychmiast kategorycznie obalić główne tezy Jana T. Grossa. Przede wszystkim - co do liczby ofiar, bo okazało się, że chodzi o 200-300 osób, a nie 1600, przy czym upierał się i konsekwentnie upiera się dalej autor Sąsiadów. Ponadto - kapitalne znaczenie miało ustalenie, że grób 40-50 osób, wraz z pomnikiem Lenina z jedwabieńskiego rynku, znajduje się w obrębie spalonej stodoły. To pozwala na całkowitą eliminację tych zeznań, według których zostali oni jakoby pochowani na cmentarzu żydowskim (a tacy "świadkowie" wystąpili między innymi w filmie Agnieszki Arnold i takie "ustalenia" przywołał w swej książce Gross). I wreszcie - wstępna ekshumacja obaliła natychmiast tezę, że ofiary były doszczętnie obrabowane przez polską ludność, ponadto, że ciała były bezczeszczone także po ich spaleniu, a "polscy sąsiedzi" rozbijali czaszki w poszukiwaniu złotych zębów...

Nic takiego nie miało miejsca. Ofiary zabrały ze sobą nie tylko rzeczy osobistego dobytku, klucze od mieszkań, ale też złoto i biżuterię.

Brak ekshumacji jest najpoważniejszym mankamentem przeprowadzonego śledztwa. Zwrócili na to uwagę polscy intelektualiści z USA w liście otwartym z 1 kwietnia: W krajach takich jak USA, Francja, Anglia, Włochy czy Izrael nie jest prawnie dopuszczalne, żeby jakikolwiek duchowny (ksiądz katolicki, pastor, rabin czy mufti) mógł wstrzymać badania sądowo-lekarskie i uniemożliwić przeprowadzenie kompletnych oględzin wszystkich dowodów rzeczowych dokonanej zbrodni, koniecznych dla ustalenia przyczyn śmierci każdej z ofiar i dokładnie, ile osób zostało zamordowanych.

W Jedwabnem są dwa groby - w jednym, wewnątrz stodoły, są pochowani sprawni mężczyźni, którzy mogliby stawić rozpaczliwy opór, a w drugim, wzdłuż stodoły, bardziej bezradne osoby, jak kobiety, dzieci i starcy, którzy zginęli w pożarze. Fakt ten wskazuje na metodę dokonania zbrodni i jest dowodem, że zbrodnia została dokonana przez zorganizowanych ludzi, którzy mieli z góry ustalony plan działania i dużą ilość środków zapalnych. Obowiązkiem Instytutu Pamięci Narodowej jest dokładne wyjaśnienie tak ważnej sprawy.

Konieczne jest dotarcie do prawdy materialnej wydarzeń w Jedwabnem we wszystkich aspektach badań medycyny sądowej, by uniknąć błędnych spekulacji. W tym celu jest niezbędne wznowienie i dokończenie ekshumacji obydwu tych grobów. Bez pełnej ekshumacji, dodatkowych ekspertyz z zakresu medycyny sądowej i innych czynności nie jest możliwe ustalenie stanu faktycznego. A to powinno być głównym celem śledztwa.

Polski spisek!

Komunikat zawiera niezwykle ważny wątek, który nie był dotychczas przez IPN ujawniany: Tego dnia, w czwartek nad ranem, do Jedwabnego zaczęli przybywać mieszkańcy okolicznych wsi z zamiarem brania udziału w zaplanowanej wcześniej zbrodni zamordowania żydowskich mieszkańców tej miejscowości. Miały też być przygotowywane zbiorowe działania przeciwko Żydom. Rola polskiej ludności miała zaś być decydująca o zrealizowaniu zbrodniczego planu (podkr. L.Ż.).

Jest to stwierdzenie, że istniał szeroko rozgałęziony (skoro objął też mieszkańców okolicznych wsi) spisek i był plan zbrodni. Co więcej, była to organizacja w pewnym sensie "ideowa", o czym świadczy brak jakichkolwiek dokonywanych rabunków na Żydach. Rabunek mienia, według końcowego komunikatu ze śledztwa, miał miejsce dopiero po dokonaniu zbrodni. A więc co za organizacja miała takie możliwości, aby powstrzymać grupę co najmniej 40 mieszkańców Jedwabnego i okolic, określonych jako wykonawców zbrodni (czyli ludzi, jak dotychczas zakładano, działających z niskich pobudek), przed oczywistym w takim przypadku rabunkiem? Kto stał na czele tego spisku? Kto to wszystko zorganizował? Tego prokurator Radosław Ignatiew nie ujawnił. Jedyną polską organizacją, działającą wówczas na tym terenie, był Związek Walki Zbrojnej. O żadnej innej nic dotychczas nie wiadomo. Czyżby śledztwo IPN zmierzało... w tym absurdalnym kierunku?

Wątek finansowy

Józef (Izrael) Grądowski - przedwojenny prezes gminy żydowskiej w Jedwabnem - zeznał w trakcie rozprawy głównej przed Sądem Okręgowym w Łomży 16 maja 1949 roku o Eliaszu Grądowskim (który miał być naocznym świadkiem zbrodni, a w rzeczywistości przebywał w tym czasie na Syberii, zesłany tam przez Sowietów za kradzież patefonu): Eliasz Grądowski chciał pieniędzy od oskarżonych, oni nie dali mu, to on ich tak oskarżył, a ci ludzie są niewinni (Zeznanie Józefa Grądowskiego podczas rozprawy głównej, KSU 33/49).

W tym czasie, gdy toczyła się rozprawa w sprawie zbrodni w Jedwabnem, żydowscy funkcjonariusze Urzędów Bezpieczeństwa na Białostocczyźnie troszczyli się skrapliwie o "odzyskanie" mienia żydowskiego. W tym celu fałszowano dokumenty, podstawiano fałszywych świadków. I wątek finansowy pojawił się także w sprawie Jedwabnego. W końcowym komunikacie ze śledztwa nie ma na ten temat mowy, choć wiadomo, że znaczna część mienia po zamordowanych mieszkańcach przeszła w inne ręce za pośrednictwem fałszywych świadków...

* * *

Oby z Jedwabnem nie było tak, jak ze śledztwem w sprawie pogromu kieleckiego, o którym mało kto wie, że cały czas jeszcze się toczy. Tak zwani przeciętni obywatele, jak też światowa opinia publiczna jest przekonana, że sprawa kielecka została całkowicie wyjaśniona: w Kielcach stoi pomnik, winni zostali ukarani (czyli rozstrzelani), a polskie władze państwowe dokonały ekspiacji.

W Jedwabnem stoi pomnik (choć teraz będzie walka o napis!), winni zostali ukarani (choć nie rozstrzelani), a prezydent III RP Aleksander Kwaśniewski przeprosił za polskie winy. Tymczasem zamiast czekać na formalne zamknięcie śledztwa i przyjęcie dotychczasowych ustaleń za ostateczne, powinniśmy oczekiwać na wyjaśnienie sprawy Jedwabnego w znacznie pełniejszym zakresie. Jest to jeszcze możliwe. Należy w tym celu wykorzystać wszelkie dostępne środki i nowoczesne metody, jakie są stosowane na świecie w zakresie medycyny sądowej.

Mnie wątek "polskiego spisku" nie tylko nie przekonuje, ale wręcz od przyjęcia "komunikatu o końcowych ustaleniach śledztwa" odstręcza. Nie poczuwam się także do winy za coś, co wydarzyło się kilkanaście lat przed moim urodzeniem. Ale pamiętam, że w Nalibokach czy Koniuchach także palono ludzi żywcem, i że tam nikt nie szukał w popiołach zawiązków zębów niemowlaków.

Leszek Żebrowski

-----------------------------------------------

Leszek Żebrowski, Nasza Polska, 2002-07-17

powrot