Instytut Pamięci Narodowej, nie przedstawiając dowodów, oskarżył około 40 Polaków o zamordowanie około 300 Żydów w Jedwabnem. Czy przesądzając o czyjejś winie, można opierać się jedynie na zeznaniach świadków, na dodatek sprzecznych?

- Bardzo krytycznie oceniam pracę dokonaną przez IPN od początku jego powstania. Przede wszystkim dlatego że Instytut ten - wbrew swojej nazwie - faktycznie niewiele zrobił dla przypomnienia pamięci Polaków, którzy padli ofiarą mordów ze strony najeźdźców sowieckich i niemieckich lub złych sąsiadów - ukraińskich lub żydowskich. Było niemało przypadków zabójstw dokonanych na Polakach na Kresach Wschodnich w latach 1939-41 przez zbolszewizowanych Żydów. Choćby wymordowanie w czerwcu 1941 r. dominikanów w klasztorze w Czortkowie przez NKWD-zistów żydowskiego pochodzenia. O licznych przypadkach tego typu pisałem szerzej w swojej książce pt. "Przemilczane zbrodnie".
IPN odegrał niechlubną rolę w "zawłaszczeniu" dla Polaków zbrodni w Jedwabnem, inspirowanej i zorganizowanej przez niemieckiego okupanta. Za pewien postęp uważam tylko to, że wreszcie uznał za bardzo nieprawdopodobną podawaną przez Jana T. Grossa liczbę domniemanych 1.600 żydowskich ofiar w Jedwabnem, uznając ją jako o wiele niższą. Dobrze, że wreszcie IPN wypowiedział się o inspiratorskiej roli Niemców, o czym wcześniej pan Kieres jakoś nie chciał i nie lubił wspominać. Zarzuty ograniczono do ok. 40 Polaków, co obala tezę Grossa, że Żydów mordowała cała społeczność miasteczka.

W komunikacie o ustaleniach śledztwa nie ma mowy o tym, czy Polacy zostali zmuszeni przez Niemców do np. zgromadzenia Żydów w jednym miejscu.

- Tak, to jest zdumiewające pominięcie. Dodam, że prof. Tomasz Strzembosz w oparciu o sprawozdanie z procesu w 1949 r. przypominał, że były jednoznaczne stwierdzenia w różnych zeznaniach o przymuszaniu Polaków siłą przez Niemców do spędzania Żydów na plac, a nawet przypadki bicia uchylających się od tego.

Prace ekshumacyjne trwały zalewie 5 dni. Jakie znaczenie dla wyników śledztwa miało ich przerwanie?

- Nieprzypadkowo fakt przerwania ekshumacji tak mocno skrytykowali liczni uczeni polonijni w słynnym liście drukowanym w "Naszym Dzienniku". Był wśród nich m.in. znakomity fachowiec od medycyny sądowej prof. Jan Moore-Jankowski. Prowadzący śledztwo prokuratorzy IPN próbują usprawiedliwić przerwanie ekshumacji tym, iż prawdopodobnie nie wniosłaby ona nic nowego do dotychczasowych ustaleń. Uważam, że w tak poważnych sprawach jak szukanie dowodów zbrodni nie można polegać tylko na najbardziej prawdopodobnych przypuszczeniach. Należało do końca wykorzystać każdą szansę znalezienia dowodów zbrodni, zamiast pochopnie z niej rezygnować, przerywając ekshumację - wbrew obowiązującemu w Polsce prawu.

Prokuratorzy IPN nie dotarli do wszystkich materiałÃ³w, choć mają świadomość, że takie istnieją. Czy nie należało zbadać meldunków i sprawozdań z dzienników bojowych grup operacyjnych niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa, operujących w rejonie Jedwabnego?

- Zgadzam się z panem absolutnie w tej sprawie. Nieprzebadanie do końca wszystkich możliwych źródeł archiwalnych w tak zasadniczej kwestii jest wyraźną fuszerką. Podobne przejście przedtem aż nadto cechowało J.T. Grossa, który starał się przedstawić swoje tezy jako rzekome prawdy objawione, choć nigdy nie dotarł do niemieckich materiałÃ³w archiwalnych. W ogóle dziwię się, że nie starano się o ponowienie rozmów wyjaśniających z Hermanem Schaperem, dowódcą grupy specjalnej gestapo z Ciechanowa. Nieprawdziwe jest stwierdzenie IPN, że umarza się śledztwo ze względu na to, że zbrodniarze już nie żyją. Podstawowe podejrzenia wysuwane zarówno przez część polskich i niemieckich historyków (Thomasa Urbana) uderzają właśnie w Schapera jako osobę, która kierowała niemiecką jednostką odpowiedzialną za dokonanie zbrodni. Pan Schaper żyje, choć jest rzeczywiście człowiekiem bardzo wiekowym. Fakt, że głÃ³wny podejrzany o kierownicze sprawstwo żyje, podważa wiarygodność stwierdzenia o umorzeniu śledztwa ze względu na to, że sprawcy zbrodni już nie żyją. Oprócz Schapera przypuszczalnie żyją jeszcze również niektórzy inni członkowie jego jednostki specjalnej.

IPN nie zdecydował się podważyć wszystkich kłamstw Grossa.

- IPN powinien był prowadzić śledztwo własne, z góry zaznaczając, że odrzuca jako naukową i hochsztaplerską książkę Grossa. W końcu nawet cytowany przez IPN historyk prof. Tomasz Szarota stwierdził na łamach "Tygodnika Powszechnego", że uważa Grossa za megalomana, który nie ma pojęcia, na czym polegają badania historyczne. W swojej książce "100 kłamstw Grossa" przytaczałem podaną przez niego w pracy wydanej po angielsku w USA fantastyczną bzdurę o tym, że Polacy w Generalnej Guberni mieli więcej wolności niż przez całe poprzednie sto lat. Czyli "prawdziwa sielanka za rządów Hansa Franka"! Człowiek, który wypisuje takie bzdury, takie fałsze, nie może być poważnie traktowany jako partner jakiejkolwiek dyskusji. Bowiem albo jest absolutnym ignorantem (tego akurat nie twierdzę), albo świadomie kłamie w jakimś określonym interesie. Skandalicznym jest fakt, że nawet w tym swoim ostatnim sprawozdaniu IPN odwołał się w którymś miejscu do świadectwa Avigdora Kochana. Ten człowiek został akurat przyłapany przez dziennikarzy z KAI na świadomym oszczerstwie antykatolickim (rzucił kalumnię na ks. biskupa łomżyńskiego Łukomskiego). Za szczególnie oburzający uważam fakt, że w sprawozdaniu IPN zabrakło choćby jednego zdania krytyki na temat rozlicznych świadomych antypolskich fałszerstw Grossa. Fałszerstw, które wytknęła mu zdecydowana większość historyków polskich, uczestniczących w dyskusjach na temat sprawy Jedwabnego, a także liczni historycy zagraniczni, m.in. najwybitniejszy amerykański badacz polskiej tematyki lat drugiej wojny światowej, autor "Zapomnianego Holocastu" - prof. Richard C. Lukas, niemieccy historycy Bogdan Musiał i Thomas Urban, naukowcy polonijni prof. Iwo Cyprian Pogonowski i prof. Kamil Dziewanowski.

Jak IPN wywiązuje się ze swoich zadań?

- Pod wieloma względami IPN jest wręcz fatalnie działającą instytucją. Jednym z jej zadań miało być udostępnianie teczek osobom prześladowanym w dobie PRL-u. W ciągu paru lat IPN udostępnił zaledwie około 150-200 teczek i to często bardzo przeczyszczonych. To ogromna ślamazarność. Niemiecki Instytut pastora Gaucka udostępnił co najmniej 1,5 mln teczek. Za szczególnie źle świadczące o IPN i jego prezesie Leonie Kieresie uważam to, że w IPN w ogromnie ślamazarny sposób prowadzi się śledztwa w sprawach okrutnych zbrodni popełnionych na Polakach, takich choćby jak wymordowanie 29 stycznia 1944 r. całej polskiej ludności wsi Koniuchy przez żydowskich partyzantów sowieckich. Tu dla dokładnego rozpoznania zbrodni nie trzeba nawet ekshumacji. Paru żydowskich autorów (Chaim Lazar i Isaac Kowalski) wysławiało bowiem wymordowanie mieszkańców polskiej wioski jako rozprawienie się z "reakcjonistami". Przypomnę, że wśród tych reakcjonistów były m.in. 1,5-roczna N. Molisówna i 4-letnia Marysia Tubinówna. Musiały chyba "wyssać reakcyjność z mlekiem matki", podobnie jak zamordowani wówczas 8-letni Zygmunt Bandalewicz i 9-letni Mieczysław Bandalewicz. Kongres Polonii Kanadyjskiej, który zwracał się parokrotnie do IPN i Leona Kieresa o dokładne zbadanie sprawy mordu w Koniuchach, na próżno nalegał na przyspieszenie prac badawczych w tym względzie. A co ze śledztwem w sprawie wymordowania przez żydowskich partyzantów sowieckich 128 Polaków we wsi Naliboki 8 maja 1943 r.? A gdzie są dane o śledztwach przeciwko zbolszewizowanym Żydom, którzy mordowali Polaków na Kresach Wschodnich? Dlaczego IPN nie nagłaśnia tak licznych danych faktograficznych o wymordowaniu co najmniej 100-120 tys. Polaków przez szowinistów ukraińskich na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej? Dlaczego nie ma postępu w śledztwach w sprawie różnych powojennych stalinowskich katów żydowskich od Heleny Wolińskiej do Stefana Michnika?
Dodam jeszcze jedno. Prezes Kieres powiedział w grudniu 2001 r. w wywiadzie dla "Polityki": "Na pewno nie przekonam niektórych ludzi. Nie przekonam na przykład Jerzego Roberta Nowaka". Otóż rzeczywiście mnie nie przekona, że jest osobą naprawdę kompetentną, nadającą się na kierowanie tego typu instytutem jak IPN. Podczas spotkań we Wrocławiu zwrócono mi uwagę na niezwykle ubożuchny dorobek naukowy prof. Leona Kieresa. Sprawdziłem to sam w warszawskiej Bibliotece Narodowej. Była tam tylko jedna odrębna oryginalna książka Kieresa - z 1978 r. Prokomunistyczna, wysławiająca RWPG - czyli sowiecką instytucję gospodarczą eksploatującą narody Europy Środkowej. Na czele IPN powinien stać historyk albo prawnik z bardzo dużym stażem, ale z prawa kryminalnego, a nie gospodarczego, i nie z takimi kłamliwymi publikacjami jak wspomniana książka.

Dziękuję za rozmowę.

USA,10 lipca 2002 r

DO INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ

Prokuratorski raport Instytutu Pamięci Narodowej w sprawie Jedwabnego został powitany z mieszanymi uczuciami w Polsce i na świecie. Jedni odebrali to jako potwierdzenie winy Polaków za Holocaust w ogóle, a za masakrę w Jedwabnem w szczególności. Inni odebrali to jako kolejne kalumnie skierowane przeciwko Polsce i Polakom. Tymczasem warto podkreślić, że prokuratorski raport IPN na pewno nie był ostatecznym imprimatur w sprawie Jedwabnego. Takiego zadania nie mógł mieć przecież prowadzący śledztwo prokurator Radosław J. Ignatiew.
1. Raport IPN to AKT OSKARŻENIA. Prokuratorzy zawsze wybierają najbardziej czarny scenariusz. Przecież chodzi im o to głÃ³wnie, aby postawić zarzuty oskarżonym. Nie należy tego mylić z obiektywną analizą naukową.
2. W ramach tego czarnego scenariusza prokurator ustalił, co następuje:
a) Masakra w Jedwabnem to nie był miejscowy spontaniczny pogrom.
b) Inspiratorami pogromu byli Niemcy.
c) Nie "społeczeństwo" (czy też "jedna połowa miasteczka") brało udział w masakrze, a ok. 40 osób.
d) Ofiar żydowskich było ok. 300 osób, a nie 1.600.
e) Tylko ekshumacja pozwoli nam ustalić, ile było ofiar i jak ci ludzie naprawdę zginęli.
3. Niestety, są pewne problemy z raportem IPN i kluczowe braki:
a) Niedostatecznie podkreślono, że mamy do czynienia JEDYNIE z czarnym scenariuszem prokuratorskim, a nie z wszechstronnym opracowaniem komisji ekspertów: biegłych sądowych, antropologów, pirotechników oraz historyków.
b) Niewystarczająco uwypuklono, że w Jedwabnem nie było ekshumacji, a jedynie częściowe badania miejsca zbrodni. Nie można więc z całą pewnością ustalić liczby ofiar ani sposobu ich śmierci.
c) Nie ustalono właściwie żadnych faktów dotyczących wydarzeń w stodole, oprócz stwierdzenia faktu śmierci jedwabieńskich Żydów w tym miejscu.
d) Nie uzyskano opinii pirotechnicznych ekspertów na temat możliwości (czy jej braku) spalenia kilkuset osób za pomocą "8 litrów nafty", jak również nie ustalono źródła materiału palnego, użytego do mordu.
e) Nie zastosowano tej samej miary do wiarygodności świadków zeznających o obecności Niemców, którą zastosowano do świadków zeznających, że Niemców nie było.
f) Założono, że jedynie dokumenty z tamtego okresu mogą dobitnie udowodnić obecność Niemców przy stodole. Odrzucono więc zeznania świadków mówiące o obecności Niemców. Wobec rozkazów, aby akcje antyżydowskie przeprowadzić potajemnie i żeby wyglądało tak jakby były one dokonane "rękoma lokalnej ludności, zakładanie, że jedynie niemieckie dokumenty mogą potwierdzić rolę Niemców, jest kardynalnym błędem metodologicznym.
g) Nie założono, że jedynie dokumenty z tamtego okresu mogą dobitnie udowodnić obecność Polaków przy stodole. Przyjęto więc zeznania świadków mówiące o sprawstwie Polaków.
h) W rzeczywistości nie ma dokumentów potwierdzających albo zaprzeczających obecność kogokolwiek przy stodole. Dostępne dokumenty po prostu nie pozwalają jednoznacznie stwierdzić, co dokładnie stało się w Jedwabnem 10 lipca 1941 r., szczególnie, jeśli chodzi o moment mordu.
i) Nie zawsze trzymano się logiki. Na przykład, jeśli ustalono w raporcie, że Niemcy przybyli do Jedwabnego, aby dopilnować wygnania Żydów na rynek, logika dyktuje, że dopilnowali też CELU tej całej akcji, tj. spalenia Żydów w stodole. Dlatego dziwi, że obok inspiracji niemieckiej raport prokuratorski IPN nie wspomina też o niemieckim kierownictwie zbrodni.
4. Mimo niedociągnięć i mankamentów najbardziej czarny scenariusz zaprezentowany w prokuratorskim raporcie IPN JEDNOZNACZNIE OBALA głÃ³wne tezy J.T. Grossa, podane w książce "Sąsiedzi", o rzekomej spontaniczności mordu przez "polskie społeczeństwo" na 1.600 żydowskich sąsiadach bez niemieckiej inspiracji.

Marek Jan Chodakiewicz, profesor historii
Kamil Dziewanowski, profesor historii
Stanisław Garstka, chirurg
Zbigniew Haszlakiewicz, inżynier architekt
Andrzej Hempel, inżynier
Jan Moor-Jankowski, profesor medycyny sądowej
Jan Komski, artysta malarz
Zofia Korbońska, Washington
Franciszek Lachowicz, profesor polonistyki
Zofia Łaszewska, lekarz
Anna Madura, lekarz
ks. prałat dr Roman Nir
Janina Palmowska
Antoni Palmowski, inżynier
Marta Podhorecka
Edward Podhorecki, podpułkownik dypl.
Magdalena Pogonowska, lekarz radiolog
Iwo Cyprian Pogonowski, pisarz
Władysław Poncet, dziennikarz radiowy
Władysław Socha, profesor medycyny sądowej
Maria Szonert Binienda, radca prawny
Lech Jerzy Ćwierbutowicz, lekarz anestezjolog
Ryszard Tyndorf, prawnik
Monika Wagner, profesor historii literatury i cywilizacji
Wieńczysław Wagner, profesor prawa
Aldona Wos, lekarz
Wanda Wos, handlowiec
Zenon Wos, inżynier
Anna Poraj-Wybranowska, politolog
Zdzisław Zakrzewski, inżynier
Mirosława Zawadzka, inżynier
Andrzej Zawadzki, inżynier

Prof. Jerzy Robert Nowak, nasz Dziennik, 2002-07-12

powrot