W wyniku śledztwa i procesu prowadzonego przed Sądem w Łomży nie ustalono dokładnie, co zdarzyło się w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. Oskarżono łącznie 22 osoby "o to, że (...) idąc na rękę władzy państwa niemieckiego brali udział w ujęciu około 1.200 osób narodowości żydowskiej, które to osoby przez niemców zostały masowo spalone w stodole Bronisława Śleszyńskiego". 10 osób zostało uniewinnionych, resztę skazano na kary długoletniego więzienia, w stosunku do jednego oskarżonego - Karola Bardonia, który był niemieckim żandarmem i przyjął volkslistę - orzeczono karę śmierci.
Podczas procesu wyszły na jaw także inne wątki, których sąd nie wziął w ogóle pod uwagę. Świadek Józef Grądowski (Izrael), który przed wojną był prezesem gminy żydowskiej w Jedwabnem, zeznał, że "Eliasz Grądowski chciał pieniędzy od oskarżonych, oni nie dali mu to on ich tak oskarżył a ci ludzi są niewinni" (Zeznanie Józefa Grądowskiego podczas rozprawy głównej, KSU 33/49). (podkr. moje - WK)
Było to związane z procederem masowego przejmowania majątków po Żydach zamordowanych podczas II wojny światowej. W afery tego typu byli zamieszani m.in. funkcjonariusze Urzędów Bezpieczeństwa pochodzenia żydowskiego, w tym Eliasz Trokenheim, szef wydziału śledczego PUBP w Łomży (skazany w 1949 na 2 lata więzienia, wyrok ten został zmniejszony - jako "zbyt surowy" - przez Najwyższy Sąd Wojskowy do 1 roku więzienia).


"Sąsiedzi" Grossa

Po latach do sprawy Jedwabnego wrócił J.T. Gross w artykule "Lato w Jedwabnem. Przyczynek do badań nad udziałem społeczności lokalnych w eksterminacji narodu żydowskiego w latach II wojny światowej" (w: Europa NIE prowincjonalna, Warszawa - Londyn 1999) oraz w książce "Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka" (Sejny 2000). Oskarżył w niej mieszkańców Jedwabnego, że w niezwykle drastyczny sposób samodzielnie, bez udziału Niemców, wymordowali wszystkich Żydów, robiąc to "na własne życzenie". Uznał także, że istnieje konieczność zmiany metodologii historii, jeśli chodzi o badanie holokaustu: "Nasza postawa wyjściowa do każdego przekazu pochodzącego od niedoszłych ofiar holokaustu, powinna się zmienić z wątpiącej na afirmującą".
Stało się to podstawą bardzo szerokiej dyskusji prasowej, w której niejako za swój obowiązek uznali wziąć udział nie tylko historycy, ale też politycy, dziennikarze, publicyści, "autorytety moralne". Nieliczne głosy, nawołujące do rzetelnych badań i rekonstrukcji wydarzeń, spotkały się z ostracyzmem i potępieniem dyskutujących, jako niewrażliwe moralnie, a nawet "antysemickie". (podkr. moje - WK)
Bardzo szybko dyskusja przeniosła się też poza granice Polski. Niektóre media światowe w sposób kuriozalny usiłowały przyśpieszyć jej przebieg i narzucić jej kierunek w Polsce, np. w "Libération" (1 XII 2000) stwierdzono: "Symptomatyczne, że największy polski dziennik, 'Gazeta Wyborcza', kierowana przez Adama Michnika, działacza Solidarności, polskiego Żyda, który jednak ochrzcił swego syna, niewiele o tym pisała. Ukazanie się książki Grossa jest zasygnalizowane, nic ponadto. Gazeta, w której kierownictwie i wśród autorów jest wielu znanych Żydów, jest uznana przez przeciwników - głównie nacjonalistyczną prawicę katolicką - za 'dziennik żydowski'. (podkr. moje - WK) Chodzi więc o niedolewanie oliwy do ognia".
Podstawowe wątki książki Grossa (jak też jego publicystyki z tego zakresu) zostały profesjonalnie zakwestionowane w toku badań, szczególnie po uzyskaniu dostępu do części źródeł przez niektórych historyków.
J.T. Gross w swych publicznych wypowiedziach określił, że "Sąsiedzi" "są publikacją naukową, napisaną w oparciu o dostępną dokumentację przedmiotu i skrupulatne badania. (...) łatwo stwierdzić, że jest ona opatrzona przypisami i odnośnikami" (wypowiedź J.T. Grossa w portalu Gazeta.pl 17 V 2001). Jednakże rzetelność publikacji naukowej nie polega na tym, że jest ona opatrzona przypisami i odnośnikami, lecz na wszechstronnym zbadaniu wszystkich dostępnych źródeł i ich starannej weryfikacji. A tego Gross nie zrobił, co więcej - mimo ujawniania dodatkowych okoliczności, przeczących jego tezom, nie odstąpił od nich nawet w nowych wydaniach (krajowym oraz niemieckim i amerykańskim).
Gross wśród osób biorących tego dnia udział w mordowaniu Żydów wymienił także Czesława Laudańskiego, twierdząc, że opiera się na jego zeznaniach ze śledztwa. Tymczasem, jak się wkrótce okazało (po udostępnieniu przez IPN części dokumentacji), Czesław Laudański w tych wydarzeniach udziału nie brał, a zeznań o takiej treści, jak przywołane przez autora "Sąsiadów", nie ma w ogóle w aktach sprawy. Mimo to Gross podtrzymał publicznie te oskarżenia, co zakończyło się wniesieniem sprawy sądowej o naruszenie dóbr osobistych przez rodzinę Cz. Laudańskiego (VI 2001).
Już wcześniej Gross twierdził, że miał "objawienie" ("New Yorker", 12 III 2001) i jego wizja tej historii jest prawdziwa. Obecnie nawet historycy mu przychylni są bardzo krytyczni wobec jego tez i megalomaństwa. Na przykład prof. T. Szarota na pytanie: "Co właściwie wydarzyło się tam 10 lipca 1941?" - odpowiedział: "W tej chwili jest za wcześnie, aby precyzyjnie odpowiedzieć na to pytanie. Jan Tomasz Gross, pisząc swoją książkę 'Sąsiedzi', był przekonany, że wie już wszystko. Dziś historycy wiedzą znacznie więcej, ale i tak wciąż jest więcej pytań niż odpowiedzi. Obawiam się, że całej prawdy o tym pogromie nie poznamy nigdy. Zaskakuje mnie, że Gross zupełnie ignoruje głosy, które pojawiły się po wydaniu 'Sąsiadów'. Np. IPN chciał mu przekazać nowe materiały, jakie udało się zebrać i otrzymał od Grossa odpowiedź, że go to nie interesuje. Gross nie wprowadził też żadnych poprawek do wydania niemieckiego 'Sąsiadów', które ukazało się jesienią 2001, a więc po ekshumacji w Jedwabnem i pojawieniu się kilku ważnych relacji świadków wydarzeń. Poza jedną zmianą: zamiast 'dokonało tego społeczeństwo' Gross napisał w wersji niemieckiej, że mordu dokonali 'sąsiedzi'." (Jedwabne bez stereotypów. Wywiad z prof. T. Szarotą, "Tygodnik Powszechny" 28 IV 2002).


Dwa groby

Dodatkowe światło na tło tej publikacji rzuciły rozpoczęte prace ekshumacyjne na miejscu zbrodni. Poza wykluczeniem rabunkowego tła (o czym świadczą odnalezione przedmioty codziennego użytku oraz liczne kosztowności), miejsca zbrodni na cmentarzu żydowskim (tego nie było, natomiast zbrodnię popełniono w dwóch turach na terenie stodoły) oraz 3-4 krotnym zmniejszeniem liczby ofiar (początkowo do 150-250 osób, później do 300-400) ustalono, że w grobach znajdowały się łuski karabinowe. "Należy je wiązać z wypadkami 10 lipca 1941 r. Leżały na głębokości nie mniej niż 60 cm. Musiały się tam dostać wtedy, kiedy powstawał grób. Nie mogły tam zostać wciśnięte później. [...] W grobie zewnętrznym, ponad szczątkami w układzie anatomicznym, znaleźliśmy, odsiewając spalone kości od ziemi, pocisk pistoletowy kalibru 9 mm. A właściwie był to tylko zewnętrzny płaszcz pocisku, niezdeformowany. O czym to świadczy? Że został wystrzelony do człowieka i uwiązł w miękkiej tkance. Następnie tkanka ta spłonęła, a ołowiany rdzeń pocisku wytopił się. (...) Pewna część łusek, tych z mosiądzu, miała na spłonce wybitą datę 1939". (Ślubne obrączki i nóż rzezaka. Rozmowa z archeologiem Andrzejem Kolą, który kierował pracami ekshumacyjnymi w Jedwabnem, "Rzeczpospolita" 10 VII 2001). (podkr. moje - WK)
Ustalenia te zostały następnie - po wielomiesięcznych badaniach i ekspertyzach, wykonywanych m.in. w Niemczech - zanegowane przez IPN: "(...) Prowadzący śledztwo prokurator Radosław Ignatiew z białostockiego oddziału IPN przedstawił wyniki ekspertyzy szczątków amunicji znalezionych na miejscu kaźni. Ekspertyzę wykonało Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji w Warszawie. Materiał porównawczy dostarczył Federalny Urząd Kryminalny w Wiesbaden w RFN.
W okolicy miejsca kaźni znaleziono - w różnych fazach poszukiwań - około dwustu łusek lub innych części amunicji oraz części uzbrojenia. Zbadano wszystkie. Żadna z nich nie została wystrzelona w 1941 roku. Część łusek w ogóle nie była odstrzelona, część pochodziła z okresu pierwszej wojny światowej (w okolicach Jedwabnego w 1915 r. i 1916 r. były prowadzone intensywne działania wojenne), jeszcze inne odstrzelono nie wcześniej niż w 1942 roku. Takie ustalenia podjęto albo na podstawie daty wyprodukowania naboju (regularna formacja zbrojna nie mogła w 1941 roku posługiwać się amunicją sprzed dwudziestu kilku lat), albo na podstawie śladów pozostawionych przez broń na łuskach. (Z laboratorium w Wiesbaden nadesłano do porównania łuski odstrzelone przy użyciu różnych typów broni. Można zgłosić jednak zastrzeżenie: nie zapytano niemieckiego urzędu o karabinek wzór 1934, ale zmodyfikowany w 1941 roku - o istnieniu takiego wzoru informuje niemiecki leksykon Wehrmachtu.)
Przebadano też przedmiot, uznany hipotetycznie za płaszcz pocisku, z wytopionym podczas pożaru ołowianym rdzeniem. Znaleziono go w zbiorowej mogile. Ekspertyza wykazała jednak, że nie był to element amunicji, ale metalowy przedmiot nieznanego zastosowania.
Teza, że w okolicy stodoły, w której spalono Żydów jedwabieńskich, strzelano do nich, jak powiedział prokurator Ignatiew, jest 'wysoce mało prawdopodobna'. Leon Kieres dodał, że w śledztwie nie znaleziono też żadnych dowodów, iż 10 lipca 1941 roku do Jedwabnego przyjechała jakakolwiek zbrojna formacja niemiecka (komando Schapera mogło tam przebywać np. w przeddzień, ale nie w dzień mordu); w miasteczku byli prawdopodobnie tylko żandarmi ze stałego ośmioosobowego posterunku". (A. Kaczyński, Bezpośrednimi sprawcami byli Polacy, "Rzeczpospolita" 21 XII 2001).


Przerwana ekshumacja

Ekshumacja, której przeprowadzenie mogło najwięcej wyjaśnić, została przerwana już w fazie początkowej na skutek sprzeciwu części rabinów. W ten sposób zaprzepaszczono szansę ustalenia stanu faktycznego - ile rzeczywiście było ofiar, czy do ofiar strzelano, jakie były przyczyny śmierci itp. Zatrzymanie ekshumacji było niezgodne z polskim prawodawstwem, które w takich przypadkach nakazuje wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy; ponadto argument o wyjątkowości ofiar żydowskich i zakazie ekshumacji jest nieprawdziwy, albowiem wielokrotnie w takich przypadkach przeprowadzano takie prace na wniosek strony żydowskiej.
Przerwanie ekshumacji zostało skrytykowane przez grupę intelektualistów polskich w USA. Sygnatariusze listu otwartego (z 1 IV 2002) wezwali także władze polskie do jej dokładnego przeprowadzenia:
"Zbrodnia w Jedwabnem nadal pozostaje niedokładnie zbadana, ponieważ badania zwłok zostały przerwane bez sporządzenia dokładnej listy czaszek, kości i innych szczątków. W krajach takich jak USA, Francja, Anglia, Włochy czy Izrael nie jest prawnie dopuszczalne, żeby jakikolwiek duchowny (ksiądz katolicki, pastor, rabin czy mufti) mógł wstrzymać badania sądowo-lekarskie i uniemożliwić przeprowadzenie kompletnych oględzin wszystkich dowodów rzeczowych dokonanej zbrodni, koniecznych dla ustalenia przyczyn śmierci każdej z ofiar i dokładnie, ile osób zostało zamordowanych. (podkr. moje - WK)
W Jedwabnem są dwa groby - w jednym, wewnątrz stodoły, są pochowani sprawni mężczyźni, którzy mogliby stawić rozpaczliwy opór, a w drugim, wzdłuż stodoły, bardziej bezradne osoby, jak kobiety, dzieci i starcy, którzy zginęli w pożarze. Fakt ten wskazuje na metodę dokonania zbrodni i jest dowodem, że zbrodnia została dokonana przez zorganizowanych ludzi, którzy mieli z góry ustalony plan działania i dużą ilość środków zapalnych.
Obowiązkiem Instytutu Pamięci Narodowej jest dokładne wyjaśnienie tak ważnej sprawy. Konieczne jest dotarcie do prawdy materialnej wydarzeń w Jedwabnem we wszystkich aspektach badań medycyny sądowej, by uniknąć błędnych spekulacji. W tym celu jest niezbędne wznowienie i dokończenie ekshumacji obydwu tych grobów". ("Rzeczpospolita" 3 IV 2002; "Nasz Dziennik" 9 IV 2002).

Leszek Żebrowski, Nasz Dziennik, 2002-07-09

powrot