Masowy mord popełniony na Żydach 10 lipca 1941 r. w Jedwabnem stał się głośny w świecie po publikacji książki amerykańskiego socjologa żydowskiego pochodzenia, Jana Tomasza Grossa "Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka", Sejny 2000. Dotychczas ukazało się jej tłumaczenie we Francji, w Niemczech i USA, Izraelu oraz we Włoszech. Książka ta - i oparta na niej bogata publicystyka w prasie krajowej i światowej - jest podstawą do skrajnych wystąpień antypolskich, oskarżających Polaków o współudział w holokauście.


Na każdej furmance siedział Żyd z karabinem

Po wybuchu wojny 1939 r. wojska niemieckie 7 IX opanowały Jedwabne, jednakże na skutek paktu Ribbentrop - Stalin (28 IX) tereny te przypadły Związkowi Sowieckiemu. Wszyscy mieszkańcy ziem wcielonych do ZSRS zostali uznani za obywateli sowieckich, zaś ludność polską poddano szczególnym represjom. Z Jedwabnego i okolicy wywieziono na Syberię kilkaset osób, w tym urzędników, policjantów, nauczycieli, działaczy politycznych, bogatszych chłopów.
Z zachowanych przekazów wynika, że część ludności żydowskiej zachowywała się bardzo nieprzyjaźnie wobec Polaków. W relacjach czytamy: "Spisy wyborców odbywały się [tak] że pisali całą rodzinę jak starych tak i małoletnich [...] NKWD było w ruchu nie dano wprzód iść do kościoła, a zmuszano oddać wprzód głos [...]. Naganiacze byli miejscowi żydzi i donosiciele, po ulicach chodziły patrole z karabinami, ludność pod taką groźbą była bierna [...]" (Relacja Mariana Łojewskiego z Jedwabnego, Archiwum Hoovera, USA); "Armię Czerwoną przyjmowali żydzi, którzy pobudowali bramy. Zmienili władzę starą, a zaprowadzili nową z pośród ludności miejscowej (żydzi i komuniści). Aresztowano policję, nauczycielstwo. Nałożyli podatki, pozabierali ziemię, bydło i rozdzielili biedniejszym. Rewizje odbywały się u zamożniejszych gospodarzy, zabierali meble, ubranie i rzeczy wartościowe, a po kilku dniach w nocy cicho aresztowali. Na zebrania zabierali siłą - opornych uznawali za tzw. wreditiela, aresztowali. [...] Komisja składała się z wojskowych i żydów i tamtejszych komunistów" (Relacja Józefa Rybickiego z Jedwabnego, jw.); "Zaraz po wkroczeniu Armii Sowieckiej samorzutnie powstał komitet miejski, składający się z komunistów polskich (przewodniczący polak Krystowczyk Czesław, członkowie byli zaś żydzi), milicja składała się też z żydów komunistów" (Relacja Tadeusza Kiełczewskiego z Jedwabnego, jw.); "Przed każdem aresztowaniem, które były wyłącznie nocą, przyjeżdżało kilku 'bojców' i miejscowa milicja, składająca się przeważnie z naszych żydków, otaczała dom aresztowanego, kilku wchodziło do mieszkania, aresztowanemu każą położyć się na podłogę; jeden przykłada broń do głowy, reszta natomiast przeprowadza szczegółową rewizję, zabierają wszystkie dokumenta, fotografie i wszystkie papiery [...]" (Relacja Antoniego Bledziewskiego ze wsi Makowskie, gm. Jedwabne, jw.).
Na podkreślenie zasługuje szczególnie gorący patriotyzm miejscowej ludności - Jedwabne było bardzo silnym ośrodkiem konspiracji niepodległościowej (ZWZ), a na uroczysku Kobielne istniały stałe grupy partyzanckie. NKWD zorganizowało operację w celu likwidacji polskiej partyzantki. 29 VI 1940 r. doszło do zaciętej walki, w której zginęło co najmniej 12 partyzantów (w tym dwie kobiety) oraz kilkudziesięciu Rosjan. W wyniku aresztowań w następnych tygodniach NKWD częściowo rozbiło siatkę konspiracyjną, nie zdołało jej jednak całkowicie unicestwić. Polscy konspiratorzy zlikwidowali m.in. Szewielowa, komendanta NKWD w Jedwabnem, Lejba Guzowskiego, współpracownika NKWD, dyrektora "jewrejskiej niepełnej szkoły średniej" w Jedwabnem oraz oficera NKWD, prowadzącego śledztwo przeciwko rodzinom poległych na Kobielnem.
Miejscowa ludność posądzała Żydów o naprowadzenie NKWD na ośrodek polskiej konspiracji, na co brak jest dowodów. Według relacji Jana Czesława S. z Jedwabnego: "pamiętam, jak wywozili Polaków do transportu na Sybir; na każdej furmance siedział Żyd z karabinem. Matki, żony, dzieci klękały przed wozami, błagały o litość, pomoc." (Cyt. za: D. i A. Wroniszewscy, Aby żyć..., "Kontakty" 10 VII 1988 r.).
Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej 22 VI 1941 r. i wkroczeniu następnego dnia armii niemieckiej do Jedwabnego doszło tam do licznych samosądów na szczególnie gorliwych współpracownikach władzy sowieckiej. Znamienne, że mimo zachęt Niemców nie doszło jednak do szczególnie drastycznych wystąpień przeciwko ludności żydowskiej, spośród której najbardziej gorliwi kolaboranci władzy sowieckiej uciekli na wschód razem z Armią Czerwoną.


Relacja Wasersztejna

Dalsze wydarzenia w Jedwabnem są obecnie przedmiotem śledztwa, prowadzonego (od jesieni 2000 r.) przez pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej. Według wersji zawartej w pisemnych relacjach żydowskich, ludność polska, zachęcona przez Niemców, samodzielnie wymordowała 10 VII 1941 r. (przez spalenie żywcem w stodole) 1.600 mieszkańców pochodzenia żydowskiego. Niemcy w tej zbrodni mieli nie brać udziału, ich rola miała ograniczać się wyłącznie do fotografowania i filmowania jej przebiegu.
Podstawą wszelkich ocen i rekonstrukcji wydarzeń jest relacja Szmula Wasersztejna z 5 IV 1945 r., złożona w Żydowskiej Komisji Historycznej w Białymstoku w języku żydowskim i "dowolnie" przetłumaczona na język polski. Jest ona znana wyłącznie z odpisu przechowywanego w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie (oryginał nie został dotychczas udostępniony przez ŻIH).
Wasersztejn twierdzi w niej, że był naocznym świadkiem wszystkich wydarzeń. Jego opowieść jest bardzo drastyczna i niezwykle szczegółowa.
"W Jedwabnie do wybuchu wojny żyło 1.600 Żydów, z których uratowało się tylko 7, przechowanych przez Polkę Wyrzykowską, zam. niedaleko miasteczka. W poniedziałek wieczorem, 23-go czerwca 1941 r. Niemcy wkroczyli do miasteczka. Już 25-go przystąpili swojscy bandyci, z polskiej ludności, do pogromu Żydów. 2-ch z tych bandytów [...], chodząc razem z innymi bandytami po żydowskich mieszkaniach, grali na harmonii i klarnecie aby zagłuszyć krzyki żydowskich kobiet i dzieci. [...] W międzyczasie rozpowszechniono pogłoskę, że Niemcy wkrótce wydadzą rozkaz zniszczenia wszystkich Żydów.
Taki rozkaz został wydany przez Niemców 10 VII 1941 r.
Mimo, że taki rozkaz wydali Niemcy, ale polscy chuligani podjęli go i przeprowadzili najstraszniejszymi sposobami - po różnych znęcaniach i torturach, spalili wszystkich Żydów w stodole. [...]
10 VII 1941 r. rano przybyło do miasteczka 8 gestapowców, którzy odbyli naradę z przedstawicielami władz miasteczka. Na pytanie gestapowców jakie mają zamiary w stosunku do Żydów, to wszyscy jednomyślnie odpowiedzieli, że trzeba wszystkich zgładzić. [...]" (Relacja Szmula Wasersztejna, A ŻIH, 301/152).


Nieprawdziwe, niewiarygodne

Już pobieżna analiza tej relacji wskazuje, że zawiera ona bardzo dużo informacji nieprawdziwych i sprzeczności. Warto zwrócić uwagę na niektóre z nich: w całym rejonie jedwabieńskim (w Jedwabnem, Wiźnie, Stawiskach i innych miejscowościach) podczas okupacji sowieckiej mieszkało zaledwie 1.400 Żydów. W samym Jedwabnem było ich zaś tylko 562, ponadto wiemy, że część z nich uciekła w czerwcu 1941 r. do Łomży i innych miasteczek lub dalej na wschód z Armią Czerwoną, wielu młodych mężczyzn powołano jeszcze przed wybuchem wojny niemiecko-sowieckiej do Armii Czerwonej. Ponadto wiadomo, że do listopada 1942 r. żyło jeszcze w tej miejscowości ok. 100-200 miejscowych Żydów. (podkr. moje - WK.) Liczba 1.600 ofiar jest zatem nieprawdziwa - była bowiem 4-5 razy niższa.
Niewiarygodna jest też opowieść Wasersztejna o "naradzie" gestapowców z władzami miasteczka, albowiem takich nie było (przedstawiciele polskich władz przedwojennych zostali aresztowani przez NKWD i ślad po nich zaginął, władze z okresu okupacji sowieckiej uciekły, natomiast "burmistrz" Karolak i jego pomocnicy byli mianowani przez władze niemieckie). Ponadto Niemcy, będąc u szczytu potęgi, nie odbywali żadnych "narad" z przedstawicielami lokalnych społeczności, którzy w dodatku mogli kategorycznie sprzeciwiać się ich koncepcjom, co zrobić z Żydami. Takie opowieści są całkowicie niezgodne z ówczesnymi realiami i wypaczają obraz stosunków panujących podczas II wojny światowej.
Dodatkowe sprzeczności wychodzą na jaw w konfrontacji tej relacji z inną, mniej znaną (bez daty), również przechowywaną w ŻIH i również znaną wyłącznie z odpisu. Według tej drugiej relacji, Żydów było już "tylko" 1.200, natomiast ich palenie trwało także następnego dnia i miało to nastąpić w "szopach". Z dotychczasowych ustaleń śledztwa wiemy jednak, że nic takiego nie miało miejsca. Wyniki częściowej ekshumacji, dokonanej na miejscu zbrodni (V 2001 r.) są całkowitym zaprzeczeniem wersji zawartej w relacjach Wasersztejna oraz innych "naocznych" świadków. Okazało się bowiem, że ofiar było kilkakrotnie mniej (200-300 osób), na miejscu znaleziono liczne łuski karabinowe (IPN stwierdził jednak później, że nie pochodzą one z tego okresu), ponadto, co najważniejsze, ofiary nie były obrabowane. Znaleziono bowiem pieniądze (w tym złote pięcio- i dziesięciorublówki), złotą biżuterię, zegarki, obrączki, klucze, przedmioty codziennego użytku. (podkr. moje - WK.) Świadczy to o tym, że ofiary mogły przedtem zabrać ze sobą cenne rzeczy osobiste i dobra powszechnego użytku, czyli nastawione były na udanie się jakimś transportem poza teren zamieszkania. Ponadto - wbrew temu, co twierdził Wasersztejn - zwłoki nie były w ogóle bezczeszczone w celu dokonania rabunku.
Powyższe ustalenia (a przedstawione powyżej to tylko niektóre z najważniejszych) nakazują traktować wszelkie "zeznania" i "relacje" - złożone w sprawie przebiegu wydarzeń w Jedwabnem - z najwyższą ostrożnością.
Dodatkowym, niezwykle ważnym ustaleniem częściowej ekshumacji, jest zanegowanie wszelkich relacji i zeznań o mordzie popełnionym na grupie kilkudziesięciu Żydów na kirkucie żydowskim i znajdującej się tam mogile, do której wrzucono jakoby także pomnik Lenina. Ich grób znaleziono bowiem w obrębie spalonej stodoły, a wszelkie szczegóły świadczą, że zamordowano ich wcześniej w tym miejscu i pochowano jeszcze przed spaleniem stodoły.


Nie byli świadkami

W 1948 roku rozpoczęło się śledztwo w sprawie zagłady jedwabieńskich Żydów, prowadzone przez UB w Łomży. Podstawą wszczęcia śledztwa był list, wysłany 29 XII 1947 r. przez niejakiego Migdała Całkę z Urugwaju, którego odpis ("tłumaczenie z żydowskiego") został przesłany przez ŻIH do Ministerstwa Sprawiedliwości. W książce Grossa M. Całka występuje jako kobieta, która miała być ponadto naocznym świadkiem zbrodni.
ŻIH przesłał również, jako dowód w sprawie, "Wyciąg protokołu Nr 152 ŻIH", czyli obszerny fragment dłuższej relacji Sz. Wasersztejna. Został on jednak sfałszowany (mimo że jest opatrzony pieczęcią ŻIH), albowiem zawiera dłuższą listę rzekomych sprawców niż w odpisie relacji nr 152, przechowywanej do dziś w ŻIH.
W ramach śledztwa przesłuchano kilkadziesiąt osób, zarzuty postawiono 22 osobom. Najobszerniejsze zeznania, najbardziej obciążające miejscowych Polaków, złożyli: Eliasz Grądowski i Abram Boruszczak, którzy mieli być naocznymi świadkami zbrodni.
Świadek Grądowski 19 I 1949 r. zeznał m.in.: "W 1941 r. kiedy wkroczyły wojska okupanta niemieckiego na teren Jedwabnego ludność polska przystąpiła do mordowania ob.[ywateli] narodowości żydowskiej, gdzie wymordowali około półtora tysiąca osób przez spalenie w stodole i zabijanie na cmentarzu [...]. Po zagnaniu wszystkich żydków na rynek dali im nosić pomnik Lenina i kazali śpiewać piosenkę jeśli zawtra wojna później wybrali zdrowszych mężczyzn i zaprowadzili na cmentarz, wykopali rów i tam ich pozabijali jak kto czym, kto nożem, kto kijem, kto bagnetem, a resztę zaprowadzili do stodoły Śleszyńskiego i spalili". E. Grądowski obciążył w swych zeznaniach 25 osób, twierdząc m.in., że "Niemcy udziału w mordowaniu żydów w m. jedwabne nie brali a nawet jeszcze kilku schowali żeby ich polacy nie zamordowali, stali obok i to wszystko fotografowali, jak polacy znęcali się nad żydami". Ponadto świadek ten zeznał, że "widział to jeszcze Boruszczak Abram" (Protokół przesłuchania świadka Grądowskiego Eliasza, sygn. akt KSU 33/49).
Następnego dnia, 20 I 1949 r. niemal tożsame zeznanie złożył świadek Abram Boruszczak (Protokół przesłuchania świadka Boruszczaka Abrama, sygn. akt KSU 33/49).
Powyższe zeznania oraz "relacja" Szmula Wasersztejna (w tym wersja spreparowana wówczas przez ŻIH (podkr. moje - WK)) były podstawą rekonstrukcji wydarzeń, przyjętej przez Sąd Okręgowy w Łomży. Są także podstawą wszelkich "analiz", dokonanych przez J.T. Grossa oraz innych publicystów. Tymczasem już podczas rozprawy w Sądzie Okręgowym w Łomży w maju 1949 r. okazało się, że nie byli oni świadkami wydarzeń (E. Grądowski w 1940 r. został przez Sowietów deportowany na Syberię za kradzież, a A. Boruszczak nigdy nie mieszkał w Jedwabnem). Także relacji Wasersztejna sąd nie uznał za wiarygodną. (podkr. moje - WK.)
Inni świadkowie, zeznający w tej sprawie, byli zmuszani przez UB do składania fałszywych zeznań przy pomocy bicia i znęcania się. Podczas rozprawy odwoływali zeznania, złożone przed oficerami śledczymi UB.

Leszek Żebrowski, Nasz Dziennik, 2002-07-08

powrot