Bez przedstawienia dowodów prokuratorzy IPN, prowadzący śledztwo w sprawie mordu Żydów w Jedwabnem, oskarżyli czterdziestu Polaków o udział w zbrodni. Ustalenia oparto jedynie na zeznaniach świadków i to sprzecznych. IPN nie dotarł nawet do dokumentów potwierdzających obecność niemieckich oddziałów wojskowych w rejonie Jedwabnego.
Instytut Pamięci Narodowej zakończył wczoraj postępowanie dowodowe w sprawie Jedwabnego. Samo śledztwo nie może jednak zostać formalnie zamknięte, gdyż Izrael nie odpowiedział do tej pory na prośbę o pomoc w ustaleniu personaliów ofiar.
Końcowe ustalenia prowadzonego przez Instytut Pamięci Narodowej śledztwa w sprawie zabójstwa obywateli narodowości żydowskiej w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. wykluczają tezę postawioną przez Jana T. Grossa w książce pt. "Sąsiedzi". W miasteczku zginęło nie tysiąc sześciuset, ale trzystu jego żydowskich mieszkańców. Prokuratorzy zakwestionowali również rozpowszechnione przez Grossa kłamstwo, jakoby w mordzie uczestniczyła połowa mieszkańców miasteczka.
IPN nie odniósł się natomiast do innych kłamstw autora antypolskiej publikacji, któremu wielu historyków o uznanym autorytecie, zarówno w Polce, jak i za granicą, zarzucało rażące błędy warsztatowe, kwestionujące wiarygodność jego opracowania.
Instytut wskazał na 40 Polaków, chociaż i na ich udział w zbrodni nie przedstawiono żadnych dowodów. To samo dotyczy rzekomego zaplanowania mordu. Prokuratorzy IPN nie potrafili również wskazać nazwisk sprawców.
W kilkugodzinnym wywodzie, jaki miał miejsce wczoraj w Białym Stoku, prokurator Radosław Ignatiew usiłował zrekonstruować przebieg wydarzeń w miasteczku. Przyznał jednak, że zeznania świadków wykluczają się nawzajem.
W trakcie śledztwa ustalono, że inspiratorami zbrodni byli Niemcy.
Ignatiew przyznał, że Instytutowi nie udało się dotrzeć do wszystkich dokumentów.
Nie odnaleziono m.in. meldunków i sprawozdań z dzienników bojowych grup operacyjnych niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa, operujących w rejonie Jedwabnego. Ignatiew dodał, że wie, iż takie dokumenty istnieją. Mogłyby one rzucić nowe światło na całą sprawę.
Tymczasem wiadomo, że materiałami takimi dysponują niemieckie i niektóre polskie archiwa (te, które posiadają zespoły mikrofilmów aleksandryjskich - chodzi o mikrofilmy dokumentów armii niemieckiej, przejętych po wojnie przez Amerykanów i zgromadzonych w Fort Alexandria pod Waszyngtonem). IPN, chcąc zrekonstruować prawdziwy przebieg wydarzeń, powinien dotrzeć do wszystkich istniejących dokumentów dotyczących tej sprawy.
Chodzi m.in. o takie dokumenty, jak dziennik działań bojowych nr 1 221 Dywizji Zaopatrzenia, działającej w rejonie Łomży po 22 czerwca do połowy lipca 1941 r. i współdziałającej z oddziałami operacyjnymi Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa. Poza tym należałoby sprawdzić trzy zbiory dokumentów dotyczących grup operacyjnych Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa po 22 czerwca 1941 roku. Pierwszy z nich obejmuje 195 meldunków szefa Policji i SB z wydarzeń w ZSRS za okres od 23 czerwca 1941 r. do 24 kwietnia 1942 r. Druga grupa materiałów zawiera 55 meldunków z okupowanych terenów wschodnich, wydawanych przez szefa Policji Bezpieczeństwa i SB za okres od maja 1941 r. do maja 1943 r. Trzeci zbiór stanowi 11 zbiorczych sprawozdań z działalności i sytuacji grup operacyjnych Policji Bezpieczeństwa i Służb Bezpieczeństwa ZSRS za okres od 22 czerwca 1941 r. do 31 marca 1942 roku.
Warto wspomnieć o tym, że jeden z tych dokumentów był dowodem w Procesie Norymberskim, podczas którego sądzono zbrodniarzy niemieckich. Pokazywał on mechanizm mordowania Żydów przez oddziały niemieckie po 22 czerwca 1941 r. na terenie Białostocczyzny.
Sprawie badania archiwaliów prowadzący konferencję poświęcili najmniej miejsca.
Równie niewiele można się było dowiedzieć o ekshumacji zwłok osób zamordowanych. Warto przypomnieć, że rozpoczęte w maju ubiegłego roku prace ekshumacyjne trwały tylko pięć dni. Zakończono je po protestach ze strony żydowskiej, ze względu na - jak to określano - "wrażliwość religijną". A szkoda, bo wyniki ekshumacji mogły mieć kluczowe znaczenie dla wyjaśnienia całej sprawy.
Jednak nawet ta niepełna ekshumacja podważyła fałszywe tezy Grossa o liczbie zamordowanych Żydów.
Stanisław Zawadzki


Ustalenia Instytutu Pamięci Narodowej komentują:



Prof. Iwo Cyprian Pogonowski, USA

Nie można mówić o udziale czterdziestu Polaków, jeżeli zgłosiło się kilku volksdeutschów. Pamiętać trzeba o grupie ludzi zmuszanych biciem do wyciągania Żydów, którzy mieliby czyścić bruk. Żadna z tych kategorii ludzi nie była powiadomiona, że ma dojść do egzekucji. Niemcy nie potrzebowali żadnych polskich zgód na nic. Niemcy przeprowadzali systematyczną, dobrze zaplanowaną z ich punktu widzenia egzekucję, do której dostarczyli około 400 litrów benzyny.
To nie jest poważny sposób prowadzenia śledztwa. Śledztwo trzeba zacząć od tego, żeby zrobić inwentarz wszystkich pozostałości materialnych w obydwu grobach, ustalić liczbę ludzi i ustalić powody śmierci każdego z nich.


Władysław Socha, profesor medycyny sądowej w USA

To wszystko jest dla mnie takie mętne i niejasne. Sekcja rzeczywiście byłaby wskazana w takim wypadku. Jeśli zostało użyte tępe narzędzie, to byłyby zmiany w kościach, złamania, wgniecenia, zwłaszcza w czaszce. Jako były medyk sądowy uważam, że brak ekshumacji zwłok jest dużym niedociągnięciem całego śledztwa. Badanie zwłok po nawet tylu latach miałoby sens, zwłaszcza że tutaj chodzi o rozeznanie, czy to był postrzał, czy to były tępe urazy dokonane kijami, kamieniami czy czymś innym.


Prof. dr hab. Jerzy Robert Nowak

Największym defektem w sprawozdaniu IPN jest brak ogłoszenia, w oparciu o jasno dowiedzione dotąd fakty, że książka Grossa była oszczercza wobec Polaków. Nie podważono wiarygodności powoływanych przez niego świadków. Wymienił on m.in. A. Kochana, którego kłamstwa były już wielokrotnie demaskowane.
Ponadto absolutnie nieprzekonywująca jest próba wybraniania w sprawozdaniu IPN faktu, że przerwano czynności ekshumacyjne. Jak wiadomo, przerwanie ekshumacji było sprzeczne z prawem polskim i międzynarodowym.


Dr hab. Mirosław Piotrowski, KUL

Najbardziej wiarygodne wydają się badania prof. Tomasza Strzembosza, który stwierdził, że bez wątpienia w wydarzeniu tym brali udział Niemcy i to oni byli inspiratorami. Ponadto zastanowienie budzi tak szybkie zamknięcie przesłuchiwania Hermana Schapera. Mówiąc szczerze, to były kpiny. Posłuchano go zaledwie przez około pół godziny, a gdy miano już zapytać o Jedwabne, to wyciągnął list, że jest chory. Na podstawie poszlak należy sądzić, że całe śledztwo jest sterowane i dalekie od prawdy.

Stanisław Zawadzki, Nasz Dziennik, 2002-07-10

powrot