Co jakiś czas pojawiały się komunikaty IPN o nowych, ważnych ustaleniach w śledztwie, zapowiadających jakiś przełom itd. Tak było np. z odnalezieniem i przesłuchaniem Hermanna Schapera, dowódcy jednego z komand gestapo na tym terenie w lipcu 1941 r.


Co wie Schaper

Manipulacje prasowe z tym związane naświetlił m.in. prof. T. Szarota: "To ważne sprostowanie: nie IPN odnalazł świadka, ale Niemcy, po piśmie skierowanym do nich przez IPN. (...) Przesłuchanie trzeba było przerwać, gdy świadek źle się poczuł. W 'Wyborczej' użyto sformułowania 'unik gestapowca', tymczasem Schaper, choć został powiadomiony, że może odmówić zeznań, starał się rzetelnie odpowiadać na wszelkie pytania, jak długo pozwalało mu na to zdrowie. 'Wyborcza' ogłasza, z pewną kpiną, że nikt nie zdążył zapytać go o Jedwabne. Tymczasem Schaper daje do zrozumienia, że uczestniczył w jakiejś egzekucji, ale z tymi wydarzeniami nie ma nic wspólnego; że jego komando służyć miało innym celom, ale na tym terenie były jakieś inne komanda. I nie wyklucza, że obok aktów terroru ze strony ludności polskiej mamy tu do czynienia z działalnością innego niemieckiego oddziału. (...)
Jedna sprawa staje się ewidentna: to, że działały na tym terenie inne komanda. (podkr. moje - WK.) To z kolei stanowi pośredni dowód, że do tragicznych zdarzeń nie doszłoby, gdyby nie obecność Niemców, którzy w ten czy inny sposób zorganizowali pogrom. (...) Jedwabne było jedną z tzw. 'akcji samooczyszczających', przeprowadzanych wówczas z niemieckiej inspiracji, pod niemieckim kierownictwem i z zapewnieniem bezkarności dla uczestników pogromu (...). Takie działania miały charakter propagandowy: miały dowodzić, że nienawiść do Żydów jest powszechna. Niemieckie oddziały specjalne Policji i Służby Bezpieczeństwa (Einsatzgruppen oraz Einsatzkommandos) otrzymały w 1941 r. rozkaz, aby organizować takie 'akcje samooczyszczające', nie zostawiając jakiegokolwiek śladu własnej roli i udziału. Trudno się więc dziwić, że w źródłach niemieckich materiałów obciążających winą Niemców jest tak niewiele. (...)
Inny przykład: wiemy, że niemożliwe było spalenie w stodole Śleszyńskiego aż (jak twierdził Gross) 1.600 Żydów. Ekshumacja, choć niepełna ze względu na protest rabinów, pozwoliła na zredukowanie liczby ofiar do maksimum 400 (...). Nieprawdopodobne jest, aby tak wielki pożar stodoły (świadkowie widzieli wybuch i słup ognia) można było wywołać przy pomocy 8 litrów nafty czy ropy. To musiała być benzyna, a tę prawdopodobnie dostarczyli Niemcy. (...)
Na tym terenie działało też tzw. 'Komando Białystok'. Ważną postacią jest tu Wolfgang Birkner. (...) we wrześniu 1939 r. ten zdolny oficer gestapo był w Einsatzgruppe IV, która działała na Białostocczyźnie. W październiku 1939 r. został przeniesiony do Warszawy. I sprawa najważniejsza: 3 lipca 1941 r., stanąwszy na czele jednego z czterech utworzonych tu oddziałów, wyjechał z Warszawy do Białegostoku, aby wesprzeć działającą na tym terenie Einsatzgruppe B. Gross stwierdza, że ta Einsatzgruppe 10 lipca była już w Mińsku. Ale nie wie, że Birkner miał rozkaz pozostać w rejonie Białegostoku. Takie informacje znalazłem w wydanej w Niemczech w 1997 r. dokumentacji działań Einsatzgruppen, której Gross nie zna. (...)" (Jedwabne bez stereotypów. Wywiad z prof. T. Szarotą, "Tygodnik Powszechny" 28 IV 2002 r.).


Manipulacja źródłami

Dyskusja wokół sprawy Jedwabnego wykazała, że kręgi opiniotwórcze w Polsce są zdolne do bezkrytycznego powielania przedwczesnych i dowolnych na ogół "ustaleń" historiografii żydowskiej na temat holokaustu. A. Michnik w niemieckim wydaniu "Sąsiadów" uznał, że "swą książką Gross wpisuje się w długi szereg najświetniejszych polskich intelektualistów, począwszy od Mickiewicza i Słowackiego, a kończąc na Gombrowiczu i Miłoszu (...)" (cyt. za A. Michnik, Rachunek polskiego sumienia, "Rzeczpospolita" 5 IX 2001 r.).
Jako źródło do poznania historii Jedwabnego uznano także tzw. księgę pamięci Jedwabnego
- Yedwabne: History and Memorial Book (Julius E. Baker, Jacob L. Baker, Jerusalem - New York, 1980), mimo zawartych w niej fałszywych opisów i licznych przekłamań, np. dotyczących Izraela vel Józefa Grądowskiego (który jakoby 10 VII 1941 r. miał przyjąć chrzest i po tym fakcie miał pomagać w wyłapywaniu ukrywających się Żydów; faktycznie chrzest przyjął dopiero 19 VIII 1945 r.), czy o roli ks. biskupa S. Łukomskiego, który jakoby w ciągu kilku poprzedzających te wydarzenia dni miał brać w Łomży łapówki od Żydów za powstrzymanie pogromu, ale słowa nie dotrzymał (choć wiadomo, że nie przebywał wówczas w ogóle w Łomży). Symptomatyczne są również "poprawki" dokonane w cytowanych relacjach, zaczerpniętych z innych źródeł (np. Julius E. Baker w artykule: The Destruction of the Jewish Community of Yedwabne, Poland, przywołując relację Ryvki (Rivke) Kaizer zamieszczoną w księdze pamiątkowej miejscowości Sokoły z 1962 r., używa słowa "goje" - w kontekście polskich mieszkańców Jedwabnego; natomiast R. Kaizer w swej relacji napisała: "Niemcy, z pomocą miejscowych chłopów"). Tą drogą poszli również inni publicyści zajmujący się opisywaną sprawą, np. tłumaczenia fragmentów księgi pamięci Jedwabnego, zamieszczone w żydowskim miesięczniku "Midrasz", zostały poważnie zniekształcone.
Notorycznie pomijane są natomiast źródła, które podważają tezy J.T. Grossa, jak choćby relacja Antoniego Wyrzykowskiego, który przechował grupę jedwabieńskich Żydów do zakończenia wojny, m.in.
Sz. Wasersztejna. Wyrzykowski stwierdził, że zbrodni dokonali "Niemcy przy pomocy niektórych Polaków" (Zeznanie nr 5825 z 2 V 1962, A ŻIH), czy opracowanie (1949) wysokiego funkcjonariusza SS w Białymstoku W. Macholla (szefa referatu IV A3), wysoko ocenione przez historyka żydowskiego Sz. Datnera: "Dzięki wyjaśnieniom Macholla można było określić rolę 'grup operacyjnych' w okresie administracji wojskowej (czerwiec-lipiec 1941) jako głównych wykonawców lub inicjatorów rzezi ludności żydowskiej w miejscowościach: Białystok, Radziłów, Jedwabne, Wąsosz i in." (Sz. Datner, Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w okręgu białostockim (1941-1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla), "Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce", XV, Warszawa 1965).


Kłamstwo w podręcznikach

Śledztwo w sprawie zbrodni w Jedwabnem miało być zakończone przez IPN jesienią 2001 r. Trwało jednak aż do lipca 2002 r., ponadto nie zostały wydane materiały procesowe i historyczne (ich publikacja zapowiadana była na jesień 2001 r.). Niezależnie od wyników Jedwabne stało się już w świecie jednym z podstawowych argumentów oskarżania Polaków o współudział w holokauście. Światowe media podkreślają na ogół nieprawdziwą liczbę ofiar (1.600, w bardziej skrajnych przypadkach podawana jest nawet liczba 2.000) oraz bezkrytycznie powielają tezę Grossa, iż "połowa zabiła połowę", czyli że w zbrodni brała cała polska ludność miasteczka (natomiast według dotychczasowych ustaleń pionu śledczego udział w tych wydarzeniach brało - w różnym zresztą zakresie - ok. 40 osób, w tym częściowo spoza Jedwabnego).
Sprawa ta trafiła także do podręczników historii w Polsce, w których jest przedstawiana zgodnie z tezami J.T. Grossa. Oto typowy przykład: "W lipcu 1941 roku polscy 'sąsiedzi' - ludzie z tej samej okolicy - zamordowali kilkaset (według innych - 1.600) osób w miasteczku Jedwabne niedaleko Łomży. Do końca wojny Żydów prześladowały ugrupowania partyzanckie związane z ideologią narodową" (T. Małkowski, J. Rześniowiecki, "Historia III. Podręcznik do gimnazjum", cz. II, Gdańsk 2002).


Zafałszowań ciąg dalszy

Do upowszechnienia tego stereotypu przyczynił się niewątpliwie także film dokumentalny A. Arnold "Sąsiedzi", wyemitowany przez Telewizję Polską (IV 2001 r.). Występują w nim m.in. "świadkowie" wydarzeń, o których wiemy już dziś na podstawie ustaleń śledztwa, że w ogóle nie miały miejsca, jak np. rzekome wymordowanie przez Polaków grupy kilkudziesięciu Żydów na cmentarzu żydowskim i pochowanie ich tam łącznie z przyniesionym na miejsce pomnikiem Lenina (jak się bowiem okazało, osoby te zostały pochowane w obrębie spalonej stodoły. W grobie tym znaleziono także ów pomnik).
Część krytyków dostrzegła w tym filmie jawną manipulację (m.in. przez selektywny dobór wypowiedzi i świadków), jednakże nie wpłynęło to na ogólną ocenę filmu. A. Arnold została bowiem laureatką nagrody Wielkiej Fundacji Kultury za rok 2001. Kapituła nagrody uznała film za "wydarzenie artystyczne, a zarazem doniosłe świadectwo historyczne kształtujące świadomość społeczną" (cyt. za: "Gazeta Wyborcza" 25 II 2002 r.).

Leszek Żebrowski, Nasz Dziennik, 2002-07-10

powrot