Szanowny Panie Redaktorze. Wiadomość o nominacji Jana Tomasza Grossa do nagrody imienia Dariusza Fikusa (opublikowana w "Rzeczpospolitej" nr 30 z 5 lutego 2002 r. wraz z Pańskim uzasadnieniem) zawiera kilka zdań, które zapewne wprowadzą w osłupienie, każdego, kto przeczytał książkę "Sąsiedzi" i uważnie śledził toczącą się debatę o Jedwabnem.

Z prowincjonalnej perspektywy co poniektórych polskich mediów książka ta może wydawać się "najdonioślejszym intelektualnym wydarzeniem" ostatnich lat (w końcu sukces medialny odniosło również "Nie" Jerzego Urbana). Z całą pewnością jednak nie jest to książka intelektualnie uczciwa, o czym Pan jako dziennikarz, który swoimi artykułami faktycznie rozpoczął debatę o Jedwabnem, powinien wiedzieć.
 

Debata pokazała jak na dłoni, iż Jan Tomasz Gross nie tylko nie zbadał uczciwie sprawy, ale tendencyjnie wyselekcjonował niektóre jej aspekty, a wiele istotnych ale niewygodnych dla siebie faktów pominął milczeniem. Z dochodzenia wszczętego przez Instytut Pamięci Narodowej wynika niezbicie, iż autor książki zawyżył kilkakrotnie liczbę zamordowanych Żydów, co dało mu z kolei asumpt do oskarżeń pod adresem polskich mieszkańców Jedwabnego o udział w zorganizowanym pogromie. Liczba 300-400 spalonych bądź zabitych w inny sposób podana w rozmowie z Panem przez profesora, który kierował pracami ekshumacyjnymi ("Rz.", 10 lipca 2001), świadczy nie o masowym pogromie lecz o egzekucji. Po niedawnej konferencji prasowej IPN, sam Pan napisał dostatecznie wyraźnie, iż "Spalenie kilkuset Żydów w Jedwabnem to nie był pogrom, to była egzekucja a Niemcy odegrali w niej pierwszorzędną sprawczą rolę" ("Rz.", 23 grudnia 2001).
"Sąsiedzi" są książką nieuczciwą nie tylko w sensie intelektualnym, ale również w sensie moralnym.
Przede wszystkim dlatego, iż jej autor cały czas stosuje podwójną miarę. Za podobne zachowanie inaczej sądzi Żydów, inaczej Polaków.
Ale jest nieuczciwy również wobec czytelników, bo Amerykanie dostają do rąk niezupełnie te same komentarze co i Polacy w kraju.
Polsko-amerykańscy historycy zwrócili uwagę na liczne rozbieżności pomiędzy obiema wersjami książki. Ponieważ z tego faktu może Pan sobie rzeczywiście nie zdawać sprawy, pozwolę sobie zacytować jeden obszerny fragment, którego (z braku odwagi autora?) brak w wydaniu polskim (w zakończeniu rozdziału "Biografie intymne" ["Intimate Biographies"]; str. 121.):
W Jedwabnem zwyczajni Polacy dokonali rzezi Żydów w taki sam sposób jak zrobili to zwyczajni Niemcy z Batalionu Ordnungspolizei nr 101 w Józefowie, którą to zbrodnię udokumentował Christopher Browning w Ordinary Men. Byli to ludzie różnego wieku i różnych zawodów, czasami całe rodziny, działający w harmonii ojcowie i synowie; chciałoby się powiedzieć (jeśli sarkazm nie byłby czymś nie na miejscu, zważywszy obrzydliwość ich czynów) dobrzy obywatele, którzy z uwagą wykonywali polecenia władz komunalnych. I co z przerażeniem i - zaryzykuję określenie - zdumieniem zobaczyli Żydzi, były to znajome twarze. Nie anonimowi mężczyźni w mundurach, tryby w wojennej maszynie, agenci wykonujący rozkazy, lecz ich sąsiedzi, gorliwi kaci, którzy zdecydowali się zabijać i wzięli udział w krwawym pogromie. (1)

Polsko-amerykański publicysta skomentował tę uwagę tak oto:
Nie chcę rozwodzić się nad tym, iż Rodziny "zwyczajnych" Niemców z Batalionu 101 z Hamburga nie były kilka dni wcześniej deportowane przez Sowietów, a oni sami nie doświadczyli uczuć człowieka widzącego wśród osób eskortujących jego najbliższych - swoich żydowskich sąsiadów, bo mogłoby to zostać odczytane jako zgoda na stosowanie zasady zbiorowej odpowiedzialności. Niesmak płynący z tego zestawienia jest dostatecznie 
duży z tego względu, że rodziny Niemców z Batalionu 101 stawały się w jakimś sensie faktycznie współodpowiedzialne za zbrodnie, gdyż służący w nim mężczyźni z dumą informowali je o swojej służbie. Dowódca Pierwszej Kompanii kapitan Julius Wohlauf i porucznik Paul Brand co najmniej przez okres kilku tygodni mieli przy sobie żony, które obserwowały ich udział w zbrodniczych akcjach. Vera Wohlauf była przy mężu podczas trwającej cały dzień akcji zabijania Żydów w Międzyrzeczu, 25 sierpnia 1942 roku. 
Kobiety z Jedwabnego nie pojawiają się na scenie zbrodni, a niektóre ukrywają sąsiadów. Do pilnowania i eskortowania Żydów użyci są tylko mężczyźni. Co najmniej jeden z nich przy pierwszej nadarzającej się okazji, kiedy towarzyszący mu Niemiec wstępuje do piekarni, puszcza Żyda wolno i sam ucieka, ale o tym Jan Tomasz Gross milczy.
Wbrew temu, co napisał Pan w swoim uzasadnieniu nominacji, Jan Tomasz Gross nie poruszył swoją książką sumień. "Popełnił" marną książkę propagandową, z której jedyny pożytek mogą mieć udziałowcy Przedsiębiorstwa Holocaust, potomkowie polskich komunistów i postkomunistyczne ugrupowania w Polsce. Sukces medialny Grossa jest jedynie sztucznym rozdmuchaniem sprawy Jedwabnego przez kilka pism, w których tradycje Kominternu są najwidoczniej ciągle żywe, po to by odwrócić uwagę od zbrodni popełnionych na ludności polskiej przez sowieckich i żydowskich partyzantów w takich miejscowościach jak Koniuchy i Naliboki i obarczyć odpowiedzialnością za mord w Jedwabnem sympatyków Stronnictwa Narodowego. Tego typu książki nie poruszają sumień i nie budują mostów między ludźmi. Wyzwalają co najwyżej większą niechęć i nienawiść. Jeśliby w ten sposób zmierzyć sukces medialny "Sąsiadów", to rzeczywiście wypadałoby... Pochylić czoło?... Nie - raczej zacisnąć pięści! Ale chyba nie ten rodzaj sukcesu miał na myśli Dariusz Fikus.
 

Nominacja Jana Tomasza Grossa do nagrody im. Dariusza Fikusa jest czymś co można przyjąć tylko jako gorzką ironię lub schizofreniczne rozdarcie.
Najwyższy czas, by redaktorzy "Rzeczpospolitej" podjęli męską decyzję co do tego, jakiej sprawie chcą służyć: rzetelnej informacji, bez której trudno wyobrazić sobie uczciwy dialog i pojednanie między ludźmi czy też promowaniu kłamstw, do głoszenia których okazał się być zdolnym Jan Tomasz Gross.
Niewykluczone, że jakiś zainteresowany Polską czytelnik amerykański bierze w tym momencie do ręki jego książkę i czyta zdanie na skrzydełku obwoluty: Pewnego letniego dnia 1941 połowa polskiego miasteczka Jedwabne wymordowała drugą połowę - 1600 mężczyzn, kobiet i dzieci - za wyjątkiem siedmiorga, wszystkich Żydów z tej miejscowości. Proszę sobie wyobrazić kolejne wydanie "Sąsiadów" z takim samym reklamowym kłamstwem i notatką: Nagroda im. Dariusza Fikusa za poruszenie sumień.
Z należnym szacunkiem,

MIROSŁAWA ZAWADZKA
Przewodnicząca Klubu Dyskusyjnego
przy Amerykańsko-Polskim Centrum Kulturalnym
Michigan, USA

(1) In Jedwabne ordinary Poles slaughtered Jews very much like ordinary Germans from the Ordnungspolizei Battalion No.101 did in Józefów, as documented in Christopher Browning's Ordinary Men. They were men of all ages and of different professions; entire families on occasion, fathers and sons acting in concert; good citizens, one is tempted to say (if sarcasm were not out of place, given the hideousness of their deeds), who heeled the call of municipal authorities. And what the Jews saw, to their horror and, I dare say, incomprehension, were familiar faces. Not anonymous men in uniform, cogs in a war machine, agents carrying out orders, but their own neighbors, who chose to kill and became bloody pogrom-willing executioners.

Redakcja "Głosu": Ostatecznie autor "Sąsiadów" Nagrody im. Dariusza Fikusa nie dostał.

Mirosława Zawadzka, Tygodnik Głos, 2002-03-02

powrot