ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE

dr Bogdan Musiał

Tezy dotyczące pogromu w Jedwabnem. (cz. II)

Uwagi krytyczne do książki Sąsiedzi autorstwa Jana Tomasza Grossa^[1]

Każdy historyk winien zdawać sobie sprawę, jak problematyczne -- jednocześnie ważne -- jest rzetelne określenie liczby ofiar. W licznych źródłach pojawiają się bardzo różne dane o rozmiarach jedwabieńskiej tragedii. W aktach sądowych oraz relacjach te liczby wynoszą od kilkuset do ponad 3 tys. ofiar. Z niewyjaśnionych w książce przyczyn Gross przyjął, iż ofiar było 1600 -- liczba ta stała się wręcz symboliczna. W rzeczywistości jest ona znacznie zawyżona.

We wrześniu 1940 r. w Rejonie Jedwabieńskim -- według danych sowieckich -- żyło 37.300 Polaków, 185 Białorusinów i 1400 Żydów^[60]. Do wspomnianej sowieckiej jednostki administracyjnej -- prócz Jedwabnego -- należały min. Wizna i Radziłów, gdzie także mieszkało wielu Żydów. Według innych danych sowieckich w 1940 r. w Jedwabnem mieszkało 562 Żydów, w Wiźnie 476 i Radziłowie około 500^[61]. Razem daje to liczbę około 1540 Żydów w całym rejonie. Powyższe dane -- a także brak pomiędzy nimi poważniejszych rozbieżności -- pozwalają przyjąć, iż w Jedwabnem mieszkało w czasie sowieckiej okupacji około 600 Żydów.

Nie wiadomo jednak, ilu Żydów przebywało tam 10 lipca 1941 r. Po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej z terenów przygranicznych uciekało wielu tych, którzy kolaborowali z Sowietami lub po prostu obawiało się wkraczających Niemców^[62]. Przytoczone wyżej dane źródłowe -- pominięte w Sąsiadach Grossa -- pozwalają na stwierdzenie, iż 10 lipca 1941 r. nie mogło zginąć 1600 Żydów, gdyż w Jedwabnem i Wiźnie w przededniu wkroczenia Niemców mieszkało łącznie koło 1100 Żydów. Jak już wspomniano, nie wszyscy zostali zamordowani 10 lipca 1941 r. Część z nich uciekła, niektórzy zginęli przed 10 lipca 1941 r., inni już po tej dacie. Tylko niewielu przeżyło wojnę.

W marcu 2001 r. Rada Ochrony Pamięci, Walk i Męczeństwa nakazała ekspertom zbadanie miejsca przestępstwa. Odkopano fundamenty spalonej w lipcu 1941 r. stodoły i zlokalizowano masowy grób. Gruntownego zbadania miejsca zbrodni nie przeprowadzono ze względów religijnych (przede wszystkim na życzenie gminy żydowskiej). Jednak na przełomie maja i czerwca.2001 r. na polecenie IPN podjęto częściowe prace ekshumacyjne obok miejsca spalenia Żydów. Przy tej "okazji" odnaleziono drugi masowy grób. Pierwszy masowy grób znajduje się tuż przy fundamentach spalonej stodoły, drugi wewnątrz samych fundamentów. Jak donosiła prasa, w obu masowych grobach znajdują się szczątki co najmniej 150 ofiar (maksymalnie 250). Nie ma żadnych śladów istnienia innych masowych grobów, w których byłyby pochowane spalone w stodole ofiary^[63]. Natomiast Andrzej Kola, archeolog, uczestniczący w częściowej ekshumacji, szacuje liczbę ofiar na 300-400, "ostrożnie" na około 300^[64].

Tymczasem autor Sąsiadów, bezkrytycznie przyjmując liczbę 1600 spalonych ofiar, sprowokował mało poważną i niestosowną dyskusję na temat "pojemności stodoły", tzn. czy w pomieszczeniu o takich wymiarach (19 x 7 m) można spalić 1600 osób^[65]. Pomimo ukazania się publikacji, za pomocą naukowych metod kwestionujących twierdzenia Sąsiadów, pomimo ustaleń dokonanych na miejscu zbrodni podczas prac ekshumacyjnych, Gross dalej obstaje przy swojej wersji, że w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. miejscowi Polacy wymordowali 1600 swoich żydowskich sąsiadów^[66].

Na s. 51 Gross pisze: "W międzyczasie [po wkroczeniu Niemców] ukonstytuowały się nowe władze miejskie. Burmistrzem został Marian Karolak, a członkami magistratu, między innymi, niejaki Wasilewski i Józef Sobuta. O działalności zarządu miasta w tym okresie możemy powiedzieć jedynie, że zaplanował i uzgodnił z Niemcami wymordowanie jedwabieńskich Żydów".

Gross twierdzi zatem, że władze miejskie "ukonstytuowały" się po wkroczeniu Niemców do Jedwabnego. Ponadto w stosunku do ich członków używa pojęcia "radni miejscy". Obydwa pojęcia sugerują, że mamy do czynienia z przedstawicielami społeczeństwa polskiego (wszak "rady miejskie" z reguły pochodzą z wyborów municypalnych).

W Sąsiadach brak jest opisu źródeł, na których Gross oparł swoje twierdzenie o "ukonstytuowaniu się" władz miejskich, a także bliższych szczegółów na temat owego procesu. To, iż w Jedwabnem po wkroczeniu Niemców mogły mieć miejsce jakieś lokalne wybory, jest, moim zdaniem, mało prawdopodobne. Byłby to fakt zupełnie sprzeczny z logiką i rzeczywistością okupacji niemieckiej w Polsce. Jest natomiast prawdopodobne, że niedługo po zajęciu miasta okupanci wyznaczyli jednego z mieszkańców (władającego niemieckim) na "tymczasowego" burmistrza. Zadaniem takiego burmistrza było przyjmowanie i realizacja niemieckich rozkazów. W ten sposób prawdopodobnie "ukonstytuował się" także cały "Zarząd Miejski" w Jedwabnem^[67].

Gross poświęca kilka stron rzekomym rozmowom, które miały odbyć się pomiędzy "ukonstytuowaną" Radą Miejską a Niemcami. Aby udowodnić prawdziwość tego faktu, powołuje się na wypowiedzi: Henryka Krystowczyka, Eljasza Grądowskiego (jak już ustalono, ich zeznania są niewiarygodne) oraz Szmula Wasersztajna, który z oczywistych względów nie mógł być świadkiem tych rozmów.

Stosując pojęcia "Zarząd Miejski" i "radni miejscy", Gross sugeruje, iż Polacy dysponowali daleko posuniętą autonomią, a więc i przestrzenią niezbędną do podejmowania w miarę samodzielnych decyzji. Wykorzystali ją, wedle Grossa, ażeby mordować żydowskich sąsiadów. Sugestie dotyczące zakresu swobody podejmowania decyzji przez miejscowych Polaków -- przypomnijmy, nie znajdujące oparcia w jakichkolwiek źródłach -- są sprzeczne z logiką postępowania Niemców na zajmowanych latem 1941 r. terenach. Jednak dla Grossa są one kolejnym ogniwem w bardzo ważnym łańcuchu dowodów potwierdzających jego tezę, że za mord w Jedwabnem odpowiedzialni są jedynie jego polscy mieszkańcy.

Kolejnym charakterystycznym elementem opisu zdarzeń pióra Jana Tomasza Grossa jest pomijanie ich kontekstu historycznego i jednoczesne zniekształcanie faktów. Odnosi się to zarówno do genezy (okupacja sowiecka wschodniej Polski i jej konsekwencje), jak i do bezpośredniego przebiegu zbrodni w Jedwabnem (rola Niemców).

Tereny wschodniej Polski, a wraz z nimi Jedwabne, cały region wokół Łomży i Białegostoku, zostały zajęte we wrześniu 1939 r. przez Armię Czerwoną. Nowi okupanci natychmiast zaczęli na świeżo zajętym terytorium zaszczepiać system sowiecki. Czynili to właściwymi sobie brutalnymi metodami: należały do nich aresztowania, deportacje, przymusowe przesiedlenia i masowe egzekucje. Wszystkie wspomniane działania dotknęły poszczególne grupy narodowościowe (Polacy, Ukraińcy, Białorusini, Żydzi) w różnym stopniu. W szczególnie skomplikowanym położeniu znalazła się przy tym ludność żydowska. Z jednej strony prześladowano jej elity, a wielu uchodźców z centralnej i zachodniej Polski zostało deportowanych na Syberię. Z drugiej strony system sowiecki stwarzał innym Żydom nowe możliwości i perspektywy. Dla wielu, zwłaszcza młodzieży, panowanie sowieckie oznaczało awans społeczny. To budziło u innych grup narodowościowych zawiść i pragnienie zemsty, utożsamiano bowiem panowanie sowieckie z awansem społecznym Żydów. W ten sposób w trakcie okupacji sowieckiej antyżydowskie resentymenty zyskały nowy wymiar. Do tradycyjnych uprzedzeń, konfliktów gospodarczych, różnic religijnych i społecznych, doszedł jeszcze obraz Żyda -- osoby, która skorzystała na sowietyzacji i popierała okupanta sowieckiego^[68]. Reasumując, należy stwierdzić, że polityka sowiecka na trenach okupowanych wyraźnie zaostrzyła i tak już silne antagonizmy występujące tu przed wrześniem 1939 r.

Gross pisze natomiast (s. 31): "Ale nie ma powodów aby sądzić, że [podczas sowieckiej okupacji -- B. M. ] stosunki między Żydami a resztą społeczności lokalnej [w Jedwabnem] były wówczas gorsze tam właśnie aniżeli w jakiejkolwiek innej miejscowości [w okupowanej przez Sowietów Polsce -- B. M.]". Przy tym sugeruje on, że te stosunki były zbliżone do tych sprzed 1939 r. Jednak w wykorzystanych przez Grossa źródłach znajduje się wystarczająco dużo wskazówek, mówiących o czymś wręcz przeciwnym.

Gross twierdzi na przykład (s. 31), że w Instytucie Hoovera są jedynie trzy relacje^[69], "sugerujące ich [Żydów w Jedwabnem] nadmierną gorliwość na rzecz nowego ustroju". Jednakże po sprawdzeniu tych źródeł wynika, że są tam nie trzy, lecz co najmniej siedem takich relacji. Ponadto nie "sugerują nadmiernej gorliwości", lecz opisują takie przypadki. Aleksander Kotowski z Jedwabnego wspominał: "do władzy dopuszczono Żydów oraz Polaków komunistów, którzy siedzieli za komunizm w więzieniach, oni naprowadzali NKWD do mieszkań, domów i wydawali obywateli patriotów"^[70]. Marian Łojewski z Jedwabnego: "Dokonano licznych aresztowań ludzi do których miejscowi komuniści żydzi mieli pretensje za ściganie ich przez Państwo Polskie i ich prześladowanie"^[71]. Podobnie brzmią pozostałe relacje^[72]. Do tego dochodzą jeszcze dwa wspomnienia na temat sytuacji w Wiźnie^[73].

Ale Gross przeglądał nie tylko opisywane relacje. W cytowanej przez niego (w innym kontekście) książce Michała Gnatowskiego znajduje się następujący passus: "Naczelnik MO NKWD w Łomży na naradzie w Mińsku 20 IX 1940 r. stwierdził: 'u nas utarła się taka praktyka. Poparli nas Żydzi i tylko ich wciąż było widać. Zapanowała też moda, że każdy kierownik instytucji czy przedsiębiorstwa chwali się tym, że u niego nie pracuje już ani jeden Polak. Wielu z nas Polaków się po prostu bało'"^[74].

Gross, poza pominięciem tych relacji, zignorował także inne źródła i literaturę uzupełniającą dotyczącą tego tematu. Wskazuje ona na wyraźne zaostrzenie się stosunków polsko-żydowskich podczas okupacji sowieckiej^[75].

Terror sowiecki we wschodniej Polsce, tak w Jedwabnem, jak i okolicach, utrzymywał się jeszcze podczas ucieczki wojsk sowieckich, a przed ponownym wkroczeniem Wehrmachtu. Co prawda, w tym regionie nie doszło do masowych rozstrzeliwań więźniów, tak jak miało to miejsce na pozostałych terenach wschodniej Polski -- było zbyt mało czasu na masowe likwidacje^[76]. Ale w Łomżyńskiem, tak jak i na innych terenach sowieckiej okupacji 19-20 czerwca 1941 r., tuż przed wybuchem wojny rozpoczęto kolejną masową deportację. Według sowieckich danych z regionów Łomżyńskiego i Białostockiego deportowano wtedy 22.353 osoby (całe rodziny: kobiety, dzieci, starców, mężczyzn), a aresztowano 2059^[77]. Z Jedwabnego i Wizny deportowano co najmniej kilkanaście rodzin (z Wizny -- 8)^[78].

W cytowanej już Kronice panien benedyktynek... pod datą 20 czerwca 1941 r. czytamy: "Dzień przeokropny dla Polaków pod sowieckim zaborem. Masowe wywożenie do Rosji. Od wczesnego rana ciągnęły przez miasto wozy z całymi rodzinami polskimi na stację kolejową. [...] Płacz, jęk i rozpacz okropna w duszach polskich. Żydzi za to i Sowieci triumfują. Nie da się opisać, co przeżywali Polacy. Stan beznadziejny. A Żydzi i Sowieci cieszą się głośno i odgrażają, że niedługo wszystkich Polaków wywiozą"^[79].

Ahistoryczne byłoby twierdzenie, że Żydzi byli odpowiedzialni, względnie współodpowiedzialni, za terror sowiecki we wschodniej Polsce, bo także Żydzi byli ofiarami tego terroru. Odpowiedzialnością za deportacje należy obciążyć sowiecki reżim, który wykorzystał przy tym pomoc miejscowych kolaborantów, w tym także pochodzenia żydowskiego. Tragiczna dla stosunków między ludnością żydowską i nieżydowską była jednak ta okoliczność, że ostatnia deportacja -- tak, jak i cały terror sowiecki -- kojarzyła się nie tylko z Sowietami, ale także z faktycznymi i rzekomymi współsprawcami żydowskiego pochodzenia. Polski świadek z Jedwabnego relacjonował w 1988 r.: "Pamiętam jak wywozili Polaków do transportu na Sybir, na każdej furmance siedział Żyd z karabinem. Matki, żony, dzieci klękały przed wozami, błagały o litość. Ostatni raz dwudziestego czerwca 41 roku"^[80]. Istnieją liczne, podobnie brzmiące skargi Polaków na zachowanie się Żydów w Jedwabnem podczas okupacji sowieckiej, przy czym miasteczko to nie jest w tym względzie żadnym wyjątkiem^[81].

W Yad Vashem znajduje się spisana w 1966 r. relacja Chai i Izraela Finkelsteinów, pochodzących z Radziłowa. Spisująca powyższe wspomnienie osoba zanotowała: "[Chaja Finkelstein] zaobserwowała, jak [w latach 1939-1941] rosła nienawiść Polaków w stosunku do żydowskich aktywistów nowego reżimu. Czuła ona już wtedy, że zemsta za nich dosięgnie wszystkich Żydów"^[82]. Dov Levin stwierdza: "Nazywanie sowieckiej administracji 'żydowską władzą' rozprzestrzeniło się, jak żydowscy milicjanci pomagali pracownikom NKWD deportować Polaków"^[83]. Yitzhak Arad pisze: "W nocy 14 czerwca 1941 mieszkańcy miasta [Święciany] zostali zaszokowani, jak członkowie NKWD i milicji zaaresztowali setki ludzi. Większość aresztowanych była [wcześniej] polskimi urzędnikami, właścicielami ziemskimi, oficerami Wojska Polskiego, osoby, które były majętne oraz wcześniej aktywne politycznie (z wyjątkiem partii komunistycznej). Tej nocy miały miejsce podobne akcje na całej Litwie. Prawie 30.000 osób, wśród nich całe rodziny, zostało aresztowanych i deportowanych na Syberię i do Kazachstanu. Wśród nich było około 5000 do 6000 Żydów. [...] Pomimo tego, iż wśród deportowanych było tysiące Żydów, deportacja ta spowodowała wzrost nastrojów antysemickich, ponieważ Żydzi odgrywali stosunkowo ważną rolę w aparacie partii komunistycznej, która stała za tą akcją. W ten sposób, wraz z ogólną obawą przed dalszymi deportacjami, rosła też nienawiść zarówno w stosunku do sowieckiego reżimu, jak i też Żydów. W takim momencie niemiecka armia napadła na Związek Radziecki"^[84].

Michel Mielnicki z Wasilkowa leżącego w pobliżu Białegostoku (urodzony w 1927 r.), mieszkający dzisiaj w Kanadzie, relacjonuje, jak jego ojciec, Chaim Mielnicki, współpracował z NKWD: "Pamiętam, jak NKWD-owscy komisarze z Moskwy, którzy często przyjeżdżali do nas do domu po zmierzchu, siedzieli w naszej bawialni [...], przeglądali z ojcem listy podejrzanych o przynależność do piątej kolumny (tak zwanych polskich volksdeutschów), polskich faszystów, ultranacjonalistów oraz innych miejscowych 'zdrajców' oraz 'kontrrewolucjonistów'. Rozumiałem, że on [ojciec] służył jako doradca przy NKWD [...], których z miejscowych Polaków wysłać na Syberie albo jakoś się nimi zająć. [...] 'Musimy się pozbyć i faszystów' -- powiedział mojej matce. 'Zasłużyli na Syberie. Oni nie są dobrzy dla narodu żydowskiego'. [...] Oczywiście wiadomości o tajnych działaniach mego ojca wyszły na jaw. [...] Jako rezultat tego nazwisko Chaima Mielnickiego znalazło się na listach miejscowych antysemitów (których okazało się być więcej, niż ktokolwiek sobie wyobrażał) oraz ich nowych sojuszników z gestapo"^[85].

Kolaboranci stanowili niewielką część społeczności żydowskiej, jednak byli zauważalni i bardzo aktywni. Żywione wobec nich uczucia były przenoszone na całą społeczność żydowską, co spowodowało bardzo odczuwalny wzrost nastrojów antysemickich. Jednak Gross pominął opisane wyżej mechanizmy polityki okupantów oraz problem ich społecznej recepcji. A przecież to sprawiło, że latem 1941 r. wielu ludzi obciążało Żydów co najmniej współodpowiedzialnością za doznane od Sowietów krzywdy. Zjawisko to wyraźnie wpływało na panujące wówczas nastroje^[86]. To pominięcie kontekstu historycznego można by tłumaczyć nieznajomością źródeł i literatury przedmiotu. Ale w wypadku autora Sąsiadów byłby to zarzut nietrafny, ponieważ pisał on w 1983 r.: "Antysemityzm narastał gwałtownie podczas okupacji bolszewickiej, o czym przekonano się już wkrótce, bo w pierwszych dniach wojny sowiecko-hitlerowskiej, latem 1941 roku". Przyczynę wzrostu antysemityzmu Gross upatrywał wtedy w "kolaboracji Żydów z władzami sowieckimi"^[87].

Równie selektywnie i w sposób pełen sprzeczności Gross opisuje przebieg akcji wyniszczenia Żydów w Jedwabnem. Twierdzi on na s. 56: "Bezpośredni w niej [zbrodni] udział Niemców 10 lipca 1941 r. ograniczył się przede wszystkim do robienia fotografii i, jak już wspominałem, filmowania przebiegu wydarzeń". Jednak akta sądowe, na podstawie których powstali Sąsiedzi, zaprzeczają takiemu twierdzeniu, a wśród nich przede wszystkim zeznania złożone w czasie śledztwa, które Gross uznał za wiarygodne. Kilka przykładów. Stanisław Zejer: "Razem ze mną brali udział jeszcze w spędzaniu żydów z rozkazu burmistrza i Gestapo"^[88]. Stanisław Dąbrowski: "zadaniem było pilnować, żeby ani jeden żyd nie wyszedł za linie co i ja uczyniłem, otrzymałem ja taki rozkaz od Karolaka, Sobóty i jednego niemca"^[89]. Feliks Tarnacki: "w dniu tym w którem odbyła się łapanka na ludność żydowską, przyszedł do mnie burmistrz Karolak Marian i sekretarz magistratu Wasilewski imię nie znam, wraz z gestapowcem i wypędzili mnie na rynek"^[90]. Roman Górski: "ja w dniu tym przyjechałem o godz. 12-tej do domu [...] w czasie tym przyszedł do mnie Karolak Marian, który był burmistrzem i żandarm niemiecki, który mnie kopnął i zabrali mnie na rynek m.[iasta] Jedwabnego, gdzie kazali mi pilnować [...] żydów na rynku by nie uciekali co też uczyniłem"^[91]. Władysław Minciura: "W lipcu 1941 r. [...] przyjechało kilka taksówek z gestapo i urządziło łapankę na żydów spędzając ich na rynek. [...] przyszedł żandarm i kazał mi iść na rynek pilnować żydów by nie uciekali. [...] ja pilnowałem żydów do godz. 16-tej, udając się następnie z powrotem do pracy, lecz nie kazali mi pracować tylko wyganiać żydów do stodoły, co ja też uczyniłem i byłem tam aż do czasu podpalenia pełnej stodoły z żydami"^[92]. Bolesław Ramotowski: "Tak przyznaję się do winy, że w roku 1941 w lecie w Jedwabnem [...] pod wpływem nakazu burmistrza i żandarmerii niemieckiej brałem udział w dozorowaniu ludności żydowskiej spędzonej na rynek"^[93].

W akcie oskarżenia, który został sporządzony na podstawie przynajmniej częściowo wymuszonych zeznań, znajduje się następujące stwierdzenie: "wszyscy podejrzani swoje czyny usprawiedliwiali tym, że działali pod wpływem władz niemieckich"^[94]. Jeszcze bardziej dobitnie kwestia ta jest omówiona w uzasadnieniu wyroku: "Miejscowa ludność, a więc w tej liczbie i oskarżeni, wzięci byli do udziału [w zbrodni] pod terrorem, jak to widać ze wszystkich wyjaśnień oskarżonych, gdziekolwiek by były one składane i zeznań świadków oskarżenia i [świadków] odwodowych"^[95]. Powyższe orzeczenie sądu, będące podsumowaniem ustaleń i przewodu sądowego, nie zostało uwzględnione w pracy J. T. Grossa.

Fundamentalnym wymogiem warsztatu naukowego jest krytyczna analiza wszelkich dostępnych świadectw, zeznań, relacji, dokumentów. Pomija się tylko te źródła, co do których istnieją przesłanki lub dowody, podważające ich wiarygodność. Jednak niedopuszczalne jest pomijanie zawartości niektórych źródeł tylko dlatego, iż ich treść nie pasuje do z góry założonej tezy.

W Archiwum Państwowym w Łomży znajduje się wiele zeznań zaprzysiężonych świadków, które wskazują na wyłącznie niemieckie sprawstwo zbrodni w Jedwabnem. Zostały one złożone wiatach 1947-1949 w Sądzie Grodzkim w Łomży w celu uzyskania stwierdzenia zgonu ofiar Holocaustu. Kilka przykładów: Helena Chrzanowska stwierdziła: "Abram Kruk [dziadek wnioskodawczyni -- B. M.] [...] został zamordowany w dniu 10 lipca 1941 r. przez niemców w stodole przez spalenie"^[96]. Podobnie zeznał: "Jankiel Bein l.46 wyz. mojż. [...]. Byłem stałym mieszkańcem m. Jedwabne. 10 lipca 1941 roku widziałem jak niemcy wszystkich żydów spędzili do stodoły i podpalili. [...] Wtenczas ukrywałem się przed niemcami, w tę porę byłem w ukryciu na cmentarzu i wszystko widziałem"^[97]. Świadek Zelik Lewiński zeznał 30 lipca 1949 r.: "Ja wraz z ojcem petenta byłem w liczbie osób pędzonych do stodoły jednak w ostatniej chwili przed stodołą udało mi się zbiec i schować się pod murem cmentarnym obok stodoły. Stwierdzam stanowczo, że widziałem na własne oczy Zelika Zdrojewicza jak niemcy wpędzali go do stodoły, a następnie stodołę podpalili i spalili wszystkich zapędzonych w niej Żydów. Żydów w tej stodole zostało spalonych kilkuset"^[98].

W sumie zachowało się co najmniej 28 zeznań tego typu, złożonych przez 19 świadków, w tym 9 krewnych zamordowanych -- odnoszących się do mordu w Jedwabnem. Ze wspomnianych 19 świadków, 9 określało się jako świadków naocznych przestępstwa, z czego 5 było żydowskiego pochodzenia^[99]. We wszystkich wspomnianych dokumentach Niemcy zostali wskazani jako sprawcy zbrodni z 10 lipca 1941 r.

Oczywiście powstaje pytanie, w jakim stopniu te zaprzysiężone zeznania są wiarygodne. Jest pewne, że powyższe dokumenty należy traktować z ostrożnością, ponieważ wnioskodawcom nie chodziło o wskazanie sprawców mordu i precyzyjne opisanie okoliczności tragicznych wydarzeń w Jedwabnem, tylko o jak najszybsze uzyskanie świadectwa zgonu krewnych. Nie można wykluczyć istnienia procederu wzajemnego składania sobie stosownych zeznań umożliwiających uzyskanie dokumentów niezbędnych do wykonywania wielu czynności prawnych (choćby uzyskania spadku). Na przykład Eljasz Grądowski kilkakrotnie składał zeznania dotyczące okoliczności śmierci poszczególnych osób, raz przedstawiając się jako naoczny świadek tragicznych wydarzeń w Jedwabnem, a innym razem twierdził, że przebywał wówczas w głębi Rosji^[100].

Warto również wspomnieć, że podawanie Niemców jako sprawców zbrodni zmniejszało ryzyko dodatkowych pytań sądu na temat dokładnych okoliczności śmierci krewnych osób zainteresowanych. W ten sposób przyspieszano procedurę uzyskiwania świadectw zgonu. W uzasadnieniu potwierdzenia zgonu Blumy Grondowskiej, matki Eljasza, znajduje się stwierdzenie: "Na podstawie zeznań przesłuchanych świadków zostało stwierdzone, że 10 lipca 1941 roku niemcy spędzili wszystkich żydów miasteczka Jedwabne do stodoły, również i Blumę Grondowską i spalili. Świadkowie ci naocznie widzieli fakt dokonanego morderstwa. Sąd stwierdza nadto, że fakt spalenia w stodole ludności żydowskiej miasteczka Jedwabne znany jest powszechnie i wobec tego nie ma najmniejszych wątpliwości, że Bluma Grondowska została spalona"^[101].

Jest pewne, że polscy mieszkańcy Jedwabnego brali aktywny udział w mordzie 10 lipca 1941 r. Ich liczba mogła wynosić od kilkunastu do kilkudziesięciu osób^[102]. Można też założyć, że niektórzy brali udział w opisywanych wydarzeniach ochotniczo, przy czym prawdopodobnie dochodziło do antyżydowskich ekscesów. Ale jednocześnie istnieje też wystarczająco wiele wskazówek przemawiających za tym, że Niemcy zastosowali przymus, a nawet przemoc, by wymusić uczestnictwo polskich mieszkańców w zbrodni. Ponadto była też polska pomoc dla prześladowanych. Józef Grądowski zeznał: "Dzięki pomocy pewnego człowieka udało mi się wyrwać z rąk niemieckich"^[103]. Liczba co najmniej 100 ocalonych z jedwabieńskiej masakry może być wskazówką, że do podobnej pomocy dochodziło częściej.

W źródłach wykorzystanych przez Grossa jest wystarczająco dużo informacji wskazujących na to, że mord z 10 lipca 1941 r. zaplanowali, zorganizowani i przeprowadzili przy udziale Polaków Niemcy. Na korzyść tej tezy przemawiają także inne, po części znane od dawna źródła^[104]. Do nich należy rozkaz Reinharda Heydricha, szefa Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa, do Einsatzgruppen z 1 lipca 1941 r.:

"Rozkaz nr 2: Na świeżo zajętych, w szczególności na byłych, terenach polskich zamieszkali tam Polacy są ze względu na swoje doświadczenia zarówno antykomunistycznie, jak i antyżydowsko nastawieni. Jest oczywiste, że akcje oczyszczające mają się głównie rozciągnąć na bolszewików i Żydów. W odniesieniu do inteligencji polskiej itd., jeżeli w wyjątkowym wypadku nie są wskazane natychmiastowe przedsięwzięcia z powodu zagrożenia, odpowiednie kroki będą podjęte później.

W związku z tym oczywiste jest, że w akcjach oczyszczających nie należy głównie uwzględniać tego rodzaju nastawionych Polaków, zwłaszcza że jako element inicjatywny (wprawdzie odpowiednio ograniczony warunkami miejscowymi) mają oni szczególne znaczenie zarówno dla pogromów, jak też jako osoby informujące. Zastosowanie tej taktyki odnosi się oczywiście także do wszystkich podobnych przypadków"^[105].

Einsatzkommanda Einsatzgruppy B, którego obszarem działania był teren Łomżyńskiego (w tym także Jedwabne), znajdowały się 10 lipca 1941 r. w rejonie Mińska, jak prawidłowo zauważył Gross (s. 16). Ten fakt interpretuje on jako jeden z dowodów, że mord w Jedwabnem był lokalną inicjatywą polskich mieszkańców. Jest to jednak kolejny błędny wniosek autora Sąsiadów, w tym czasie bowiem działały w rejonie Łomży i Białegostoku specjalne Einsatzkommmanda, co ustalił w latach 60. Centralny Urząd w Ludwigsburgu zajmujący się ściganiem zbrodni nazistowskich: "Z początkiem kampanii rosyjskiej za walczącymi jednostkami na zajmowane tereny na wschodzie posuwały się Einsatzkommanda Policji Bezpieczeństwa [...] Ponieważ niemieckie oddziały posuwały się szybciej niż Einsatzkommanda, mogły wypełniać swoje zadania, na zapleczu frontu, w szczególności w rejonie Białegostoku, w rejonie działania Einsatzgruppy B (Einsatzkommanda 7-9), strefy, w których nie było sił policyjnych. Żeby zapewnić wykonanie zadań policyjnych na wspomnianych terenach, Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) zarządził utworzenie specjalnych Einsatzkommand (skrót: EK z b. V). Miały one zostać utworzone przez urzędy Policji Państwowej jednostek terytorialnych przylegających do zajmowanych terenów. Miały one przejąć zadania przebywających tam wcześniej Einsatzkommand. O tych specjalnych Einsatzkommandach zachowały się w 'Ereignismeldungen UdSSR' szefa Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa [...] między innymi następujące informacje: 'Aby zapewnić jak największą możliwość działania Einsatzgrupp i Einsatzkommand szefowi Policji Bezpieczeństwa w Krakowie oraz urzędom Policji Państwowej w Tylży i Olsztynie udzielono zezwolenia na oczyszczanie terenów przygranicznych za pomocą dodatkowych, doraźnych utworzonych Einsatzkommand. [...] W późniejszych Ereignismeldungen znajdują się sprawozdania z działalności tych dodatkowych, doraźnie utworzonych Einsatzkommand urzędów Policji Państwowej w Tylży i Olsztynie oraz grupy komendanta Policji Bezpieczeństwa w Warszawie z rejonu Białegostoku. Zwraca uwagę, że Komando Urzędu Policji Państwowej z Ciechanowa-Płocka, które również graniczy z rejonem Białegostoku, we wspomnianych Ereignismeldungen nie jest wymieniane. Pomimo to dokonane ustalenia wskazują, że takie Einsatzkommando Urzędu Policji Państwowej Ciechanów-Płock działało w Okręgu Białystok, a przede wszystkim w powiecie Łomża'"^[106].

Jako przypuszczalny dowódca Einsatzkommanda Urzędu Policji Państwowej w Ciechanowie-Płocku został zidentyfikowany Hermann Schaper. Jego grupie zarzucono między innymi następujące przestępstwa: rozstrzelanie Żydów w Tykocinie w początkach sierpnia 1941 r. (ok. 30 km od Jedwabnego), mord na Żydach w Radziłowie przez spalenie w stodole 7 lipca 1941 r. (15 km od Jedwabnego), rozstrzelanie Żydów w Rutkach 4 września 1941 r. (ok. 20 km od Jedwabnego), rozstrzelanie Żydów w Zambrowie w lecie 1941 r. (ok. 35 km od Jedwabnego), rozstrzelanie Żydów w Łomży w sierpniu 1941 r. (18 km od Jedwabnego), "likwidacja" Żydów w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. oraz w Wiźnie w końcu czerwca 1941 r. Hermann Schaper został rozpoznany przez żydowskich świadków jako kierujący akcjami w Tykocinie i Radziłowie. Po 1945 r. żył w Niemczech pod fałszywym nazwiskiem, w 1953 r. powracając do nazwiska "Schaper". Dowody Centralnego Urzędu w Ludwigsburgu nie były jednak wystarczające (tylko kilka zeznań świadków i poszlak) do wszczęcia postępowania sądowego przeciwko Schaperowi, który wszystkiemu zaprzeczał^[107].

Gross nie dokonał kwerendy w niemieckich archiwach. Na s. 16 (przyp. 9) pisze: "Ani Christopher Browning ani David Engel, obaj świetni znawcy przedmiotu, którzy od lat badają niemieckie archiwa, o miasteczku Jedwabne nie słyszeli". Ch. Browning rzeczywiście bardzo dobrze zna niemieckie archiwa, jednak z pewnością nie dotyczy to D. Engela. Ponadto wystarczyłoby proste zapytanie skierowane do Centralnego Urzędu w Ludwigsburgu, by dowiedzieć się, że Jedwabne figuruje tam jako miejsce mordu Żydów, oraz że w tej sprawie było nawet prowadzone dochodzenie. Z lektury Ereignismeldungen, których kopie dostępne są w USA i w Polsce (Archiwum Akt Nowych), Gross mógłby się dowiedzieć, iż w okolicy Białegostoku działały doraźnie utworzone Einzatzkommanda^[108].

Wyniki ustaleń Urzędu Centralnego w Ludwigsburgu nie są ostatecznym dowodem dla stwierdzenia niemieckiego sprawstwa zbrodni w Jedwabnem. Jednak pokazują one, że w Łomżyńskiem latem 1941 r. działały specjalne Einzatzkommanda, które dokonywały masakr na Żydach. Warto również wspomnieć, że w źródłach, którymi dysponował J. T. Gross, znajdują się liczne informacje wskazujące na przybycie krytycznego dnia takiego komanda do Jedwabnego.

Wasersztajn stwierdza: "10 VII 41 r. rano przybyło do miasteczka 8 gestapowców"^[109]. W zeznaniu Jerzego Laudańskiego, które Gross potraktował jako wiarygodne, czytamy: "[10 lipca] 1941r. przyjechało taksówką czterech czy też pięciu gestapowców"^[110]. Karol Bardoń zeznał: "Przed zaczęciem tego masowego mordu [...] widziałem przed magistratem w Jedwabnem kilku gestapowców, tylko nie pamiętam, czy to w dzień masowego mordu, czy też w dzień przedtem"^[111]. Władysław Minciura powiedział: "W lipcu 1941r. daty dokładnej nie pamiętam, przyjechało kilka taksówek z gestapo i urządzili łapankę na Żydów spędzając ich na rynek"^[112]. Świadek Julia Sokołowska stwierdziła przed sądem, że 10 lipca 1941 r. do Jedwabnego przybyło 68 gestapowców oraz wielu żandarmów z okolicznych posterunków^[113]. Liczba ta wydaje się zbyt wysoka, być może Sokołowska chciała w ten sposób odciążyć oskarżonych o współuczestnictwo w zbrodni Polaków.

Do przeprowadzenia takiej akcji jak w Jedwabnem wystarczyło kilkuosobowe, mobilne i uzbrojone komando funkcjonariuszy policji bezpieczeństwa, którzy mieli do dyspozycji jedenastu -- jak twierdzi J. T. Gross -- miejscowych, także uzbrojonych żandarmów (s. 54). Mogli również wykorzystać polskich członków policji pomocniczej^[114]. Takie komando miało odpowiednie wskazówki (rozkaz Heydricha) i mogło instrumentalnie wykorzystać silne nastroje antyżydowskie, będące w dużej mierze pozostałością sowieckiej okupacji. Ponadto funkcjonariusze niemieckich władz bezpieczeństwa mogli swobodnie wydawać rozkazy tak polskim, jak i żydowskim mieszkańcom Jedwabnego, co też -- jak wskazują źródła -- czynili. Siły te wystarczały w zupełności, aby zgładzić kilkuset Żydów z miasteczka przez spalenie ich w stodole.

Tylko częściowo przeprowadzona ekshumacja potwierdza tezę, iż Niemcy brali bezpośredni udział w mordzie w Jedwabnem. W masowym grobie ofiar zbrodni z 10 lipca odnaleziono 89 łusek, łódkę od amunicji karabinowej oraz dwa pociski znajdujące się pośród szczątków ofiar^[115]. Jest to wskazówka, że do żydowskich ofiar strzelano -- Polacy uczestniczący w tych wydarzeniach nie byli uzbrojeni. Prawdopodobnie więc strzelali uczestniczący w akcji Niemcy^[116]. Liczba odnalezionych łusek -- powtórzmy: tylko przy częściowej ekshumacji -- wskazuje, że strzelanie do żydowskich ofiar nie miało charakteru incydentalnego.

Od zbrodni na Żydach w Jedwabnem czy w Radziłowie należy odróżnić pogromy, które miały miejsce po wkroczeniu Niemców na tereny dzisiejszej zachodniej Ukrainy. Doszło do nich bezpośrednio po opuszczeniu tych terenów przez Sowietów, w bardzo napiętej sytuacji społecznej i narodowościowej, przy wybuchach skrajnych emocji, w których często rolę inicjującą odgrywało odkrycie masowych zbrodni NKWD^[117]. Masakra w Jedwabnem miała miejsce dwa tygodnie po wkroczeniu na te tereny wojsk niemieckich -- trudno więc mówić o nagłym samoistnym wybuchu przemocy wobec Żydów. Wiele wskazuje na to, że akcja ta została zorganizowana, była sterowana i przeprowadzona przez Niemców przy udziale Polaków.

Spontaniczne wybuchy przemocy na terenie Łomżyńskiego miały miejsce wcześniej, tuż po wkroczeniu Niemców. Dochodziło wtedy do prawdziwych polowań miejscowej ludności na Sowietów, faktycznych i rzekomych sowieckich kolaborantów, ich krewnych, tak Żydów, jak i Polaków, o czym pisze sam Gross (s. 38-40). Ta przemoc miała wyraźnie antysowiecki kontekst. Do podobnych wydarzeń doszło latem 1941 r. na wszystkich terenach zajmowanych przez Niemców^[118].

Jak wykazano, publikacja Jana Tomasza Grossa pt. Sąsiedzi zawiera wiele sprzeczności, błędnych interpretacji, ahistorycznych spekulacji oraz fałszywych twierdzeń. Ponadto praca stawia poważne zarzuty konkretnym osobom. Jednak ich podstawą są niesprawdzone źródła, fałszywe oskarżenia i przez samego autora skonstruowane "dowody", które później okazują się "przeoczeniem".

Oczywiście przytoczone wyżej przykłady nie wyczerpują tematu, omówienie bowiem wszystkich zastrzeżeń w stosunku do omawianej pracy znacznie przekroczyłoby ramy niniejszego artykułu^[119]. Nie jest jednak rzeczą zwyczajną, by dokonując tylko fragmentarycznej analizy niewielkiej, ledwie stustronicowej książeczki, można było w niej znaleźć tyle poważnych błędów i usterek. Tymczasem sam autor i wielu renomowanych naukowców uważają Sąsiadów za publikację naukową^[120]. Mankamenty owej publikacji dyskwalifikują zarówno wartość samej pracy Grossa, jak również jego "afirmatywną" metodę traktowania źródeł.

Sąsiedzi są wzorcowym przykładem panującej współcześnie tendencji: pozbawiania historii Holocaustu kontekstu historycznego (mord na Żydach jest wyjmowany z kontekstu wydarzeń II wojny światowej, a sama II wojna światowa redukowana do Holocaustu ), mitologizacji i mistyfikacji minionych wydarzeń (Holocaust jako wydarzenie nie dające się racjonalnie wyjaśnić). Obydwa wspomniane elementy warunkują się wzajemnie -- jeśli brak jest należytej analizy kontekstu, opisywane wydarzenia stają się niezrozumiałe. Do tego dochodzi niedostateczna kontrola jakości w dziedzinie badań Holocaustu, na którą zwraca uwagę m.in. Raul HiIberg^[121].

Publikacja pt. Sąsiedzi jest wręcz szkolnym przykładem selektywnego i manipulatywnego wykorzystywania źródeł, służącym potwierdzaniu z góry założonej tezy i jednocześnie gubieniu prawdy o historycznych wydarzeniach. Nawet z publicznych deklaracji J. T. Grossa wynika, że nim przystąpił on do badań archiwalnych do omawianej pracy, miał już jasno ukształtowany pogląd na temat opisywanych wydarzeń. W wywiadzie udzielonym dla tygodnika "New Yorker" stwierdził między innymi: "Kilka lat temu przeczytałem relację świadka Szmula Wasersztajna. [...] Moment, w którym stwierdziłem, że Wasersztajna trzeba brać dosłownie, to jak przypadkiem zobaczyłem materiały do filmu dokumentalnego Agnieszki Arnold na temat stosunków polsko-żydowskich [...] Kiedy zobaczyłem kobietę na ekranie, która powiedziała mniej więcej: 'Wzięli klucze do stodoły od mojego ojca -- co on mógł zrobić?', doznałem objawienia [w oryginale: I had an epiphany]. Zrozumiałem natychmiast wszystko, co się stało"^[122].

Podobnie J. T. Gross napisał w swojej publikacji (s. 15): "Mnie też zajęło cztery lata, zanim zrozumiałem, co Wasersztajn powiedział. Dopiero oglądając film nakręcony przez Agnieszkę Arnold [...] pojąłem co się stało. I jak to zwykle bywa, kiedy nam już spadnie zasłona z oczu, [...] okazało się że cała historia jest świetnie udokumentowana". Tak więc Gross niejako z góry przesądził sprawę wiarygodności relacji Wasersztajna, zanim w ogóle zaczął badać inne źródła historyczne.

Po pozbawieniu tragedii w Jedwabnem właściwego kontekstu historycznego Jan Tomasz Gross stwierdził, że nie można znaleźć racjonalnej odpowiedzi dotyczącej jej genezy. Na pytanie zaś dziennikarza "Kontaktów" o przyczynę masakry w Jedwabnem autor odpowiedział: "Jedyne wytłumaczenie jest takie: diabeł zstąpił na ziemię. To się od czasu do czasu zdarza. Chyba, że Pan zna inną odpowiedź"^[123]. Także w omawianej pracy pisze J. T. Gross (s. 83), że: "potrzeba było złego ducha, aby tego potwora [tj. -- według Grossa -- żądzę mordu "czerni" chłopskiej] drzemiącego w ludziach obudzić i uruchomić". Równocześnie twierdzi on, że od czasów Chmielnickiego (s. 83): "gotowość do zniszczenia tego co obce, a w pierwszej kolejności Żydów, nie tylko przetrwała na polskiej wsi, ale coraz to była manifestowana w paroksyzmach gwałtu".

Ta argumentacja przypomina twierdzenie Daniela Goldhagena o eliminatorskim antysemityzmie Niemców^[124]. Tymczasem tezy Goldhagena w kręgach ekspertów nie są traktowane poważnie, pomimo iż początkowo ogłoszono je jako kamień milowy w historiografii Holocaustu. Podobnie brzmią zapowiedzi książki Grossa. Na obwolucie angielskiego wydania Sąsiadów napisano: "jest to najważniejsze studium o stosunkach polsko-żydowskich opublikowane w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat i stanie się klasyką literatury Holocaustu [...] nowe i przekonujące odpowiedzi Grossa na do dzisiaj nie rozwiązane pytania piszą na nowo historię XX wieku".

W trakcie swoich badań Gross brał pod uwagę tylko te źródła (lub ich fragmenty), które potwierdzały jego wizję wydarzeń. Pozostałe pominął albo stwierdził, że są niewiarygodne bez przeprowadzenia ich naukowej weryfikacji. Żydowskie relacje, książki historyków żydowskich, a nawet własne, wcześniejsze prace, które zaprzeczają tezom Sąsiadów J. T. Gross omija z zasady. Ignorowanie niewygodnych świadectw niedoszłych ofiar Holocaustu jest nieuniknioną konsekwencją stosowania "afirmatywnej" metody traktowania niektórych źródeł. Przecież może się zdarzyć -- i tak jest w przypadku sprawy Jedwabnego -- że jedno świadectwo zaprzecza drugiemu, na przykład zeznania Eljasza i Józefa Grądowskiego. Rzeczowe uwzględnienie całego dostępnego materiału historycznego natychmiast wykazałoby absurdalność "afirmatywnej" metody Grossa.

W obliczu powyższego twierdzenia trudno się dziwić, iż autor Sąsiadów unika merytorycznej dyskusji na temat swoich tez i wyników badań. Zarzuty krytyków Gross ignoruje albo atakuje ich autorów ad personam^[125].

Solidne, naukowe studium na temat mordu w Jedwabnem byłoby bardzo pożądane. Jednak Sąsiedzi taką pracą nie są.

(autor jest pracownikiem Niemieckiego Instytutu Historycznego)

PRZYPISY (do cz. II):

1. Artykuł ten jest wyrazem poglądów autora i nie reprezentuje oficjalnego stanowiska Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie; jest tłumaczeniem z języka niemieckiego. /\

60. Informacja Rejonowego Wydziału NKWD w Jedwabnem o sytuacji gospodarczej, społecznej i politycznej w rejonie Jedwabnego z 16 IX 1940 r., wydrukowana w: M. Gnatowski, W radzieckich okowach. Studium o agresji 17 września 1939 r. i radzieckiej polityce w regionie łomżyńskim w latach 1939-1941, Łomża 1997, s. 256-262, tutaj s. 256. Ta książka jest znana Grossowi, gdyż ją cytuje. /\

61. Charakterystyka miast i rejonów Obwodu Białostockiego (1940, bez podania daty). Gosudarstwiennyj archiw obszczestwiennych obiediniennyj Grodnienskoj obłasti, sygn. 6195/1/132, k. 37 i nn.; Krótka charakterystyka gospodarcza miast, rejonów i rad wiejskich w Obwodzie Białystok (1940 r.), ibidem, sygn. 6195/1/129, k. 153, 160, 166. /\

62. R. Fogel, w: History and Memorial Book, s. 101; więcej B. Musiał, Konterrevolutionäre Elemente..., s. 273-276. /\

63. Archiwa mniej tajne, "Życie", 29 III 2001 r.; Wizja lokalna w Jedwabnem, GW, 29 III 2001 r.; Ofiar było mniej?, GW, 5 VI 2001 r.; J. Kaczyński, Ofiar było znacznie mniej niż 1 600, "Rzeczpospolita", 5 VI 2001 r.; "Tylko" kilkaset ofiar?, "Życie", 5 VI 2001 r. /\

64. Ślubne obrączki i nóż rzezaka. Wywiad z Andrzejem Kolą, "Rzeczpospolita", 10 VI 2001 r. Znalezione podczas ekshumacji przedmioty, takie jak ślubne obrączki i złote monety, zaprzeczałyby tezie, że ofiary po zamordowaniu zostały obrabowane. /\

65. W dyskusji internetowej 17 V 2001 r. zapytano przykładowo Grossa, jak możliwe było spalenie 1 600 osób w małej stodole. Gross odpowiedział: "To nie była wcale mała stodoła. A ludzi upchnąć kosami, widłami i nożami można dowolnie wielu". http://www.gazeta.pl/alfa/home.jsp?dzial=050406. /\

66. Prof Gross: źle się stało, że przeprowadzono ekshumację, GW, 2 VII 2001 r.; Gross o ekshumacji, "Życie", 2 VII 2001 r.; Aus Nachbarn wurden über Nacht Mörder. (Wywiad z Janem T. Grossem), "Tagespiegel", 6 VII 2001 r. /\

67. Teza ta została potwierdzona m.in. przez Kazimierza Laudańskiego, który w odpowiedzi na moje pytanie stwierdził: "Niemcy po wkroczeniu wyznaczyli Karolaka na 'burmistrza' i nakazali mu wyszukanie sobie współpracowników. Karolak mówił po niemiecku". K. Laudańskiemu zostało to później opowiedziane, gdyż nie był on w tym okresie w Jedwabnem. Wywiad autora z Kazimierzem Laudańskim z 28 IV 2001 r. /\

68. Patrz więcej B. Musiał, Konterrevolutionäre Elemente... , s. 273-276. /\

69. Chodzi o relacje o sytuacji na okupowanych przez Sowietów terenach Polski, zebrane od deportowanych w latach 1942-1943 Polaków, którzy opuścili Związek Sowiecki wraz Armią Andersa i dotarli na Zachód. /\

70. Hoover Institut, Poland, Ministerstwo Informacji Dokumentacji. Powiat Łomża (Reports of Polish Deportees), nr 2675. /\

71. Ibidem, nr 8455. /\

72. Józef Rybicki (ibidem, nr 8356), Tadeusz Kiełczewski (ibidem, nr 1078) -- obaj z Jedwabnego, Tadeusz Wądołowski, wieś Bronik, gmina Jedwabne (ibidem, nr 8493), Antoni Śledziński, wieś Makowskie, gmina Jedwabne (ibidem, nr 9990), kapral Antoni B. z wioski Witynie, gmina Jedwabne, cyt. według J. T. Gross, I. Grudzińska-Gross (wyd.), W czterdziestym nas matko na Sybir zesłali ...Polska a Rosja, Londyn 1983, s. 332. /\

73. T. Nietkiewicz: "Jeszcze przed wkroczeniem Armii Czerwonej miejscowi Żydzi komuniści utworzyli komitet rewolucyjny i przy wkraczaniu Armii Czerwonej witali znęcając się w okropny sposób nad naszymi żołnierzami i ludnością. Utworzono komitet i policję, gdzie weszli przeważnie Żydzi. [...] Najwięcej dokuczali i wydawali naszych ludzi miejscowi Żydzi, na co mam dużo dowodów". (Hoover Institut, Reports of Polish Deportees, nr 1932). Józefa Dobrońska: "Żydzi ustosunkowali się do sowietów b. przychylnie i współpracowali z nimi na naszą wielką niekorzyść. Stali się prawą ręką NKWD. Działalność NKWD była oparta na odbieraniu ludności wolności przez wywożenie jej w głąb Rosji" (ibidem, nr 3377). /\

74. M. Gnatowski, W radzieckich okowach..., s. 159 i nn. /\

75. Przykładowo monografie B.-C. Pinchuk, Shtetl Jews under Soviet Rule. Eastem Poland on the Eve of the Holocaust, Oxford 1990 lub D. Levin, The Lesser of the Two Evils. Eastem European Jewery under Soviet Rule, 1939-1941, Philadelphia-Jerusalem 1995. /\

76. Por. B. Musiał, Konterrevolutionäre Elemente..., s. 98-171, tutaj na s. 99 więzienie w Łomży. /\

77. M. Gnatowski, W radzieckich okowach..., s. 115. /\

78. Katolicka Agencja Informacyjna, ISSN 1426-1413, 23 II 2001; wywiad z Jadwigą Szymanowską, 23 II 2001, Wizna. /\

79. Kronika panien benedyktynek..., s. 74-75. /\

80. Cyt. według: D. i A. Wroniszewscy, "... aby żyć", w: "Kontakty. Łomżyński Tygodnik Społeczny", 10 VII 1988. /\

81. Por. np.: K. Różycki, Sąsiad twój wróg, w: "Agora", 17 IX 2000; T. Strzembosz, Uroczysko Kobielno: Z dziejów konspiracji i partyzantki nad Biebrzą 1939-1940, w: "Karta" 1991, nr 5. /\

82. Archiwum Yad Vashem, File 033033-2636/256. /\

83. D. Levin, The Lesser of Two Evils... , s. 63. /\

84. Y. Arad, The Partisan. From the Valley of Death to Mount Zion, New York 1997, s. 26-27. /\

85. Białystok to Birkenau. The Holocaust Journey of Michel Mielnicki as told to John Munro, Vancouver 2000, s. 82-84. /\

86. Szerzej B. Musiał, Konterrevolutionäre Elemente..., s. 71-81. /\

87. J. T. Gross, I. Grudzińska-Gross, W czterdziestym..., s. 28-30; autorowi nie jest znana publikacja, w której w naukowy, uzasadniony sposób Gross dokonałby weryfikacji swoich ustaleń z 1983 r. /\

88. Protokół przesłuchania podejrzanego Stanisława Zejera z 11 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 605v. /\

89. Protokół przesłuchania podejrzanego Stanisława Dąbrowskiego z 11 I 1949 r. Ibidem, k. 610v. /\

90. Protokół przesłuchania podejrzanego Feliksa Tarnackiego z 11 I 1949 r. Ibidem, k. 612v. /\

91. Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Górskiego z 10 I 1949 f. Ibidem, k. 616-616v. /\

92. Protokół przesłuchania podejrzanego Władysława Minciury z 10 I 1949 r. Ibidem, k. 619v. /\

93. Protokół przesłuchania podejrzanego Bolesława Ramotowskiego z 10 I 1949 r. Ibidem, k. 646v. /\

94. Akt oskarżenia z 31 III 1949 r. Ibidem, k. 3v. /\

95. Uzasadnienie wyroku. Ibidem, k. 227. /\

96. Helena Chrzanowska, wniosek o stwierdzenie zgonu, 25 X 1948. APŁ, SGŁ Zg 334/48. /\

97. Protokół z 2 X 1948 r. APŁ, SGŁ Zg 308/48. /\

98. Protokół z 30 VI 1949 r. APŁ, SGŁ Zg 105/49. /\

99. APŁ, SGŁ Zg. 167/47, 236/47, 129/48, 130/48, 165/48, 234/48, 235/48, 308/48, 334/48, 105/49, 178/49, Co 4/47, 13/47, 52/47. /\

100. Protokół z 25 II 1947 r. APŁ, SGŁ, Co 13/47; Protokół z 29 V 1948 r. Ibidem, Zg 129/48; Protokół z 8 VII 1947 r. Ibidem, Co 52/47. /\

101. Uzasadnienie stwierdzenia zgonu z 24 V 1948 r. APŁ, SGŁ Zg 130/48. /\

102. Gross pisze (s. 62): "W dokumentacji, którą dysponujemy, znajdują się wedle mego rachunku 92 nazwiska (w większości opatrzone adresami) osób, które brały udział w pogromie jedwabieńskich Żydów". Liczba ta nie ma wiarygodnych podstaw źródłowych. /\

103. Protokół przesłuchania świadka z 29 III 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 749. /\

104. Szczegółowo na ten temat pisze Alexander B. Rossino, Polish "Neighbours" and German Invaders: Contextualizing Anti-Jewish Violence in the Białystok District during the Opening Weeks of Operation Barbarossa, ukaże się w: "Polin", nr 16. /\

105. "Ereignismeldungen UdSSR", nr 10,2. Juli 1941 r. Bundesarchiv, Berlin, R. 58/214, Bl. 52-53. /\

106. Sprawozdanie końcowe, 17 III 1964 r. Bundesarchiv-Aussenstelle Ludwigsburg (dalej: BA-AL), 205 AR-Z 13/62, k. 156-157; szczegółowo A. B. Rossino, Polish "Neighbours"... /\

107. BA-AL, 205 AR-Z 13/62, k. 157-166; notatka z 8 IX 1965 r.; ibidem, k. 195-200; szczegółowo A. B. Rossino, Polish "Neighbours"... /\

108. Gross podaje błędnie (s. 16, przyp. 8), że raporty te są w Archiwum Federalnym w Koblencji. Faktycznie od 1996 r. znajdują się one w Archiwum Ferderalnym w Berlinie. /\

109. Relacja Szmula Wasersztajna z 5 IV 1945 r. ŻIH, 301/152. /\

110. Protokół przesłuchania podejrzanego z 16 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 665v. /\

111. Cyt. za: J. T. Gross, s. 53. /\

112. Protokół przesłuchania podejrzanego z 10 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 619v. /\

113. Protokół rozprawy głównej z 16 V 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 209v. /\

114. Być może należał do nich Jerzy Laudański, który według własnych zeznań był gońcem przy żandarmerii (IPN, SOŁ 123, k. 665) oraz Karol Bardoń (Uzasadnienie wyroku, ibidem, k. 227), który później przyjął niemiecką volkslistę (Archiwum Państwowe w Białymstoku, Der Landrat-Kreiskommisar des Kreies Lomscha, t. 1, k. 12-15, 23-24. /\

115. Czy strzelano do ofiar?, "Życie", 2-3 VI 2001 r. /\

116. Według jednego z zeznań volksdeutsch Karol Bardoń (późniejszy funkcjonariusz żandarmerii) był uzbrojony w karabin (Uzasadnienie wyroku, IPN, SOŁ 123, k. 227). /\

117. B. Musiał, Konterrevolutionäre Elemente..., s. 172-199. /\

118. Ibidem, s. 192-199. /\

119. Przykładem takich zastrzeżeń może być fakt, iż przywoływane przez autora prace i źródła nie zawierają informacji, które podaje on w swojej książce. Przykładem może być praca Tadeusza Frączka, na podstawie której autor Sąsiadów pisze (s. 60, przyp. 63): "Po wojnie oddziały leśne NSZ, NOW i NZW dokonywały na tych terenach wielokrotnie egzekucji na Żydach, komunistach i innych osobach. W cytowanej już pracy Frączka znajdziemy wiele informacji na ten temat (op. cit., s. 150-151, 187, 194, 254, 257)". Po sprawdzeniu powyższego tekstu stwierdziłem, że na s. 150, 151, 187 nie ma żadnych informacji o jakichkolwiek egzekucjach. /\

120. Jan Tomasz Gross stwierdził 17 maja 2001 w internetowej dyskusji w portalu GW: "Sąsiedzi są publikacją naukową, napisaną w oparciu o dostępną dokumentację przedmiotu i skrupulatne badania. Jak Pan, Pani weźmie książkę do ręki, to łatwo stwierdzić, że jest ona opatrzona przypisami i odnośnikami", http://www.gazeta.pl/alfa/home.jesp?dzial=050406. /\

121. Rücksicht auf die Verbündeten, "Berliner Zeitung", 4 IX 2000. /\

122. Jan Gross on Poland's Shame, "New Yorker" 6 III 2001; podobnie wyraził się w wywiadzie dla "Badische Zeitung", 22 III 2001. /\

123. Diabeł zstąpił do Jedwabnego, "Kontakty", 8 (1060), 25 II 2001. /\

124. D. J. Goldhagen, Hitlers willige Vollstrecker: Ganz gewöhnliche Deutsche und der Holocaust. Berlin 1996. /\

125. Na przykład swemu oponentowi Tomaszowi Strzemboszowi Gross zarzucił, iż "propaguje fałszerstwa historyczne, które zdradzają antypatię Strzembosza do Żydów", oraz że "pisząc pełne uprzedzeń i przeinaczeń teksty w obronie własnej, Strzembosz mąci w głowach nie tylko pijaczkom z Jedwabnego, ale wpływowej opinii publicznej". Innego adwersarza, P. Gontarczyka, Gross określił deprecjonująco jako "młodocianego historyka". J.T. Gross, A jednak sąsiedzi, "Rzeczpospolita", op. cit. /\

dr Bogdan Musiał, Dzieje Najnowsze, nr 3/2001, 2001-10-01

powrot