Dzieje Najnowsze, nr 3/2001

Kwartalnik redagowany przez Instytut Historii PAN

oraz Wyższą Szkołę Humanistyczną w Pułtusku

ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE

dr Bogdan Musiał

Tezy dotyczące pogromu w Jedwabnem. (cz. I)

Uwagi krytyczne do książki Sąsiedzi autorstwa Jana Tomasza Grossa^[1]

Młoda polska demokracja toczy aktualnie najbardziej gwałtowną debatę w swojej historii. Czynnikiem, który ją wywołał, stała się książka Sąsiedzi J. T. Grossa^[2]. Tematem wspomnianej pracy jest masowy mord na Żydach, dokonany 10 lipca 1941 r. w miasteczku Jedwabne (Łomżyńskie), gdzie, wedle Grossa, zapędzono do stodoły i spalono 1600 Żydów. Sprawcami zbrodni mieli być polscy mieszkańcy Jedwabnego, którzy uczynili to z powodu odwiecznego antysemityzmu i z chciwości. Sposób przedstawienia tego wydarzenia przez Grossa wstrząsnął polską opinią publiczną, toteż dyskusja nad książką jest pełna emocji i upolityczniona.

Książka pt. Sąsiedzi stała się międzynarodowym wydarzeniem. Jej recenzje ukazały się (i ukazują się nadal) w wielu krajach. Przeważają oceny pozytywne -- rzadziej słychać krytyczne głosy^[3]. Te ostatnie częściej pojawiały się w Polsce, gdzie od początku zwracano uwagę na zaniedbywanie obowiązku rzetelnego przedstawienia historycznego kontekstu opisywanych wydarzeń oraz na mogące budzić wątpliwości metody obchodzenia się ze źródłami^[4]. Żaden ze znaczących historyków w Polsce nie ma wątpliwości, że w tej zbrodni mieli swój udział także Polacy. Jednak kluczowy materiał dowodowy nie mógł być zbadany aż do początku 2001 r., źródła bowiem użyte przez Grossa były niedostępne^[5].

W recenzji skoncentrowano się przede wszystkim na analizie sposobu wykorzystania źródeł i metod badawczych autora Sąsiadów. Jej celem nie jest odtwarzanie faktycznego przebiegu tej tragicznej zbrodni.

Gross pisze w Sąsiadach, że mord jedwabieński z 10 lipca 1941 r. został zaplanowany i wykonany samodzielnie przez Polaków. Niemcy mieli zostawić Polakom wolną rękę, sami natomiast jedynie fotografowali i filmowali całą masakrę. Jednak dokładne prześledzenie i krytyczna analiza źródeł wykorzystanych przez autora Sąsiadów wskazuje, że powyższy scenariusz wydarzeń nie odzwierciedla zawartości wykorzystanych przez niego archiwaliów.

Opisywana praca opiera się na ubogiej bazie źródłowej: stanowią ją nieliczne przekazy ocalałych Żydów oraz akta sądowe, pochodzące z procesu przeciwko 22 mężczyznom oskarżonym o czynny udział w zbrodni (1949 r.). Sąd Okręgowy w Łomży jednemu z oskarżonych wymierzył wówczas karę śmierci (zmieniona potem na 15 lat więzienia), jedenastu skazał na kary długoletniego pozbawienia wolności (15 i 12 lat), dziesięciu zaś pozostałych uniewinnił^[6]. Jednak bardziej niepokojące, niż opieranie się na tak ubogiej bazie źródłowej, jest jej nienaukowe wykorzystanie.

Gross stwierdził, że napisał swoją książkę właśnie na podstawie wspomnianych akt sądowych: "To jest książka napisana na podstawie relacji tych, którzy popełnili tę zbrodnię i świadków Polaków, którzy składali zeznania w procesie w 1949 r."^[7].

Oczywiste jest, jakie znaczenie mogą mieć dokumenty sądowe dla historyka. Ale nie wolno zapominać, że jest to specyficzny rodzaj źródła, wymagający szczególnych metod warsztatowych i znacznej dozy krytycyzmu. Nie wolno o tym zapominać szczególnie wtedy, kiedy wytworzono je w stalinowskiej Polsce i, przynajmniej częściowo, na podstawie materiałów komunistycznego Urzędu Bezpieczeństwa.

Gross zupełnie słusznie wskazuje na ten fakt (s. 20): "lata 1949 i 1953 przypadają na okres głębokiego stalinizmu, kiedy zarówno sądownictwo, jak i organa śledcze cieszyły się zasłużenie złą opinią". Jednak pomimo to pisze on (s. 24), że: "materiały śledztwa [z 1949 r.] dobrze nadają się do rekonstrukcji prawdy historycznej".

Sceptycznie odnosi się do takiego wniosku prokurator IPN, Radosław Ignatiew, który od lata 2000 r. prowadzi śledztwo w sprawie zbrodni w Jedwabnem. Wyjaśniał on w wywiadzie: "Należy postawić pytanie, czy postępowanie było tylko nieporządnie prowadzone, czy też łamano prawo. W aktach procesu jest pewien ślad, chodzi o wyjaśnienia głównych oskarżonych, że stosowano niedozwolone metody. Dotarłem do osób, które uczestniczyły w tym procesie jako oskarżeni i świadkowie. Twierdzą one, że stosowano niedozwolone metody, oraz że nie zapisywano relacji tak, jak świadkowie je podawali"^[8].

Wewnętrzne dokumenty aparatu bezpieczeństwa pochodzące z tamtych czasów potwierdzają zastrzeżenia Ignatiewa. Minister Bezpieczeństwa Publicznego Stanisław Radkiewicz tak krytykował stosowane wtedy metody śledztwa: "Wszelkiego rodzaju 'naciąganie sprawy' w śledztwie jest szkodliwe i niedopuszczalne. Tymczasem i ten grzech nie jest obcy niektórym naszym pracownikom operatywnym, a szczególnie śledczym.

Prokuratura w dokumencie do kierownictwa Partii na podstawie swojej praktyki podaje, że: 'Często spotykanym zjawiskiem jest brak obiektywizmu w śledztwie, całkowite pomijanie okoliczności i dowodów wysuwanych przez podejrzanych, formułowanie zeznań świadków w sposób dogodny do konstrukcji oskarżenia, lecz nie odpowiadających rzeczywistości. [...] Tego rodzaju praktyka niewątpliwie w niektórych ogniwach aparatu naszego jeszcze jest spotykana, niestety. [...]

I wreszcie sprawa stosowania niedozwolonych metod w śledztwie, która nie przestała być aktualną mimo niejednokrotnych rozkazów, mimo kar dyscyplinarnych i sądowych stosowanych za to przewinienie. [...] Przyczyniają one niepowetowaną szkodę polityczną i jak całe nasze doświadczenie operatywne dowiodło, nigdy nie wpływają na ujawnienie prawdy obiektywnej, odwrotnie, gmatwają sprawę, ułatwiają prawdziwym sprawcom przestępstwa unikać odpowiedzialności'"^[9].

Takich zastrzeżeń w stosunku do pracy UB nie ma natomiast Gross. Zaufania historyka nie budzi także selektywne podejście tego Autora do wspomnianych już akt procesowych. Z jednej strony Gross powątpiewa w wiarygodność tych oświadczeń, które odciążają oskarżonych lub zaprzeczają głównym tezom Sąsiadów, traktuje je jako niewiarygodne lub też -- to zdarza się częściej -- w ogóle pomija. Z drugiej strony zaś opiera się na zeznaniach, które po uważnej lekturze akt procesowych trzeba zaklasyfikować jako niewiarygodne. Do takich należy oświadczenie Eljasza Grądowskiego. Został on przesłuchany 19 i 26 stycznia 1949 r. w Łomży i zeznał, że 10 lipca 1941 r. był w Jedwabnem i przed śmiercią w stodole uratował się, uciekając z niej w ostatnim momencie. E. Grądowski twierdził też, że inicjatorami i wykonawcami mordu w Jedwabnem byli wyłącznie Polacy: "Zaznaczam, że niemcy^[*] udziału w mordowaniu żydów w m. Jedwabnem nie brali a nawet jeszcze kilku schowali żeby polacy nie zamordowali, stali z boku i to wszystko fotografowali jak polacy znęcali się nad żydami"^[10]. Eljasz Grądowski wskazał sprawców po imieniu -- 35 mężczyzn (którzy mieli brać udział w zbrodni) i opisał tragiczne wydarzenia (przemoc, rabunek), do których tam miało dojść. Gross cytuje lub powołuje się na to zeznanie wielokrotnie i opiera na nim swoje najważniejsze założenia książki (do tego faktu jeszcze powrócę ).

Jednak w rzeczywistości Eljasz Grądowski nie był świadkiem zbrodni. Zgodnie z jednobrzmiącymi zeznaniami innych świadków w 1940 r. został skazany na zsyłkę w głąb Rosji za kradzież patefonu^[11]. Potwierdza to częściowo sam Eljasz Grądowski, który 24 maja 1948 r. -- a więc osiem miesięcy wcześniej -- zeznawał przed Sądem Grodzkim w Łomży. Stwierdził wówczas, że w lipcu 1941 r. przebywał w głębi Rosji i podał zupełnie inne okoliczności zbrodni w Jedwabnem. Stwierdził mianowicie, że jej sprawcami byli Niemcy, a nie Polacy: "Matka moja Bluma Grondowska 10 VII 1941 r. została zamordowana przez Niemców w Jedwabnem przez spalenie w stodole razem z innymi żydami tegoż miasteczka. Wtenczas ja byłem w Rosji"^[12]. W innym oświadczeniu, tym razem z 25 lutego 1947 r., E. Grądowski stwierdził: Fejga Zajdensztat została "w 1941 r. w dniu 10 lipca przez niemców zamordowana, w ten sposób, że żydzi, a między nimi i ona, zostali zapędzeni do stodoły w Jedwabnem i zostali spaleni. Wiem to gdyż ja ukrywałem się wówczas w okolicy Jedwabnego"^[13].

Pomimo złożenia kilku wykluczających się nawzajem, zaprzysiężonych zeznań Ejasz Grądowski został uznany przez Grossa za wiarygodnego świadka. Po zwróceniu mu uwagi na te sprzeczności^[14], Gross wyjaśniał: "Dwóch Grądowskich [sic!] pojawia się w aktach sprawy, jeden był w czasie wojny w Jedwabnem, drugi w Rosji. Obaj składają zeznania. Stąd to przeoczenie. Ale fakt, że Eljasz Gradowski powtarza w sądzie obiegowe informacje z Jedwabnego, niczego nie zmienia, a może nawet wzmacnia wymowę tych informacji"^[15].

Należy wątpić, czy Gross mógł pomylić Eljasza Grądowskiego z Józefem Grądowskim (tak nazywał się ten drugi) przez "przeoczenie". Przed łomżyńskim trybunałem zeznawał jedynie Józef Grądowski, Eljasz Grądowski nie pojawił się w sądzie, pomimo iż Gross twierdzi inaczej. Warto również zauważyć, że to właśnie zeznania Józefa Grądowskiego podważyły wiarygodność Eljasza Grądowskiego i odciążyły niektórych oskarżonych. Był on autentycznym uczestnikiem tragedii w Jedwabnem, który -- jak sam twierdził -- dzięki polskim mieszkańcom miasteczka "uratował się z niemieckich rąk"^[16]. Jednak wszystkie opisane wyżej fakty zostały w książce pominięte.

Następnym rzekomym świadkiem mordu w Jedwabnem, na którego powołuje się Gross, był Abram Boruszczak. Został on przesłuchany 20 i 22 stycznia 1949 r. w Łomży przez miejscowe UB. Stwierdził wtedy, że widział masakrę na własne oczy i sam uratował się z niej, uciekając w ostatnim momencie. Podkreślał przy tym, że odpowiedzialność za tę zbrodnię spada na polską społeczność Jedwabnego. Rolę Niemców ograniczył w zeznaniu tylko do fotografowania przebiegu wydarzeń, wymieniając 17 nazwisk mieszkańców miasteczka (kobiet i mężczyzn), którzy mieli być sprawcami mordu i uczestnikami rabunku mienia żydowskiego^[17].

Ale wiarygodność tego świadka budzi uzasadnione wątpliwości. Józef Grądowski i inni mieszkańcy Jedwabnego -- Polacy zgodnie twierdzili, że Abram Boruszczak nigdy tam nie mieszkał. Poza tym okazuje się, że zeznania Eljasza Grądowskiego i Abrama Boruszczaka dotyczące opisu przebiegu zbrodni -- tak w sferze werbalnej, jak i faktograficznej -- w wielu miejscach pokrywają się. Obydwaj znali się wcześniej, więc to prawdopodobnie nie przypadek -- nie jest to jedyna wskazówka przemawiająca za tym, że zeznania Eljasza Grądowskiego i Abrama Boruszczaka zostały wcześniej uzgodnione.

Zwracam również uwagę na pewien bardzo istotny szczegół sprawy: w zeznaniu złożonym 19 stycznia 1949 r. w Łomży Eljasz Grądowski wskazał na Boruszczaka jako na naocznego świadka, który mógłby zeznawać na temat tamtych wydarzeń. Już następnego dnia w łomżyńskim UB odbyło się przesłuchanie Boruszczaka. A przecież -- jak podali obydwaj do protokołu -- E. Grądowski i Boruszczak mieszkali wówczas w oddalonym o 550 km od Łomży Wałbrzychu, gdzie pracowali jako ślusarze^[18]. Obydwaj nie stawili się potem przed sądem, w miejscu bowiem, które podali jako swoje miejsce zamieszkania, nie można było doręczyć im wezwań^[19].

Kolejnym ważnym świadkiem Grossa jest Henryk Krystowczyk. Obciążył on niektórych oskarżonych zarówno w czasie śledztwa, jak i w czasie procesu. Jednak autor Sąsiadów przemilczał fakt, iż sąd, stwierdzając w zeznaniach H. Krystowczyka liczne nieprawidłowości, odrzucił je jako niewiarygodne. W czasie masakry Żydów jedwabieńskich Krystowczyk -- jak sam zeznawał -- ukrywał się na poddaszu jednego z domów i miał stamtąd obserwować toczące się wydarzenia. Analizując powyższe okoliczności, sąd uznał, że było to niemożliwe. Dodał ponadto, że H. Krystowczyk obciążał ludzi w ramach zadawnionych porachunków, powodowany uczuciem zemsty^[20].

Ważne ogniwo w łańcuchu dowodów Grossa stanowią fragmenty zeznań oskarżonych, w których obciążają oni siebie i innych mieszkańców Jedwabnego. Zeznania te zostały złożone w czasie śledztwa prowadzonego przez UB i włączone potem przez prokuratora do materiału dowodowego. Większość tych osób, które w czasie wspomnianych przesłuchań przyznały się do winy, odwołała swoje zeznania przed sądem, twierdząc, iż "przyznanie" to zostało wymuszone za pomocą brutalnych metod śledztwa. Tak twierdził np. Czesław Lipiński: "Na zeznaniach mówiłem tak jak ode mnie żądali, byłem bardzo bity". Władysław Dąbrowski powiedział przed sądem: "Na zeznaniach tak mówiłem bo byłem bity i bałem się dalszego bicia. [...] Byłem bity w potworny sposób"^[21].

Także świadkowie odwoływali na rozprawie wcześniejsze zeznania. Stanisława Sielawa: "Na zeznaniach tak nie mówiłam jak tam napisane". Bronisława Kalinowska: "Podczas badania ten pan co badał kazał mi tak mówić krzyknął na mnie beknął, aż się zlękłam, a co napisali to ja nie wiem. [...] Pisać i czytać nie umiem, to oni co chcieli to napisali, ale to nie jest prawdą"^[22]. Autor Sąsiadów dwukrotnie cytuje zeznanie cofnięte przez Kalinowską (s. 63, 70). Swoje wcześniejsze słowa odwołała również Julia Sokołowska, która 11 stycznia 1949 r. wymieniła nazwiska 16 rzekomych sprawców wydarzeń. I na jej zeznania także powołuje się Gross^[23].

Autor Sąsiadów uznał za prawdopodobne, iż oskarżeni byli bici podczas śledztwa. Godny uwagi jest jednak jego dalszy wywód na ten temat (s. 21): "Tyle tylko, że nic nie wskazuje na to, aby usiłowano przemocą wydobyć z podejrzanych jakieś konkretne informacje". Jednak w aktach, na podstawie których napisano Sąsiadów, znajdują się owe "konkretne informacje", które przeczą przytoczonym twierdzeniom Grossa. Bolesław Ramotowski: "Na zeznaniach zmuszony byłem mówić i na inne osoby, bo byłem bardzo bity. Mówiłem na Zawadzkiego Jana, Żyluków i innych". Podobnie zeznawał Zygmunt Laudański: "Józefa Żyluka nie widziałem na rynku a zeznawałem na niego pod presją"^[24].

Według opisu zawartego w Sąsiadach jednym z najbardziej aktywnych i okrutnych morderców 10 lipca 1941 r. w Jedwabnem był Stanisław Sielawa. Wasersztajn (a za nim Gross, s. 70) napisał, że tego dnia "Szelawa Stanisław [Sielawa] mordował [Żydów] hakiem żelaznym, nożem w brzuchy". Natomiast na s. 72, za kolejną relacją, pojawia się inny opis działania Stanisława Sielawy: "Staszek Sielawa z siekierą w ręku zagrodził im [uciekającym ze stodoły Żydom] drogę, ale Neumark zdołał wyrwać mu tę siekierę i uciekli na cmentarz". Według tej wersji, Sielawa miał używać siekiery jako narzędzia przestępstwa.

Stanisław Sielawa był jednym z oskarżonych w 1949 r. i składał wyjaśnienia przed sądem: "do winy się nie przyznaje [...]. Jestem kaleka nigdzie nie wychodziłem i nic nie wiem. [...] Jestem kaleką na nogę od 3-go roku". Sąd uwolnił go od zarzutów^[56].

Autor Sąsiadów popełnił także inne błędy: na s. 11 (przyp. 5) zacytował fragment notatki pochodzącej z kancelarii Urzędu Bezpieczeństwa: "Został przesłany list do Ministerstwa Bezpieczeństwa przez żydówkę Całka Migdał, która uciekła podczas mordowania żydów w mieście Jedwabnem i wszystko widziała kto brał udział w mordowaniu Żydów w 1941 r. w m. Jedwabnem". Według autora notatki -- wersja ta została bezkrytycznie zacytowana przez Grossa -- chodzi tu o jeszcze jedną Żydówkę, która ocalała z tragedii 10 lipca 1941 r. W rzeczywistości jednak Całka Migdał nie jest kobietą, lecz mężczyzną (Całka to popularne imię męskie, Migdał to nazwisko). Ponadto Migdał nie był naocznym świadkiem masakry, ponieważ wyemigrował z Jedwabnego do Urugwaju w 1937 r. Można to łatwo ustalić na podstawie wspomnianego w notatce UB listu Całki Migdała, którego odpis znajduje się w aktach sprawy. Migdał pisze w nim, że dowiedział się, iż w Jedwabnem to Polacy, a nie Niemcy wymordowali Żydów i że sprawcy do tej pory nie zostali ukarani^[57].

Powyższa cząstkowa analiza wydobyła na światło dzienne liczne sprzeczności w żydowskich relacjach, które Gross przeoczył lub pominął. Rezultaty pogłębionych dociekań wskazują, że w przypadku omówionych przekazów żydowskich trudno jest rozróżnić, co jest prawdą, a co pogłoską czy przesadą; co rzeczywiście zaistniałym wydarzeniem, a co bezpodstawnym fałszywym oskarżeniem. Nie da się na ich podstawie precyzyjnie i wiarygodnie zrekonstruować przebiegu masakry w Jedwabnem bez wspierania się innymi źródłami. Historycy polscy są na ogół zgodni, że żaden z przywołanych w Sąsiadach świadków żydowskich nie mógł widzieć opisywanych przez siebie wydarzeń. Panuje powszechne przekonanie, że opisy wydarzeń są raczej wytworem zbiorowej pamięci^[58].

Nie znaczy to jednak, że wszystkie relacje ocalałych z Holocaustu nie mogą posłużyć do rekonstrukcji ówczesnych zdarzeń, jednak powyższa analiza wskazuje poważne niebezpieczeństwa, jakie niesie ze sobą bezkrytyczne i afirmujące podejście do materiałów źródłowych. Przypomina też, jak ważne jest przestrzeganie wymogów warsztatu naukowego w czasie prowadzenia badań historycznych wszelkiego typu.

Sam Gross od niedawna relatywizuje siłę i znaczenie relacji wykorzystanych w Sąsiadach: "moja książka nie została napisana na podstawie relacji ofiar i niedoszłych ofiar Holocaustu". Twierdzi, że główną bazą jego pracy były akta procesowe^[59]. W istocie jednak omówione przekazy mają w jego książce decydujące wręcz znaczenie. Z tych źródeł pochodzą najbardziej dramatyczne szczegóły i opisy wydarzeń (sceny gwałtów, obrazy kopania odciętej głowy zamordowanej żydowskiej dziewczyny). Na takim źródle (relacja Wasersztajna) opiera się cała konstrukcja książki.

(autor jest pracownikiem Niemieckiego Instytutu Historycznego)

PRZYPISY (do cz. I):

1. Artykuł ten jest wyrazem poglądów autora i nie reprezentuje oficjalnego stanowiska Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie; jest tłumaczeniem z języka niemieckiego. /\

2. J.T. Gross, Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, wyd. Pogranicze, Sejny 2000. W kwietniu 2001 r. ukazała się angielska wersja: Neighbours. The Destruction ot the Jewish Community in Jedwabne, Poland. Wydana w renomowanym wydawnictwie Princeton University Press. Niemiecka wersja ukazała się we wrześniu 2001 r. w wydawnictwie S. H. Beck: Nachbarn. Der Mord an den Juden von Jedwabne. /\

3. Należy do nich min. N. Davis, The Massacre at Jedwabne, "Times Literary Supplement", 13 IV 2001; R. Lukas, Jedwabne and Selling of the Holocaust, maj 2001. /\

4. Patrz: Szarota, Czy na pewno wszystko już wiemy?, "Gazeta Wyborcza" (dalej: GW), 2-3 XII 2000; K. Jasiewicz, Sąsiedzi niezbadani, ibidem, 9-10 XII 2000; M. Chodakiewicz, Kłopoty z kuracją szokową, "Rzeczpospolita", 5 I 2001; T. Strzembosz, Przemilczana kolaboracja, ibidem, 27-28 I 2001; B. Musiał, Historiografia mityczna, ibidem, 24-25 II 2001; P. Gontarczyk, Gross kontra fakty, "Życie". 31 I 2001; niektóre z tych artykułów ukazały się w wersji angielskiej w zbiorze: Thou Shalt Not Kill. Poles in Jedwabne, wyd. Więź, Warszawa 2001. /\

5. Akta te znajdowały się w archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Latem 2000 r. Instytut Pamięci Narodowej (dalej: IPN) przejął archiwalia Komisji. Do marca 2001 r. były one dla badaczy nieosiągalne. Gross otrzymał specjalne zezwolenie na badanie tych akt (Sąsiedzi, s. 10, przyp. 4). /\

6. Akta te znajdują się w Archiwum IPN, sygn. SOŁ (Sąd Okręgowy w Łomży) 123. /\

7. Jedwabne, 10 lipca 1941 r. -- zbrodnia i pamięć, "Rzeczpospolita", 3-4 II 2001. /\

8. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: BIPN), nr 3, IV 2001, s. 56. /\

9. Przemówienie ministra BP Stanisława Radkiewicza na temat zadań aparatu bezpieczeństwa publicznego w świetle uchwał VI Plenum KC PZPR (marzec 1951 r.), w: Aparat Bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950-1952. Taktyka, strategia, metody. Wybór i opracowanie: A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000, s. 75-77. /\

* W cytatach z relacji świadków zachowano oryginalną ortografię i interpunkcję --przyp. red./\

10. Protokół przesłuchania świadka, 19 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 674-677. /\

11. Pismo do prokuratora Sądu Okręgowego w Łomży z 29 III 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 755; zeznanie świadka Piotra F. z 29 III 1949 r., ibidem, k. 748; zeznanie świadka Józefa Grądowskiego z 29 III 1949 r., ibidem, k. 749, tak samo przed sądem 16 V 1949 r., ibidem, k. 212v. /\

12. Protokół z 24 V 1948 r. Archiwum Państwowe w Łomży (dalej: APŁ ), akta Sądu Grodzkiego w Łomży (dalej: SGŁ) Zg 130/48. To oświadczenie złożył Eljasz Grądowski przy okazji wniosku o potwierdzenie zgonu swojej matki i regulowania spraw spadkowych. Więcej patrz niżej. /\

13. Protokół z 25 II 1947 r. APŁ, SGŁ Co 13/47. /\

14. P. Gontarczyk, Gross przemilczeń, "Życie", 31 III-1 IV 2001. /\

15. J.T. Gross, A jednak sąsiedzi, "Rzeczpospolita", 11 IV 2001. /\

16. Zeznanie Józefa Grądowskiego z 29 III 1949 r. oraz przed sądem 16 V 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 221v, 749. /\

17. Zeznanie Abrama Boruszczaka z 20 oraz 22 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 681-683. /\

18. Protokół przesłuchania świadka Eljasza Grądowskiego z 19 I 1949 r. Ibidem, k. 674; Zeznanie Abrama Boruszczaka z 20 I 1949. Ibidem, k. 681-683. /\

19. Protokół z rozprawy głównej, 17 V 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 221v. /\

20. Uzasadnienie wyroku. IPN, SOŁ 123, k. 227-229; zeznanie Wacława Krystowczyka (w jego domu ukrywał się Henryk Krystowczyk), ibidem, Bl. 218v; Henryk Krystowczyk był jednym z nielicznych komunistów polskiego pochodzenia w Jedwabnem, którzy kolaborowali z Sowietami. Między innymi dlatego po wejściu Niemców musiał się ukrywać. /\

21. Podobnie zeznawali Roman Górski, Władysław Mieciura, Jerzy Laudański, Zygmunt Laudański i Bolesław Ramotowski. Protokół rozprawy głównej, 17 V 1949 r. IPN, SOŁ 123, Bl. 203-207. /\

22. Ibidem, Bl. 210, 211v. /\

23. Przesłuchanie świadka Julii Sokołowskiej z 11 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 630-632; przesłuchanie Julii Sokołowskiej z 28 III 1949 r. Ibidem, k. 744. /\

24. Protokół rozprawy głównej z 17 V 1949 r. IPN. SOŁ 123, Bl. 203-207. Powyższe twierdzenia wskazują, że przymus mógł być stosowany w celu wymuszenia obciążających zeznań. /\

25. Aparat Bezpieczeństwa..., s. 77. /\

26. Brockhaus Enzyklopädie, Siebzehnter Band. F. A. Brockhaus, Wiesbaden 1973, s. 500. /\

27. Protokół przesłuchania podejrzanego, 17 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 669v. /\

28. Protokół rozprawy głównej, 17 V 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 207. /\

29. Według słów Kazimierza Laudańskiego, starszego syna Czesława Laudańskiego, jego ojciec został aresztowany na przełomie września i października 1939 r. i był przetrzymywany bez procesu sądowego do czerwca 1941 r. Wtedy leżał w szpitalu więziennym w Łomży. Wszyscy więźniowie po ucieczce Sowietów, ale jeszcze przed wkroczeniem wojsk niemieckich, zostali uwolnieni (wywiad z 22 V 2001). To ostatnie potwierdza m.in. zapis w Kronice panien benedyktynek opactwa Świętej Trójcy w Łomży 1939-1954 (Czas wojny, Czas okupacji sowieckiej i niemieckiej. Łomża w strefie frontowej. Czas zniewolenia), oprac. siostry A. Piesiewiczówny, Łomża 1995, s. 77. Tam czytamy: "Przed południem [22 czerwca 1941 r.] więźniowie opuścili cele". Przyczynek do warunków w sowieckich więzieniach por. B. Musiał, Konterrevolutionäre Elemente sind zu erschiessen. Die Brutaliesirung des deutsch-sowjetischen Krieges im Sommer 1941, Berlin 2000, s. 86-97. Faktycznie Sowieci nie zdążyli ewakuować więzienia w Łomży. Ibidem, s. 99. /\

30. Protokół rozprawy głównej, 6 V 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 201-223; zeznanie Stanisława S. (k. 210), Józefa M. (k. 212), Aliny Z. (k. 212), Natalii R. (k. 214), Teofila Ch. (k. 218), Zygmunta W. (k. 218v), Henryka Krystowczyka (k. 213v.), ibidem; zeznanie Eljasza Grądowskiego z 19 I 1949, ibidem, k. 674; zeznanie Abrama Boruszczaka z 20 I 1949, ibidem, k. 681. /\

31. Wyciąg z relacji Szmula Wasersztajna, Żydowski Instytut Historyczny (dalej ŻIH), nr 152, ibidem, k. 600; także w dokumentach procesowych znajduje się pełny odpis tej relacji, nie wymienia się tam nazwiska Czesława Laudańskiego, IPN, SOŁ 123, k. 700. /\

32. P. Gontarczyk, Gross przemilczeń, "Życie", 31 III-1 IV 2001. /\

33. J. T. Gross, A jednak sąsiedzi, "Rzeczpospolita", 11 IV 2001. /\

34. Profesor pozwany, "Życie", 15 VI 2001; Wywiad z J. T. Grossem, ibidem, 16-17 VI 2001; Teraz książką zajmą się prawnicy, "Rzeczpospolita", 15 VI 2001; Autor "Sąsiadów" przyznaje się do pomyłki, ibidem, 23-24 VI 2001. Warto również wspomnieć, że publikując swoje przyznanie się do pomyłki w sprawie wspomnianych cytatów, Gross zasugerował, iż Czesław Laudański jednak mógł wziąć udział w zbrodni na Żydach. /\

35. Gringauz, Some Methodological Problems in the Study of the Ghetto, "Jewish Social Studies: A Quarterly Journal Devoted to the Historical Aspects of the lewish Life" 1950, nr 12, [New York], s. 65-66. Tłumaczenie na język polski według: M. Chodakiewicz, Żydzi i Polacy 1918-1955. Współistnienie -- zagłada -- komunizm, Warszawa 2000, s. 540-541. /\

36. P. Novick, The Holocaust in American Life, Boston, New York 1999, s. 68. /\

37. I. Deák, Memories of Hell, "The New York Review ofBooks", 26 VI 1997, s. 38. Tłumaczenie na język polski według: M. Chodakiewicz, Żydzi i Polacy..., s. 543. /\

38. Po 1945 r. w kręgach żydowskich było poniekąd jasne, że Holocaust na ocalałe ofiary wpłynął także demoralizująco (por. P. Novick, The Holocaust..., s. 68-69). Motorem działania dla wielu z nich stało się uczucie zemsty. John Sack argumentował np., że wielu z nich wstąpiło po wojnie w Polsce do aparatu bezpieczeństwa właśnie z tego powodu. J. Sack, An Eye for an Eye, Basic Books, New York 1993, s. 110-111, por. też M. Chodakiewicz, Żydzi i Polacy..., s. 408-409. /\

39. J. L. Lichten, Some Aspects of Polish-Jewish Relations during the Nazi Occupation, w: Studies in Polish Civilization. Selected papers presented at the First Congress of the Polish Institute of Arts & Scienses in America, November 25, 26, 27, 1966 in New York. Edited by Damian S. Wandycz, New York and Hove, Sussex 1970, s. 154-175, tutaj s. 156. Tłumaczenie na język polski według: M. Chodakiewicz, Żydzi i Polacy..., s. 542. /\

40. Tak np. w wywiadzie dla "New Yorker", 6 III 2001. /\

41. Relacja Wasersztajna, ŻIH, 301/152. /\

42. Nowa mogiła ofiar w Jedwabnem, "Rzeczpospolita", 1 VI 2001; Tragedia w dwóch aktach, GW, 1 VI 2001; Drugi grób w stodole, "Życie", 1 VI 2001. /\

43. Protokół przesłuchania Zygmunta Laudańskiego z 16 I 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 667-668. /\

44. Yedwabne: History and Memorial Book, wyd. Julius L. Baker and Jacob L. Baker, "New Yorker, The Jedwabne Societies in Israel and The United States of America", Jerusalem 1980, s. 102. /\

45. History and Memoriał Book, s. 103. /\

46. Nazwisko Grądowski w dokumentach podawane jest nierzadko jako Grondowski. /\

47. Protokół rozprawy głównej, Sąd Apelacyjny w Białymstoku, 15 VI 1950 r. IPN, SOŁ 123, k. (nr nieczytelny). /\

48. Zeznanie Józefa Grądowskiego z 29 III 1949 r. IPN, SOŁ 123, k. 749; protokół przesłuchania przed Sądem Grodzkim w Łomży, 8 VII 1947 r. APŁ, SGŁ Co 52/47. /\

49. Świadectwo chrztu Józefa Grądowskiego z 19 VIII 1945 r. Kopia w posiadaniu autora artykułu. /\

50. History and Memorial Book, s. 100. /\

51. Por. Rozporządzenia urzędowe Łomżyńskiej Kurii Diecezjalnej, XXXVI, nr 5-7 (maj-lipiec) 1974, s. 61. /\

52. Kronika panien benedyktynek..., s. 79. /\

53. W. Nieławicki pisze, że biskup przez jakich czas dotrzymał słowa ("kept his word for a while"). "A while" -- interpretuję w tym przypadku jako kilka dni. /\

54. Por. Rozporządzenia urzędowe Łomżyńskiej Kurii..., s. 62. /\

55. Relacja Avigdora (Wiktora) Nieławickiego z 11 VI 1945 r. ŻIH 301/384; w sumie autorowi artykułu znane sześć wersji wydarzeń przedstawionych przez W. Nieławickiego o tragedii w Jedwabnem: relacja z 11 VI 1945 r. i w History and Memorial Book z 1980 r., "uściślona relacja" w książce Grossa, wywiad w "The Guardian" z 12 III 2001 r. i "Der Spiegel" z 28 V 2001 r. oraz rozmowa w GW z 10 VI 2001 r. Są one ze sobą sprzeczne. Na przykład w relacji z 11 VI 1945 r. oraz w "The Guardian" Nieławicki wyjaśnia, że jego rodzice i siostra zostali zamordowani w stodole w Jedwabnem. W History and Memorial Book odwrotnie. Mówi, że krótko przed masakrą rodzice wrócili do Wizny. W 1945 r. twierdził, że był członkiem NSZ, natomiast w wywiadzie dla "Spiegla" wspomina o Armii Krajowei i antysemickim nastawieniu jej żołnierzy. Nie wymienia również oddziału, w którym miał walczyć. Jest godne uwagi, że w jego ostatnich wypowiedziach nie ma ponownie wzmianki o biskupie i jego zdradzie. Od stycznia 2001 r. wersję tę uważa się za niewiarygodną (por. M. Chodakiewicz, Kłopoty z kuracją szokową, "Rzeczpospolita", op. cit.). Nieławicki przez Internet bardzo uważnie śledził jednak dyskusję toczącą się w Polsce na temat Jedwabnego ("The Gurdian"). Powiedział także "Spieglowi", że jego relację z 1945 r. sfałszowano. Trzeba podkreślić, że tak jak relacja Wasersztajna została ona spisana w jidysz przez Żydowską Komisję Historyczną w Białymstoku. /\

56. Protokół rozprawy głównej, 16 V 1949 IPN, SOŁ 123, k. 208v; Uzasadnienie wyroku. Ibidem, k. 228v. Jan Sokołowski, który mieszkał w Jedwabnem do 1947 r., zeznał, że Stanisław Sielawa od kolana w dół nosił prostą, drewnianą protezę, którą sam sobie wystrugał (Szkic protezy i pisemne oświadczenie Jana Sokołowskiego, Białystok, 28 V 2001 r. w posiadaniu autora). /\

57. IPN, SOŁ 123, k. 599. /\

58. Jedwabne, 10 lipca 1941 -- zbrodnia i pamięć, op. cit.; Ustalam wszystkie okoliczności (wywiad z Radosławem Ignatiewem), BINP, nr 3, kwiecień 2001, s 10. Po 10 VII 1941 r. większość tych, którzy ocaleli, żyła nadal w Jedwabnem, przynajmniej przez jakiś czas. Od jesieni 1942 r. do czasu wkroczenia Armii Czerwonej siedmiu Żydów przechowywała rodzina Wyrzykowskich. Byli między nimi Szmul Wasersztajn i Józef Grądowski. Kilkoro Żydów żyło też w Jedwabnem po zakończeniu drugiej wojny światowej. Potem, gdy większość z nich wyemigrowała z Polski (do Izraela, Australii, USA, Hondurasu) utrzymywali ze sobą kontakty. Należy przyjąć, że sprawa Jedwabnego była często poruszanym tematem w rozmowach i listach. Dowodem na to jest powstanie History and Memorial Book. /\

59. Jedwabne, 10 lipca 1941 -- zbrodnia i pamięć, op. cit. /\

dr Bogdan Musiał, Dzieje Najnowsze, nr 3/2001, 2001-10-01

powrot