WÅ›ród wywiezionych 10 lutego 1940 r. na Wschód Polaków byÅ‚a Krystyna Sidorowicz z domu Antoniuk, obecnie emerytowana nauczycielka, mieszkanka Radzynia Podlaskiego. Gdy uznano jÄ… za wroga ZwiÄ…zku Sowieckiego, miaÅ‚a zaledwie trzy lata.

Przesiedlamy was

Było jeszcze zupełnie ciemno, gdy głośne okrzyki i natarczywy łomot do drzwi wyrwały ze snu mieszkanki leśniczówki - Bolesławę Antoniuk i jej trzy córeczki: 3-letnią Krysię, 5-letnią Zosię i 6-letnią Miecię. Na kolejny okrzyk: "Otwieraj!", matka otworzyła drzwi. W progu stało siedmiu uzbrojonych enkawudzistów.
Bolesława Antoniuk uspokoiła się, gdyż pomyślała, że chodzi o rewizję. W domu nie było nic, co mogłoby zainteresować NKWD. Nie zdążyła jednak ochłonąć, gdy usłyszała po rosyjsku wypowiedziany wyrok: "Zbieraj się, macie półtorej godziny. Przesiedlamy was".
Politruk spytał o męża. Gdy się dowiedzieli, że został oddelegowany na składnicę pod Hajnówkę, wydał rozkaz trzem towarzyszom, by pojechali po niego. Ostatecznie jednak nie zdołali go schwytać.
Gdy minął wyznaczony czas, matkę z córeczkami załadowano do sań. Enkawudziści zapewniali, że reszta dobytku pojedzie za nimi. I rzeczywiście, gdzieś wyjechała. Po pamiętnym 10 lutego z całego dobytku zostawionego w domu ocalał tylko wydarty ze złoconych ramek obraz Matki Boskiej Częstochowskiej.

Tułaczka

Po dotarciu do stacji w Kleszczelach Bolesławę Antoniuk i jej trzy córki załadowano do bydlęcych wagonów. W nocy, przy 30-stopniowym mrozie, pociąg ruszył w trwającą miesiąc drogę.
W Baranowiczach nastąpiło przeładowanie. W wagonie, którym jechała Bolesława Antoniuk z córkami, upchnięto 59 osób. Wkrótce zaczął się szerzyć brud, a wraz z nim insekty i choroby. Rozchorowała się także 3-letnia Krysia.
Kolejną i, jak się okazało, ostatnią stacją był Ciażyn. Stąd, już ciężarówkami, po wyboistych drogach, wieziono przesiedleńców do Makaraku w rejonie tisulskim. Część drogi odbyto po zamarzniętej rzece Kiei, której lody trzeszczały pod ciężarem samochodów. Podwodami, tzw. wołokuszami, wieziono Polaków od Diewiatkina do miejscowości Gromotucha, która stanowiła cel tułaczki.
Zesłańców umieszczono w byle jak skleconych barakach. Dla kilku rodzin przewidziano jeden piecyk z dwoma otworami fajerkowymi. Kobiety musiały wstawać bardzo wcześnie, by zająć kolejkę do gotowania. Kiedyś, z samego rana, Bolesława Antoniuk została wraz z innymi trzema kobietami aresztowana za oddalenie się od obozu, bo w przeddzień poszły do pobliskiej Siemianówki, by zdobyć trochę ziemniaków. Na błagania, by komendant pozwolił chociaż dać dzieciom jeść, bo zostały bez śniadania, usłyszała odpowiedź: "Niczewo, nie podochnut" ("Nie martw się, nie zdechną"). W tym czasie któreś z dzieci pchnęło Krysię na piecyk. Dziecko poparzyło sobie obie dłonie. Dopiero, gdy przyprowadzono do komendanta krzyczącą z bólu dziewczynkę, ten zwolnił jej matkę z aresztu. Pozostałe kobiety odbyły całą karę.

Do Andersa

Kiedy Antoniukowa wracała z fabryki 1 czerwca 1941 roku, przez radio został podany komunikat o napadzie Niemiec na Związek Sowiecki. Podobno komendant, usłyszawszy tę informację, zerwał głośnik i rozbił go o podłogę. Nastąpił ogólny chaos, ludzie przestali pracować, ale i warunki życia się pogorszyły. Jesienią przyjechała prokuratura i ogłosiła tzw. amnestię.
Nowa nadzieja wstąpiła wówczas w serca zesłańców. Zaczęli przygotowania do wyjazdu. Po dotarciu do Makaruku skierowali się do stacji kolejowej w Ciażynie.
Na peronach panował straszny tłok, a pociągi były wręcz tragicznie przeładowane. W takich warunkach podróż z małymi dziećmi stawała się prawdziwym koszmarem. Pan Kuźmierkiewicz zaoferował pomoc - wziął od Bolesławy Antoniuk dokumenty, by wykupić jej bilety. W tłoku się jednak pogubili i gdy już wszyscy z Gromotuchy załadowali się do pociągu, a maszynista dał sygnał do odjazdu, matka uderzyła w głośny, spazmatyczny płacz - oto z trzema córeczkami zostawała sama na peronie, w dodatku bez biletów i dokumentów.
Widząc rozpacz kobiety, jakiś rosyjski żołnierz chwycił walizki i pociągnął ją z dziećmi do wagonu wojskowego. Tak dojechali do Omska, gdzie nastąpiła przesiadka i gdzie odnaleźli się wszyscy znajomi. Stamtąd przez Orenburg dotarli do Buzułuku, gdzie mieścił się sztab armii Andersa.
Nie zdążyły
Bolesławę Antoniuk z córkami przewieziono do koszar. Tu zobaczyły Polaków w żołnierskich mundurach. W koszarowej kaplicy uczestniczyły we Mszy Świętej. Poczuły się wreszcie bezpieczne i zaczęły z nadzieją myśleć o przyszłości. Ich szczęście nie trwało jednak długo. Wkrótce zostały wysłane pod Iran, do miejscowości Farab. Tą drogą Anders organizował przerzuty Polaków na Zachód.
Wyzwolenie było już tak blisko, wydawałoby się, że w zasięgu ręki. Okazało się jednak, że przybyły za późno. Ostatni statek z Polakami odpłynął kilka dni wcześniej. Tłumy zdezorientowanych ludzi pozostawionych samym sobie, bez środków do życia, nie wiedziały, co robić dalej. Jakiś młody mężczyzna, który przedstawił się jako ksiądz, usilnie namawiał Antoniukową do powrotu. "Tu malaria was wykończy. Pochowałem już 30 dzieci" - mówił. Załatwił im przejazd pociągiem do Uzbekistanu.

"Kto nie pracuje, ten nie je"

Dojechały do miejscowości Kermine. Tam zostały wyładowane przy torach pod gołym niebem. Po pewnym czasie polskich zesłańców rozwieziono do kołchozów. Bolesława z córkami trafiła do kołchozu "Krasnaja Zwiezda". Umieszczono je w lepiance i przydzielono do pracy przy zbiorze bawełny. Po kilku tygodniach zesłańców wywieziono do małej stacyjki Badam i tam ponownie zostawiono pod gołym niebem z dala od zabudowań.
Następnego dnia pojawiły się wozy zaprzężone w woły, którymi wieziono ich cztery dni do kołchozu "Gornaja Wola" we wsi Michajłowka, w rejonie czajańskim, w południowym Kazachstanie. Tam przeżyli kolejne 4 lata zesłania.
Krysia w chwili przybycia do Michajłowki miała 5 lat i miejscowość tę już dobrze zapamiętała. Polacy zostali zakwaterowani w prywatnych domach, co nie zachwyciło ich właścicieli. Na zwołanym zebraniu przedstawiciel jakichś władz powiedział im wprost: "Zapomnijcie o Polsce. To jest odtąd wasz kraj, w którym będziecie żyć, pracować i umierać." I jeszcze dodał: "U nas kto nie pracuje, ten i nie je".
A więc pracowali. Tym razem w kołchozie. Za pracę otrzymywali niewielki przydział zboża; przydziału żywności dla dzieci w ogóle nie było. Bolesława zaś miała do wykarmienia z jednej głodowej porcji siebie i trzy córki. Gdyby nie jej umiejętność haftowania i mereżkowania dzieci pomarłyby z głodu. Czasem w rękawie bluzki udawało jej się przynieść do domu garść ukradzionej pszenicy.
Głód był szczególnie dokuczliwy na przedwiośniu, bo od wiosny żywili się cebulami tulipanów gęsto porastających zbocza gór i korzeniami traw. - Do dziś pamiętam wygląd i smak trawy o długich, białych korzonkach, które stanowiły nasze pożywienie - wspomina po ponad pięćdziesięciu latach Krystyna Sidorowicz.
Większość zimowych dni spędzały w domu. Krystyna Sidorowicz tak wspomina te chwile: "Wieczorami Mama tuliła nas do siebie i zamiast bajek opowiadała nam o Polsce, jej pięknie, dostatku, o tradycjach i zwyczajach, które starała się zachowywać. Uczyła nas pacierza i mowy, którą zaczynałyśmy zapominać. Opowiadała nam o Tatusiu, który został w kraju, ale którego obraz dzięki niej nosiłyśmy w sercu". Pod wpływem tych opowiadań w wieku 8 lat Krysia napisała wiersz zatytułowany "Tęsknota do Ojczyzny!" rozpoczynający się od słów: "Polsko! Jaka jesteś?/ Wcale nie znam Ciebie -/ Mama Cię opisuje/ a ja tęsknię do Ciebie./ W słowach mojej Matki/ Tyś piękna i bogata./ Piękna pora letnia i zimowa szata".
Choć komuniści starali się, jak mogli, zabić w Polakach nadzieję na powrót do Ojczyzny i szantażem zmuszali do zmiany obywatelstwa, głęboka wiara w Bożą Opatrzność i opiekę Matki Najświętszej pozwoliły Bolesławie Antoniuk przetrwać ponad 6 lat zsyłki i ocalić swe córki.

Powrót

Wreszcie nadszedł rok 1946. Podano wiadomość, że na mocy podpisanych układów polscy zesłańcy będą mogli wrócić do kraju. Punkt zborny wyznaczono w mieście Czymkient, 45 km od Michajłowki. Tę drogę każdy musiał odbyć pieszo.
Antoniukowa z córkami szła 2 dni - boso, po skałach, czasem po śniegu, ale była to już droga do wolności, choć wtedy jeszcze nie do końca w to wierzyły.
Przed wejściem do pociągu zebrano polskich zesłańców na placu, odegrano "Międzynarodówkę", a przedstawiciel władz pożegnał ich słowami: "Przepraszamy, że było wam u nas źle, życzymy wam wszystkiego najlepszego i mamy nadzieję, że się jeszcze z wami spotkamy". Po tych ostatnich słowach niektórym ciarki przeszły po plecach.
Ostatni etap tułaczki tak opisała po latach Bolesława Antoniuk: "Wsiedliśmy do wagonów. Pociąg ruszył. Teraz dopiero uwierzyliśmy, że wracamy do Polski. Boże! Wysłuchałeś naszych modlitw. Jeszcze niepewność, jeszcze strach, czy nie zmienią kierunku, czy nas nie oszukają kolejny raz. Nie! Boże - dzięki Ci! Płacz i śpiew. Przed granicą ktoś znalazł skrawek czerwieni, ktoś poświęcił resztkę białej pościeli - zszyta flaga biało-czerwona. Już mężczyźni mocują ją przy okienku wagonu. Przekraczamy granicę! Jesteśmy wolni! Z piersi wydobywa się gromkie 'Jeszcze Polska nie zginęła' połączone ze szlochem, ale to już łzy radości. Koniec katorgi, koniec tułaczki!".

Anna Wasak, Nasz Dziennik, 2002-02-09

powrot