Tajemnice Enigmy (cz. 1) Nasz Dziennik, 01.02.2002

Historia Enigmy sięga początków XX wieku. W 1919 roku holenderski wynalazca Hugo Koch skonstruował i opatentował maszynę szyfrującą, której patent kilka lat później odkupił dr Arthur Scherbrus, niemiecki inżynier, z przeznaczeniem dla potrzeb wielkiego przemysłu. Maszyna miała strzec tajemnic korespondencji wielkich koncernów, firm handlowych i przedstawicieli finansjery. Scherbrus nadał jej nazwę Enigma (z greckiego tajemnica, zagadka).
W 1926 roku maszyny szyfrujące Enigma, po licznych modyfikacjach i ulepszeniach, wprowadziły niemieckie siły zbrojne, początkowo w marynarce wojennej, następnie w wojskach lądowych, a od 1935 roku w lotnictwie. Od 1935 r. do 1945 r. firma założona przez Scherbrusa sprzedała blisko 150 tys. maszyn Enigma różnych rodzajów i konstrukcji. Wszystkie sztaby, wielkie niemieckie jednostki wojskowe, oddziały wywiadu i policji zostały wyposażone w Enigmy.

Czym jest Enigma?

Format i wygląd Enigmy typu wojskowego można porównać do przenośnej maszyny do pisania. Poszczególne jej części to:
- klawiatura,
- komplet lampek oświetleniowych,
- mieszacz - szereg bębenków,
- łącznica wtyczkowa,
- zasilająca bateria,
- mechanizm obrotowy.
Klawiatura. Składa się z 26 klawiszy, które odpowiadają 26 literom alfabetu łacińskiego - uszeregowanym identycznie jak w zwykłej maszynie do pisania, ale bez cyfr i klawiszy funkcyjnych (odstępu, zmiany na duże litery itp.).
Lampki oświetleniowe. W miejsce czcionek zwykłej maszyny do pisania Enigma ma pulpit z 26 małymi żarówkami, które podświetlają umieszczone wyżej okienka z literami alfabetu uszeregowanymi tak jak w klawiaturze.
Mieszacz. To zasadnicza tajemnica Enigmy. Są to trzy ruchome bębenki szyfrujące, umieszczone na wspólnej osi, mogące się obracać niezależnie względem siebie. Z jednej strony każdego z bębenków znajduje się 26 równomiernie rozmieszczonych styków sprężynujących, a z drugiej - 26 styków stałych. Wewnątrz bębenka jest wirnik. Każdy z bębenków szyfrujących posiada pierścień z wyrytymi na obwodzie literami alfabetu.
Łącznica. Znajduje się z przodu maszyny i jest podobna do ręcznej łącznicy telefonicznej. Posiada 26 par gniazdek, które mogą być połączone ze sobą dwużyłowymi przewodami zakończonymi z obu stron wtyczkami. Poszczególne pary gniazdek odpowiadają literom alfabetu. Połączenie przewodem gniazdka jednej pary z gniazdkiem innej z nich powoduje, że górne gniazdka pierwszej pary zostają połączone z dolnymi drugiej i na odwrót. Tym sposobem łącznica umożliwia zamianę parami określonej liczby liter alfabetu.
Bateria. Obwód elektryczny zasila bateria umieszczona z prawej strony bębenków szyfrujących. Napięcie może być również doprowadzone za pomocą transformatora z sieci. Naciśnięcie klawisza powoduje ruch obrotowy bębenków szyfrujących.
Mechanizm obrotowy. Działa w sposób następujący: po naciśnięciu klawisza prawy bębenek szyfrujący obraca się o 1/26 kąta pełnego - natomiast bębenki lewy i środkowy pozostają nieruchome do momentu, kiedy bębenek prawy osiągnie pewną wyróżnioną pozycję. Wówczas bębenek środkowy obraca się o jedną pozycję. Gdy z kolei bębenek środkowy osiągnie pozycję obrotową, wówczas bębenki lewy i środkowy obracają się o 1/26 kąta pełnego. W ten sposób każda następna litera jest szyfrowana przy innych położeniach bębenków, co sprawia, że naciskając kilka razy z rzędu ten sam klawisz, uzyskuje się zapalanie coraz to innych lampek. Tak w bardzo wielkim skrócie można opisać konstrukcję Enigmy typu wojskowego.

Pierwsze próby

Już pierwsze najprostsze Enigmy (typu handlowego) dawały miliardy kombinacji. Z biegiem czasu Enigma ulegała dalszym modyfikacjom, pod koniec wojny wzbogacona została o nowe bębny. Zmieniane wielokrotnie kody początkowe stwarzały astronomiczne ilości kombinacji, w założeniu nie do złamania. Do końca II wojny światowej niemieckie Naczelne Dowództwo było przekonane o niemożności złamania szyfru i dekryptażu Enigmy przez sztaby alianckie.
A jednak trzem polskim genialnym matematykom - Marianowi Rejewskiemu, Jerzemu Różyckiemu i Henrykowi Zygalskiemu z Sekcji BS-4 Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego - udało się złamać klucz kodowy Enigmy. Biurem Szyfrów kierował płk dypl. Gwidon Langer. Swój wkład w złamanie Enigmy miał także kapitan Gustave Bertrand z Sekcji "D" francuskiego wywiadu, zajmującej się zdobywaniem depesz i dokumentów nieprzyjaciela.
Długa i uciążliwa była jednak droga do osiągnięcia sukcesu. Pierwsze próby rozszyfrowania depesz Enigmy podjęto już w 1928 roku - cztery polskie stacje nasłuchowe w Warszawie, Starogardzie, Poznaniu i Krzesławicach pod Krakowem oraz kryptolodzy delegowani do prac nad niemieckimi szyframi nie osiągnęli jednak sukcesu. W tej sytuacji wywiad polski do walki z niemiecką służbą kryptologiczną (Chi-Dienst) postanowił skierować wybitnych matematyków.
Kurs kryptologów
W styczniu 1929 roku, zgodnie z sugestią Sztabu Głównego Wojska Polskiego, profesor Zdzisław Krygowski z Instytutu Matematyki Uniwersytetu Poznańskiego zorganizował kurs kryptologów, na który skierował grupę najzdolniejszych studentów biegle mówiących po niemiecku. Wykładowcami byli kryptolodzy cywilni i wojskowi ze Sztabu Głównego Wojska Polskiego: mjr Pokorny, kpt. Maksymilian Ciężki i inż. Antoni Palluth.
Wyróżniającymi się adeptami kryptologii byli trzej młodzi matematycy: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski, oraz kilku innych studentów. W marcu 1929 roku M. Rejewski ukończył studia i uzyskał tytuł magistra. W niedługim czasie wyjechał do Getyngi dla odbycia stażu na tamtejszym uniwersytecie. Po rocznym pobycie za granicą, w 1930 roku objął stanowisko asystenta w Instytucie Matematyki w Poznaniu.
Na jesieni 1930 r. dla ośmiu studentów, którzy ukończyli kurs z najlepszymi wynikami, utworzono w Poznaniu filię Biura Szyfrów Sztabu Głównego, gdzie również został zatrudniony Marian Rejewski. Latem 1932 r. filia została rozwiązana, a z dniem 1 września 1932 r. Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski zostali zatrudnieni w Warszawie jako kryptolodzy Biura Szyfrów Sztabu Głównego Wojska Polskiego.

Wciąż niewiadome

Pierwszym osiągnięciem trzech matematyków było samodzielne rozwiązanie przez nich czteroliterowego kodu niemieckiej marynarki wojennej. Po tym sukcesie wznowiono prace i starania o złamanie niemieckiego kodu maszynowego. Marianowi Rejewskiemu dostarczono zakupiony w Niemczech cywilny (handlowy) model Enigmy oraz udostępniono materiały z nasłuchu wojskowej Enigmy. Pozwoliły one rozpoznać niektóre cechy systemu oraz skierowały uwagę na układ "kluczy" kilku grup depesz cyfrowych.
Ujawnił się pewien ogólny plan, który mógł pomóc w rozpoznaniu wewnętrznych połączeń urządzenia i jego rekonstrukcji. Przypuszczeniom tym M. Rejewski nadał formę układu równań permutacyjnych, w których jednak liczba niewiadomych była zbyt wielka, aby móc uzyskać rozwiązanie.
Na szczęście właśnie w tym czasie zaistniały pewne okoliczności, które ułatwiły pracę naszym trzem matematykom. Stało się to przy pomocy kapitana Gustave'a Bertranda, szefa Biura Kryptograficznego Wywiadu Francuskiego. Na początku 1931 roku do francuskiego wywiadu zgłosił się jeden z urzędników niemieckiego Ministerstwa Wojny z propozycją sprzedaży pewnych tajnych dokumentów, m.in. na temat szyfrów dotyczących Enigmy. Agent ten o pseudonimie "Asche" - "Popiół" wzbudził wielką nieufność pracowników francuskiego Biura Wywiadu, ale zdołał przekonać kpt. G. Bertranda, który zgodził się przyjąć jego ofertę. Dostarczone przez "Asche'a" materiały okazały się niezwykle cenne. Zawierały instrukcje obsługi Enigmy, książkę kodów oraz przykłady zaszyfrowanych meldunków wraz z ich rozszyfrowanymi odpowiednikami - nie zawierały co prawda tajemnicy złamania szyfrów, ale ułatwiały drogę do ich odkrycia. Od momentu bowiem, kiedy Enigma stała się podstawą łączności w niemieckich siłach zbrojnych (wg wojskowej książki szyfrów, której kopię dostarczył "Asche") - maszynę ciągle udoskonalano i modyfikowano. Dokumenty te, według zgodnych późniejszych ocen, nie umożliwiały odkrycia najważniejszych tajemnic Enigmy, a zwłaszcza ustalenia ich wewnętrznych połączeń, ale dla M. Rejewskiego okazały się cennym nabytkiem, bo w posiadanym już układzie równań eliminowały część niewiadomych.

Zagadka rozwiązana

Rozwiązanie przez Mariana Rejewskiego tajemnicy Enigmy nastąpiło ostatecznie w grudniu 1932 roku, a praktyczne zastosowanie, z udziałem Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego, miało miejsce w styczniu 1933 roku. Odtąd aż do roku 1939 polski Sztab Główny i Ministerstwo Spraw Zagranicznych otrzymywały wielkiej wagi informacje o niemieckich siłach zbrojnych i innych resortach III Rzeszy, ale bez ujawniania Enigmy jako ich źródła.
Aby móc czytać niemieckie szyfry, sama znajomość matematyki była niewystarczająca. BS-4 doszedł do wniosku, że do ułatwienia dekryptażu szyfrów konieczne są kopie działających maszyn.
W pierwszej dekadzie lutego 1933 r. Sztab Główny zlecił Wytwórni Radiotechnicznej AVA, mieszczącej się przy ul. Nowy Świat 34 w Warszawie, budowę piętnastu kopii Enigmy typu wojskowego. Kierownikami i głównymi specjalistami wytwórni byli: bracia Ludomir i Leonard Danielewiczowie, inż. Antoni Palluth, Edward Fokczyński i Czesław Betlewski. Wiosną 1933 roku przekazano do Biura Szyfrów kilka kopii, w połowie 1934 r. 15 maszyn, a w sierpniu 1939 roku wykonano ich około 70.
Sekret złamania szyfrów przez polskich matematyków był utrzymywany przez II Oddział aż do lipca 1939 roku w absolutnej tajemnicy. Również matematycy Biura Szyfrów: Rejewski, Różycki i Zygalski, nie kontaktowali się w tym czasie bezpośrednio z kryptologami francuskimi. Materiały "Ashe'a" zostały przekazane przez kpt. G. Bertranda majorowi Gwidonowi Langerowi, kierownikowi Biura Szyfrów, który z kolei przekazał je naszym kryptologom. Również informacje uzyskane przez polski BS-4 były przekazywane współpracującym z Oddziałem II wywiadom francuskiemu i brytyjskiemu w formie gotowych opracowań i relacji, a nie rozszyfrowanych, oryginalnych w formie i treści depesz Enigmy.
Ten wyłącznie polski okres odszyfrowywania Enigmy trwał ponad 6 lat (1933-1939). W tym właśnie czasie polskie stacje nasłuchu przechwytywały coraz więcej depesz Enigmy w związku z postępującą remilitaryzacją III Rzeszy i zbliżającą się agresją ze strony Niemiec.
30 stycznia 1933 r. Adolf Hitler został kanclerzem Rzeszy Niemieckiej. 7 marca 1936 r. Niemcy zerwały Pakt w Locarno i ich wojska wkroczyły do Nadrenii. 11 marca 1938 r. nastąpiła aneksja Austrii, 29 września 1938 r., na podstawie układu w Monachium aneksja obszaru Sudetów, a 24 października 1938 r. Niemcy zgłosiły pierwsze żądania oddania Gdańska. Ten sześcioletni okres ekspansji Niemiec, poprzedzający wybuch II wojny światowej, jest w polskim BS-4 okresem wytężonej pracy rozszyfrowywania setek, tysięcy depesz Enigmy, które ujawniają i wyprzedzają nie tylko ruchy armii niemieckiej, ale również poczynania i kulisy działań natury politycznej.

"Bomba" Rejewskiego

W maju 1938 r. kpt. Gustave Bertrand przybył na konsultacje do Polski. Zaproszono go do nowej siedziby BS-4, oznaczonej kryptonimem "Wicher", w Lasach Kabackich niedaleko Warszawy. "W Ośrodku tym - jak pisze we wspomnieniach francuski szef radiowywiadu - wszystko było pomieszczone w betonowych schronach, od radiostacji do biur kryptologów. Był to mózg całej organizacji, gdzie w ciszy i skupieniu pracowano bez przerwy dniem i nocą".
15 września 1938 r., na dwa tygodnie przed Monachium, Niemcy całkowicie zmienili sposoby szyfrowania kluczy depesz wszystkich - około 30 tys. Enigm, w jakie były wyposażone hitlerowskie wojska lądowe, marynarka wojenna, lotnictwo, SS i SD. Przezwyciężenie stworzonych przez niemiecki Chi-Dienst trudności wymagało zautomatyzowania prac kryptologicznych. W październiku 1938 r. Marian Rejewski opracował model agregatu, który nazwał "bombą kryptograficzną" i który natychmiast przekazano Wytwórni AVA do produkcji. W listopadzie sekcja niemiecka polskiego Biura Szyfrów BS-4 otrzymała gotowe podzespoły.
Prawie jednocześnie z powstaniem "bomby", Henryk Zygalski dla rozwiązania podwójnego klucza szyfrogramów opracował komplet tzw. płacht perforowanych, każda o pojemności 51 razy 51 otworów. Każdy komplet składał się z 26 arkuszy. Metoda posługiwania się płachtami polegała na manipulowaniu arkuszami i wyszukiwaniu miejsc zbieżnych dla całego kompletu - dawało to możliwość skutecznego jej użycia niezależnie od liczby połączeń wtyczkowych w niemieckich Enigmach.
W grudniu 1938 r. Niemcy wprowadzili nowe utrudnienia - dodali Enigmie dodatkowe wirniki szyfrujące (liczba ich wzrosła do pięciu). Polscy kryptolodzy rozpoznali wszystkie innowacje niemieckie, ale dalsze masowe odczytywanie radiogramów wymagałoby posiadania nie sześciu jak dotychczas, a co najmniej 60 "bomb kryptologicznych" oraz tyle samo kompletów płacht. Jednocześnie, na skutek tajnej mobilizacji Wehrmachtu, rosła liczba niemieckich sieci radiowych. Trzeba było rozbudowywać polski system nasłuchu i namiaru oraz zwiększyć liczbę polskich Enigm. Walka o tajemnice stawała się coraz bardziej kosztowna.
Prezent dla Francuzów
Polski Sztab Główny postanowił rozszerzyć wymianę informacji ze swymi sojusznikami. W dniach 9-10 stycznia 1939 r. odbyło się w Paryżu spotkanie trzech służb kryptologicznych: polskich, francuskich i - po raz pierwszy - brytyjskich. Okazało się jednak, że sojusznicy nadal nie mają nic do zaoferowania, wobec tego Polacy nie odkryli swojej atutowej karty.
W połowie lipca 1939 r., wobec eskalacji żądań niemieckich i nieuchronnej już groźby wojny, gen. Wacław Stachiewicz, szef polskiego Sztabu Głównego, upoważnił Biuro Szyfrów II Oddziału do przekazania całej teoretycznej i praktycznej wiedzy o Enigmie, wraz z polskimi kopiami Enigm oraz innymi urządzeniami do dekryptażu, jak "bomba" Rejewskiego i płachty perforowane Zygalskiego, naszym francuskim i brytyjskim sojusznikom.
24-26 lipca 1939 r. w Warszawie i Ośrodku BS-4 w Pyrach odbyło się drugie trójstronne spotkanie służb kryptologicznych. Gospodarzami spotkania byli dwaj polscy oficerowie - płk dypl. Stefan Mayer, szef Oddziału Wywiadu, płk dypl. Gwidon Langer, szef Biura Studiów, oraz Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Delegacja francuska składała się z kpt. Gustave Bertranda i kryptoanalityka kpt. Henri Braquenie'a. Stronę brytyjską reprezentował komandor Alistair Denniston, szef GCCS (Goverment Code and Cipher School - Rządowej Szkoły Kodów i Szyfrów) oraz Dilwyn Knox, główny brytyjski kryptolog. Był jeszcze trzeci człowiek, przedstawiający się jako "Profesor Sandwich", ale tożsamości jego nie dało się ustalić. Polacy przekazali całą swoją wiedzę dotyczącą odczytania szyfrów, wraz z używanymi przyrządami pomocniczymi, ale najcenniejszym polskim darem były dwie kopie niemieckiej Enigmy wyprodukowane w fabryce AVA, które zabrano do Paryża natychmiast po spotkaniu.
19 sierpnia 1939 roku kpt. G. Bertrand przyjechał do Paryża. Towarzyszył mu Tom Greene, kurier ambasady brytyjskiej, który w bagażu dyplomatycznym przywiózł egzemplarz polskiej Enigmy - AVA do Londynu. Stewart Menzies, szef wywiadu brytyjskiego, wyszedł im na spotkanie na Victoria Station i osobiście odebrał przesyłkę.
W drugiej połowie sierpnia 1939 r. Brytyjski Centralny Ośrodek Dekryptażu w Bletchey, na podstawie informacji i tajemnic dostarczonych przez polski wywiad, rozpoczął prace nad odczytywaniem depesz Enigmy. Jednocześnie w szybkim tempie, w związku z narastającą groźbą wybuchu wojny, rozpoczęto rozbudowę ośrodka.
Do prac włączono kilkunastu wybitnych matematyków, np. Alana Turinga i Gordona Welchmana z Cambridge, oraz pracowników naukowych z Oxfordu i innych uczelni. Pod kierunkiem Turinga, najwybitniejszego matematyka brytyjskiego, rozpoczęto próby udoskonalenia polskiej "bomby kryptologicznej", nazwanej podobnie - "The Bomb". Rozbudowa Bletchey (nowe urządzenia, zwiększanie liczby pracowników) trwała nieprzerwanie i pod koniec wojny ośrodek liczył ponad 10 tys. osób.
Stefan Bałuk "Starba"

Druga część artykułu ukaże się w poniedziałek.


Ppłk Stefan Bałuk "Starba"...

Ppłk Stefan Bałuk "Starba" (ur. 1914 r.), uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., przez Węgry, Rumunię i Bliski Wschód dotarł do Francji. Następnie przebywał w Wielkiej Brytanii będąc oficerem 10 BKPanc. Przeszedł przeszkolenie w wywiadzie. 29 grudnia 1942 r. został zaprzysiężony jako cichociemny; zrzucony do kraju 9/10 kwietnia 1944 r. Otrzymał przydział do Wydziału Techniczno-Legalizacyjnego Oddziału II Komendy Głównej Armii Krajowej, pełniąc funkcję kierownika specjalnej pracowni fotograficznej. W Powstaniu Warszawskim m.in. w oddziale osłonowym KG AK. W 1945 r. powrócił z niewoli do Kraju. Po aresztowaniu przez UB przez 15 miesięcy był przetrzymywany w śledztwie w MBP. Autor cenionej dokumentacji fotograficznej z lat 1939-44, licznych wystaw, m.in. o Enigmie.

1 września 1939 r. Niemcy napadli na Polskę i rozpoczęła się
II wojna światowa. Po kilku dniach blitzkriegu Sztab Generalny Wojska Polskiego, zdając sobie sprawę, że kraj wkrótce zostanie zajęty przez nieprzyjaciela, nakazał ewakuację Sekcji BS-4.
Po licznych dramatycznych przejściach, m.in. bombardowaniu pociągu, którym jechali członkowie sekcji oraz zniszczeniu posiadanych "bomb" - sprzętu i dokumentów, aby ustrzec je przed ewentualnym dostaniem się w ręce wroga - cała przedwojenna Sekcja BS-4 wraz z Rejewskim, Różyckim i Zygalskim dotarła bezpiecznie do Ambasady Francuskiej w Bukareszcie w neutralnej Rumunii. W końcu września 1939 r. z Bukaresztu kryptoanalitycy zostali tajnie ewakuowani do Paryża. Tą samą drogą dotarli do Francji prawie wszyscy inżynierowie z fabryki AVA.

Ośrodek "BRUNO"

Po przybyciu do Francji płk G. Bertrand zebrał Polaków w Chateau de Vignolles w miejscowości Gretz Armainvillers, około 40 km na północ od Paryża. Powstał tam wspólny polsko-francuski ośrodek radiowywiadu, który otrzymał kodową nazwę "BRUNO" - dowodził nim płk Gustave Bertrand, a ze strony polskiej płk dypl. Gwidon Langer. Do ośrodka dołączył wkrótce kpt. Kenneth Mc Farlane ps. "Pinky", przedstawiciel wywiadu brytyjskiego. Przez kanał La Manche przerzucono linię dalekopisową, łączącą "BRUNO" z brytyjskim centrum dekryptażu w Bletchey. Wspólna francusko-brytyjska stacja przechwytywania radiogramów niemieckich i włoskich została umieszczona na wysepce Sainte Margarite koło Cannes.
Pod koniec października 1939 r. ośrodek "BRUNO" zaczął normalnie funkcjonować. W jego skład wchodziły: sekcja francuska (ok. 50 osób), polski zespół kryptologiczny (15 osób), zespół hiszpański (7 osób). Łącznie ponad 70 osób. W książce o Enigmie płk Bertrand pisze o ponad dwudziestu rodzajach niemieckich depesz rozwiązywanych w "BRUNO". Głównie dotyczyły one składu wielkich niemieckich jednostek, gotowości bojowej, rozkazów bojowych, rozkazów dla lotnictwa oraz zamierzeń strategicznych. Na podstawie odczytanych depesz naczelnego dowództwa Wehrmachtu, sztaby alianckie zostały powiadomione z kilkudniowym wyprzedzeniem o planowanym ataku na Norwegię (8 kwietnia 1940 r.), a następnie o agresji na Holandię i Belgię (10 maja 1940 r.). W tym czasie część ośrodka "BRUNO" przeniesiono do głównej kwatery Deuxieme Bureau w Paryżu.
Tuż przed 10 maja 1940 r. Niemcy znów radykalnie zmienili metody używania Enigmy. Trzeba było nadludzkich wysiłków, aby ponownie złamać szyfry. 20 maja 1940 r. dekryptaż został wznowiony.

Ośrodek "CADIX"

Po ataku Niemiec na Francję, 10 czerwca nastąpiła ewakuacja ośrodka "BRUNO", który po krótkim postoju w mieście La Ferte Saint Aubin dotarł do Vensat w Masywie Centralnym. Tam wznowiono dekryptaż, ale francuski Sztab Generalny już nie odpowiadał.
24 czerwca 1940 r. nastąpiła kapitulacja Francji. Ośrodek "BRUNO" dotarł do Tuluzy, skąd płk Bertrand trzema samolotami wojskowymi przewiózł 15 Polaków i 7 Hiszpanów do Algieru.
Po kapitulacji Francji oraz częściowej okupacji kraju nastąpił rozłam wśród oficerów francuskich. Część wierna Petainowi podporządkowała się rządowi w Vichy, druga - składająca się z prawdziwych patriotów, do których należał płk Bertand - zdecydowała się kontynuować walkę.
Rozpoczął się nowy okres pracy w głębokiej konspiracji. W nieokupowanej części Francji, w małym miasteczku Uzes zakupiono willę Domaine les Fouzes. We wrześniu 1940 r. w małych grupkach, wyposażeni w lewe papiery, Polacy zaczęli wracać do Francji. Na początku października 1940 r., trzy i pół miesiąca po klęsce Francji, wznowił działalność reaktywowany ośrodek o kryptonimie "CADIX". Składał się z 15 Polaków, 7 Hiszpanów, 9 Francuzów - razem 32 osoby. Na początku 1941 roku zorganizowano zamorską filię "CADIX" w willi Kouba na przedmieściu Algieru. Kierownikiem był major Maksymilian Ciężki. Co pewien czas (3-4 miesięce) wymieniano z ośrodkiem w Uzes poszczególnych kryptologów. Jedna z tych podróży skończyła się tragicznie. Statek "Lamoriciere", płynący z Algieru do Francji zatonął. Zginęli wówczas Jerzy Różycki, Jan Garliński i Piotr Smoleński oraz oficer francuski por. Francais Lane.
W końcu września 1942 r., na południu Francji, w tzw. Wolnej Strefie pojawiła się specjalna grupa niemieckiego kontrwywiadu, która rozpoczęła poszukiwania. 8 listopada 1942 alianci wylądowali w Afryce Północnej. Wojska hitlerowskie zajęły południową Francję (12 listopada 1942 r.), ale już 9 listopada 1942 r. ośrodek "CADIX" został całkowicie ewakuowany z rejonu Uzes.
W czasie trzyletniej tajnej pracy w ośrodku "CADIX" polscy kryptolodzy odczytali ogółem 4.679 niemieckich szyfrogramów - ogólny bilans to blisko 9.000 rozszyfrowanych depesz Wehrmachtu, SS, gestapo oraz innych resortów III Rzeszy.

Losy odkrywców

Różnie potoczyły się dalsze losy polskich kryptologów. Matematycy Rejewski i Zygalski przez "zieloną granicę" w Pirenejach przekradli się do Hiszpanii. Po aresztowaniu, przez kilka miesięcy byli przetrzymywani w więzieniu. W końcu udało się im dostać przez Portugalię na Wyspy Brytyjskie. Zostali przydzieleni do jednostki radiowej Sztabu Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych w Stanmore-Boxmoor pod Londynem, gdzie pracowali do końca wojny.
Po wojnie Marian Rejewski wrócił do kraju. Henryk Zygalski osiadł w Anglii.
W marcu 1943 r., podczas próby dostania się do Hiszpanii, zostali aresztowani przez hitlerowców: płk Gwidon Langer, mjr Maksymilian Ciężki, inż. Palluth i E. Fokczyński. Langer i Ciężki zostali zesłani do oflagu Schloss-Eisenberg, a Palluth i Fokczyński do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Palluth zginął w czasie alianckiego nalotu, Fokczyński zmarł z wycieńczenia.

Polski wkład w zwycięstwo

Właściwa, kompletna ocena wagi i znaczenia dla losów II wojny światowej faktu złamania przez polskich matematyków kodów szyfrowych Enigmy, a następnie działalności ośrodków "BRUNO", "CADIX" i Bletchey, będzie niemożliwa do czasu udostępnienia historykom archiwów brytyjskich, zawierających dane na ten temat. Nasuwa się jednak obrazowe porównanie do dwóch przeciwników grających w karty, przy czym jeden z nich doskonale wie, jakimi atutami rozporządza druga strona. Oto kilka ważnych przykładów z czasu II wojny światowej.
W czasie bitwy powietrznej o Wielką Brytanię (Battle of Britain), dzięki dekryptażom Enigmy dowództwo brytyjskiego lotnictwa myśliwskiego znało dokładnie daty, godziny, kierunki i cele Luftwaffe. Bitwa o Anglię wygrana została przede wszystkim dzięki męstwu lotników brytyjskich i sprzymierzonych, wśród których było wielu Polaków, ale olbrzymią rolę w tym sukcesie odegrała Enigma.
Również armia i marynarka włoska posługiwały się Enigmą. W dniach 26 i 27 marca 1941 r. dowództwo włoskiej marynarki wojennej zamierzało na wielką skalę przeprowadzić operację przeciwko alianckim konwojom na Morzu Śródziemnym. Jednak dzień wcześniej ośrodek w Bletchey przekazał admirałowi Cunnighamowi, dowódcy floty brytyjskiej, dokładne informacje o trasie i składzie floty włoskiej. Utworzony pospieszenie zespół okrętów brytyjskich wypłynął z Aleksandrii i przechwycił włoską formację. W bitwach w rejonie Gaudo i przylądka Matapan flota włoska została całkowicie rozgromiona i do końca wojny nie odegrała już żadnej roli.
W czasie kampanii we Włoszech alianckie operacje desantowe oraz ruchy wojsk sprzymierzonych były kierowane w oparciu o informacje z Bletchey, które na podstawie rozszyfrowanych meldunków Enigmy dostarczały danych odnośnie do dyslokacji i liczebności wojsk Osi.
W czasie Bitwy o Atlantyk, w okresie od połowy 1941 r. do końca 1944 r., ośrodek w Bletchey dostarczył do Ośrodka Wywiadu Operacyjnego Admiralicji Brytyjskiej około 324 tys. rozszyfrowanych radiogramów Enigmy dotyczących wojny na morzu.
Pierwsze zdobyte dzięki Enigmie informacje o tajemniczej Wunderwaffe, czyli rakietach V-1 i V-2, pojawiły się już na początku 1943 r. i dotyczyły wzmocnienia obrony przeciwlotniczej niemieckiej stacji doświadczalnej w Peenemünde, którą alianckie lotnictwo zniszczyło w nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 r. W końcu maja 1944 r. jeden z odczytanych meldunków ujawnił, że do podjęcia ataku na Wielką Brytanię jest już gotowych 50 wyrzutni. 13 czerwca 1944 r. spadła na Anglię pierwsza bomba latająca V-1. Od tego dnia szczególną uwagę skierowano na meldunki Enigmy dotyczące dyslokacji wyrzutni, które następnie były bombardowane przez lotnictwo alianckie.
6 czerwca 1944 r. (D-day) nastąpiła aliancka operacja desantowa w Normandii. W jej przygotowaniu Enigma-Ultra pozostała głównym, o strategicznym znaczeniu źródłem informacji dla utworzonej w lutym 1944 r. Kwatery Głównej Alianckich Sił Ekspedycyjnych pod dowództwem generała Dwighta Eisenhowera. Przyczyniła się również do wprowadzenia specjalnych czynności maskujących właściwe przygotowanie do inwazji kontynentu i wprowadzenia Niemców w błąd odnośnie do prawdziwych miejsc lądowania wojsk sprzymierzonych.
Przytoczone fakty, zdarzenia, nazwiska osób i ich osiągnięcia udowadniają bezspornie główną i olbrzymią rolę polskich matematyków w złamaniu szyfrów niemieckiej Enigmy oraz produkcji jej kopii przez polskich inżynierów. Był to bezcenny wkład polskiego wywiadu w zwycięstwo sprzymierzonych w II wojnie światowej.

Przemilczana prawda

Na temat Enigmy ukazało się po wojnie wiele książek i publikacji. Niestety, nie zawsze zgodnych z prawdą oraz przemilczających rolę polskich matematyków. Być może dzieje się tak dlatego że do tej pory Brytyjczycy nie ujawnili ani jednego dokumentu, który umożliwiłby historykom zbadanie faktów dotyczących działań ośrodka w Bletchey w latach II wojny światowej. Wyjątkiem w tej zmowie milczenia są prace generała G. Bertranda oraz profesora Gordona Welchmana, którzy jako naoczni świadkowie podają prawdziwe informacje, dokumentujące główną rolę polskich kryptologów w złamaniu tajemnicy Enigmy.
Wyświetlany obecnie film o Enigmie producenta Micka Jaggera, według powieści Roberta Harrisa, ani słowem nie wspomina o polskim udziale w złamaniu kodu Enigmy i jest bajką wyssaną z palca. Jedyny Polak występujący w filmie, o nazwisku Pulkowski, jest zdrajcą współpracującym z Niemcami! Ten film obraża uczucia naszego Narodu i zadaje kłam historycznej prawdzie. (podkr. moje - WK.)
Stefan Bałuk "Starba"

Przy opracowaniu artykułu korzystano z opracowań: Władysław Kozaczuk "W kręgu Enigmy", Krzysztof Gaj "Szyfr Enigmy" i Brian Johnson "Sekrety drugiej wojny światowej".

Witam,

Im dalej od zakonczenia II wojny swiatowej tym wiecej mitow narasta wokol historii zlamania tajemnicy niemieckiej maszyny szyfrujacej Enigma. Historycy sa zgodni, ze wglad do tajnej korespondencji niemieckiej był najwiekszym sukcesem Sprzymierzonych, pozwolił skrocic znacznie działania wojenne i uratował zycie trudnej do oszacowania liczbie zolnierzy alianckich. Rozbieznosci pojawiaja sie dopiero, gdy przychodzi przypisac zaslugi.

Coraz czesciej kwestionuje sie dokonania polskich kryptoanalitykow, ktorzy pierwsi zlamali tajemnice Enigmy i przez 7 lat mieli jedyni dostep do tajnej korespondencji III Rzeszy zanim podzielili sie swymi osiagnieciami ze sluzbami deszyfrazu Francji i Wielkiej Brytanii.

Roznice w historycznej ocenie dokonan tłumaczy sie zazwyczaj brakiem dostepu do odpowiednich materialow zrodlowych. Dlatego tez SPYBOOKS (www.spybooks.com) opublikowal DOKUMANTACJE ENIGMY - pierwszy na swiecie zbior relacji, notatek i dokumentow zwiazanych z historia zlamania szyfru Enigmy. Sa to w wiekszosci niepublikowane relacje, komentarze i uwagi sporzadzone przez Mariana Rejewskiego, kryptoanalityka Biura Szyfrow Oddzialu II Sztabu Glownego - matematyka, ktory stworzyl teoretyczny fundament odczytywania maszynowego szyfru Enigmy.

Zapraszam do zapoznania sie z tym unikalnym zbiorem i zawiadomienie znajomych o jego istnieniu.

Dr. Rafal Brzeski, www.spybooks.com
[koniec notki redakcyjnej - WK]

Ppłk Stefan Bałuk "Starba", Nasz Dziennik, 2002-02-01

powrot