Rozmowa z dr. Aleksandrem Kormanem, historykiem, badaczem dziejów ludobójstwa UPA na ludności polskiej na Kresach Południowo-Wschodnich II Rzeczypospolitej

Pochodzi Pan z Kresów. Od 1938 r. był Pan członkiem I Męskiej Kresowej Drużyny im. ks. Józefa Poniatowskiego w Podwołoczyskach, położonych nad Zbruczem. Powiat Skałat (województwo tarnopolskie), do którego przynależała ta miejscowość, zamieszkany był w ponad 50 proc. przez ludność polską. Ją także dotknęły zbrodnie ludobójstwa dokonywane przez OUN-UPA. Czy to właśnie przeżycia z dzieciństwa sprawiły, że zajął się Pan badaniem stosunków polsko-ukraińskich na południowo-wschodnich ziemiach II RP?

- Wiele osób sądzi, że skoro zajmuję się tą problematyką, to znaczy, że sam w jakiś sposób zostałem dotknięty zbrodnią ludobójstwa: że zamordowano mi kogoś z rodziny albo sąsiadów. Osobiście nie doznałem żadnego uszczerbku na zdrowiu, nie ucierpiał też nikt z mojej rodziny. Jednak w okolicznych wsiach i miasteczkach popełniono tyle zbrodni, że nie sposób było pozostać obojętnym na wieść o nich. Przedstawienie prawdy historycznej i ocalenie jej od zapomnienia jest obowiązkiem nas żyjących wobec tych, którzy zmarli okrutną śmiercią tylko dlatego, że byli Polakami. Ksiądz Józef Anczarski w swoich kronikarskich zapiskach z lat wojny zanotował: "Niechaj ci, którzy ulegają złudzeniom... Niech choćby w części odczują ból i katusze tych, którym wydłubano oczy, wycięto języki i łamano kości. Niech odczują tragedię żony i matki, brata i siostry. (...) Życie jest największą ludzką wartością". Dla historyka docieranie do prawdy powinno być najważniejszą sprawą. Tym, którzy mają wątpliwości co do konieczności utrwalania zbrodni ludobójstwa, pragnę krótko odpowiedzieć: trzeba to czynić, ażeby stosunki polsko-ukraińskie były oparte na prawdzie. Dlatego dla poprawy stosunków polsko-ukraińskich trzeba dokumentować zbrodnie OUN-UPA. Nie da się budować wzajemnych relacji na zakłamaniu. Mniej boli pisanie okrutnej prawdy niż jej przemilczanie.

Z dzieciństwa pamięta Pan chyba, jakie stosunki panowały między Polakami a Rusinami (późniejszymi Ukraińcami) w Małopolsce Wschodniej przed eskalacją nienawiści, która znalazła swój wyraz w masowych mordach?

- Obie nacje żyły zgodnie obok siebie. Obchodzono razem święta, najpierw według kalendarza gregoriańskiego, potem juliańskiego. Kiedy swoje uroczystości mieli grekokatolicy, katolicy rzymscy nie wychodzili w pole. I odwrotnie. Pamiętam, że sam uczestniczyłem w procesji, która w święto Jordanu wychodziła z cerkwi nad pobliskie jezioro, by pobłogosławić wodę. Były wzajemne sympatie i sąsiedzkie przyjaźnie. Ja na przykład przyjaźniłem się z córką greckokatolickiego księdza. Mówiła ona dobrze po polsku, bo jej ojciec ożenił się z Polką. Dlatego ukraińscy szowiniści wywieźli go później na Sybir. Mieszane małżeństwa nie były w tamtych stronach rzadkością. W takiej sytuacji córka była chrzczona i wychowywana w wierze matki, a syn - ojca. Dlatego później dochodziło do takich tragicznych sytuacji, że osoba wstępująca do UPA musiała na to "zasłużyć", mordując np. matkę czy siostrę "Laszkę". Pamiętam, że w jednej ze znajomych rodzin matka była Polką, a ojciec Ukraińcem. Mieli syna, który chciał wstąpić do UPA. Postawiono mu wówczas warunek, że najpierw musi zabić własną matkę. Nie miał skrupułów: dlaczego, za co? Zwierzył się tylko własnemu ojcu, że nie wie, jak to zrobić. Ale w końcu stwierdził, że kiedy matka pójdzie do obory, by wydoić krowy, podejdzie z tyłu i uderzy ją siekierą w głowę. Rzeczywiście, kobieta poszła do obory, a syn za nią. Nie zauważył tylko, że tuż za nim podąża ojciec, który też ma siekierę. W ten sposób zginął syn, a nie żona. Ale przecież to nie umniejsza tragedii.

Czy mieszkając wśród Ukraińców można było wyraźnie wyczuć, jak narasta ich nienawiść w stosunku do Polaków?

- OUN rozszerzała nienawiść po mistrzowsku, np. poprzez księży greckokatolickich, którzy z ambon wzywali do wyrywania kąkolu z ukraińskiej pszenicy. Zdarzało się, że stawali na czele bojówek, święcili narzędzia zbrodni: widły, noże, siekiery, kosy. Wmawiano prostym ludziom, że do wolnej Ukrainy można dojść tylko po trupach Polaków. Poza tym tworzono psychozę strachu, próbując do grona zbrodniarzy wciągnąć jak najwięcej osób. Niekiedy kazano Ukraińcowi, by zabił sąsiada zza miedzy. Gdy ten nie chciał, mówiąc: "My z Lachamy dobre żyły", sam był okrutnie męczony i mordowany.

W czym upatruje Pan źródła nienawiści Ukraińców do Polaków?

- Podstawowe zło, z którego wyrosły zbrodnie ludobójstwa, miało swoje źródło w aberracji nienawiści szewczenkowskiej. To właśnie wiersze Tarasa Szewczenki, takie jak poemat "Hajdamacy" czy "Do Polaków", nawoływały do mordowania katolickich księży, bo "Już Ukraina jęczy, płacze,/ Już się zaczęła uczta krwawa./ A ksiądz bez przerwy wyśpiewuje/ Wściekle: "Te Deum! Alleluja!...".
Znajdziemy tam także podżeganie do mordowania "lechickich" dzieci. Niestety obecnie znów utwory Szewczenki są na Ukrainie w kanonie lektur szkolnych. Młode pokolenie wychowuje się w duchu nienawiści do wszystkiego, co polskie.

W książce "Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej" wspomina Pan, że Ukraińcy stosowali aż 362 sposoby na uśmiercenie Polaków. Tego spisu metod - źródłowo udokumentowanych - stosowanych przez OUN-UPA wobec spokojnej kresowej ludności polskiej nie da się czytać obojętnie. Jak to możliwe, że ludzie mogli być gorsi od bestii?

- Zbrodnia przeciw ludzkości popełniona przez ukraińskich terrorystów może być przedmiotem badań nie tylko historyków, prawników, socjologów, ekonomistów, ale także i psychiatrów. Oprawcy OUN-UPA zabijali z chęci i potrzeby zabijania, aby drwić i rozkoszować się swoim bestialskim okrucieństwem, aby upajać się widokiem tortur, męczarnią zarówno dorosłych, jak i dzieci oraz rozpaczą bezbronnych ofiar. Metody tortur fizycznych i psychicznych oraz różnych okrucieństw były niejako ujednolicone i występowały na całych południowo-wschodnich ziemiach II RP w sposób identyczny bądź analogiczny. Można było odnieść wrażenie, że tych straszliwych mordów dokonywali specjalnie w tym celu przeszkoleni przez OUN ludzie, pochodzący z negatywnej selekcji swoich członków. Znany rosyjski literat Aleksander Sołżenicyn wymienił ponad 50 metod tortur stosowanych w śledztwie przez NKWD, np. zdejmowanie paznokci czy przypalanie ciała rozpalonym papierosem. Członkowie OUN-UPA, banderowcy, prześcignęli znacznie NKWD, stosując o wiele liczniejsze i okrutniejsze rodzaje tortur wobec Polaków, a niekiedy i wobec swoich rodaków nieakceptujących ich zbrodniczych praktyk. Jeszcze dzisiaj, po upływie 60 lat od tych tragicznych wydarzeń, ci, którzy ocalili życie, przy relacjonowaniu swoich przeżyć nie mogą opanować drżenia rąk i szczęk, a głos więźnie im w krtani. Na ich oczach dokonywały się rzeczy straszliwe, przechodzące ludzkie pojęcie.

Niestety wielu historyków, a także polityków, nadal przedstawia zakłamaną wersję historii, wskazując, że nie tylko Ukraińcy mordowali Polaków, ale również Polacy Ukraińców. Jako dowód przytacza się sławetną akcję "Wisła" i istnienie obozu w Jaworznie...

- Po przesunięciu granicy państwowej do Polski przemieściło się ok. 2500 członków UPA i 200 Służby Bezpeky OUN. Kontynuowały one w dalszym ciągu zbrodnie ludobójstwa polskiej ludności na Przedkarpaciu i w Beskidach Wschodnich Karpat, tzw. Bieszczadach, zmierzając do oderwania integralnej południowo-wschodniej części już i tak poważnie zmniejszonego terytorium II RP - Chełmszczyzny, Podlasia i Bieszczad - i przyłączenia ich do Ukrainy. Rozpowszechniali oni hasło: "Polacy do ziemi, Niemcy do Berlina, po Rzeszów Ukraina". W zaistniałej sytuacji była to rebelia nielojalnych obywateli polskich wobec państwa polskiego. Dlatego operacja "Wisła" była w pełni uzasadniona. Przesiedleni otrzymali nie tylko pomoc finansową i materialną, ale osiągnęli również wysoki awans cywilizacyjny, a być może uratowali także życie, opuszczając teren starć zbrojnych z ukraińskimi rebeliantami. Przesiedlenie nie było więc żadną represją, lecz niezbędną prewencją zastosowaną w interesie państwowym. W tej odwetowo-obronnej akcji zginęło około 400-500 Ukraińców. Ale te liczby już się podnosi do 2 tys., a jedno ze źródeł ukraińskich za granicą mówi, że było 30 tysięcy. Podobnie fałszuje się sprawę Centralnego Obozu Pracy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Jaworznie. Obóz ten miał charakter karny. Osadzani tam byli początkowo esesmani i volksdeutsche, a potem akowcy, członkowie WiN, patriotyczna młodzież szkolna, harcerze Szarych Szeregów oraz polscy żołnierze powracający do Ojczyzny, którzy służyli w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. W latach 1947-1949 byli tam również członkowie OUN-UPA, uznani za rebeliantów i nielojalnych obywateli polskich. Ci ostatni byli w zdecydowanej mniejszości i dlatego twierdzenie, iż obóz w Jaworznie był utworzony dla niewinnych Łemków i Ukraińców, jest fałszowaniem prawdy historycznej. Poza tym żaden z nich nie został zamordowany: śmierć 161 Ukraińców spowodowała epidemia tyfusu. My nie mordowaliśmy Ukraińców. Jako zaprzysiężony żołnierz AK a później jako historyk nie słyszałem o jakimkolwiek przypadku zemsty na Ukraińcach. A przecież często wiedziano, kto mordował, ale nie pozwalano mścić się pod karą śmierci. A oni dzisiaj mówią: my was, wy nas. To był odwet.

Czy jest szansa, że nagłośnienie ludobójstwa UPA na ludności polskiej przyczyni się do pojednania i przeproszenia przez władze Ukrainy za te zbrodnie?

- Zbrodnia ludobójstwa dokonana przez terrorystów OUN-UPA na kresowej ludności polskiej powinna stać się elementem naszej pamięci historycznej, nie dla budzenia odwetu i dzielenia obydwu narodów, ale dla potępienia zbrodni, a następnie zbliżenia, współpracy i być może pojednania w przyszłości. Niezwykle pilną sprawą jest przerwanie tego upokarzającego milczenia. Trzeba to uczynić w imię godności narodowej i prawdy historycznej. Setki tysięcy obywateli naszego kraju mają prawo do publicznego uczczenia pamięci ofiar ludności polskiej na Kresach i potępienia zbrodniarzy. Niestety nawet obchody rocznicowe pokazują, jak wiele jest prób zafałszowań naszej historii najnowszej. Prawda, zwłaszcza o zbrodniach UPA, jest gorzka i bolesna. Ale tylko jej poznanie, uznanie i przeproszenie za całe zło może sprawić, że sąsiadujące ze sobą narody, które przed wiekami żyły w pokoju, będą mogły utrzymywać stosunki pozbawione fałszu, zakłamania i obłudy. Jedno zwykłe "przepraszam"... Czekają na to słowo rodziny tych wszystkich, którzy zginęli w okrutnych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

Dziękuję za rozmowę.

Ewelina Igańska, Nasz Dziennik, 2003-07-17

powrot