Salomon Morel zatrzymaÅ‚ grupÄ™ mÅ‚odych więźniów przy bramie i razem ze swym "gorylem" podszedÅ‚ do Janka. Sierżant podaÅ‚ mu kozik. ChÅ‚opiec skurczyÅ‚ siÄ™ i czekaÅ‚ w napiÄ™ciu na cios

Jan Maciej Hołuj mieszka w Osieczanach koło Myślenic. W październiku skończy 70 lat. Kiedy jesienią zeszłego roku przyjechałem do Myślenic, przekonałem się, że jego myśli nieustannie krążą wokół niezakończonej sprawy sprzed ponad półwiecza. Kiedy miał lat 16 i 5 miesięcy, stanął przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Krakowie jako niebezpieczny dla Polski "Ludowej" przestępca-spiskowiec. Na podstawie kodeksu karnego wojska polskiego oraz tzw. małego kodeksu karnego został skazany na 3 lata więzienia. Karę odbywał w "więzieniu progresywnym" w Jaworznie. Gdy wychodził z więzienia, skrupulatny strażnik zapisał, że ma na sobie kurtkę, sweter, marynarkę, koszulę, szalik, spodnie, buty i kalesony. Z takim majątkiem Maciek powracał do "normalnego" życia. Wychodził nieco wcześniej, korzystając z amnestii, którą władza wspaniałomyślnie uchwaliła dla takich jak on, "celem upamiętnienia uchwalenia w dniu 22 lipca 1952 r. konstytucji PRL". Cieszył się, bo było to sześć dni przed Wigilią Bożego Narodzenia.

Wolne Podhale

W Myślenicach po wojnie mówiło się dużo o oddziale majora Józefa Kurasia "Ognia", który od kwietnia 1945 r., po naocznym przekonaniu się, jak działa komunistyczna bezpieka, zaprzysiągł walkę z nowym okupantem. "Ogień" [więcej na temat "Ognia" w opracowaniu i "Jak to z 'Ogniem' było naprawdę" - wtr. red. NW] zwalczał konfidentów UB i PPR, a przy okazji liczne wówczas grupy rabunkowe. Niektóre wieści o akcjach "Ognia" rozpalały wyobraźnię młodzieży, na przykład rozbicie UB w Nowym Targu, skąd do Myślenic jest tylko 50 km. W okresie komunistycznej kampanii propagandowej przed referendum 1946 r. i sfałszowanymi wyborami w styczniu 1947 r. "Ogień" działał na terenie całego województwa krakowskiego - od pogranicza słowackiego aż po Miechów. Był stronnikiem PSL, jego ojciec był przed wojną działaczem ludowym w Waksmundzie. Ludzie w Myślenicach wiązali duże nadzieje z PSL i Stanisławem Mikołajczykiem, więc "Ogień" tym bardziej był im bliski. Partyzanckie zgrupowanie "Ognia" liczyło w pewnym okresie około tysiąca żołnierzy podzielonych na samodzielne kompanie. W wielu rejonach województwa spowodowali, że pepeerowcy ze strachu się zakonspirowali! Śmierć "Ognia" w lutym 1947 r. była początkiem jego legendy trwającej do dziś. W blasku tej legendy rodziły się młodzieżowe, antykomunistyczne grupy oporu.

W harcówce

W połowie stycznia 1949 r. w świetlicy harcerskiej przy Rynku 11 w Myślenicach spotkało się czterech piętnastolatków. Nie była to zwykła zbiórka harcerska. Tadeusz Pytlik, Janek Hołuj, Stefan Tula i Bronek Święch dyskutowali o tym, co się dzieje w Polsce. Niedawno odbyło się "zjednoczenie" resztek PPS-u z komunistami i powstała PZPR. Od czasu sfałszowanych wyborów do Sejmu komuniści czuli się coraz pewniej. Chłopcy stwierdzili, że nie można siedzieć z założonymi rękami. Słyszeli o planach likwidacji drużyn starszoharcerskich, o planach przekształcenia polskiego harcerstwa w organizację podobną do sowieckich pionierów. Postanowili utworzyć tajną drużynę ZHP, wzorowaną na harcerstwie przedwojennym; "takim, które istniało jeszcze po wojnie, do 1947 r.". Na którejś z kolejnych zbiórek ustalili nazwę: Tajny ZHP "Sępy". Była to chyba jedyna antykomunistyczna organizacja młodzieżowa, która posługiwała się własną pieczątką. Kiedy Janek wyrabiał pieczątkę, wyjaśnił, że litera "T" w skrócie TZHP oznacza "Tatrzański". Już na pierwszej zbiórce Maciek został dowódcą "Sępów".

O roku ów...

Rok 1949 był pamiętny dla Polski jako czas instalowania we wszystkich dziedzinach życia instytucji państwa totalitarnego. Z dnia na dzień powstawały kolejne "przedsiębiorstwa państwowe", które ograniczały indywidualną przedsiębiorczość, tak potrzebną w zrujnowanym wojną kraju. W końcu ograniczono ją do posłuszeństwa władzy i do absurdalnego "współzawodnictwa pracy", które deprawowało ludzi, niszczyło jakość pracy i odbierało szacunek do niej. Właśnie umarł Wincenty Pstrowski - narzędzie i ofiara komunistycznej propagandy, inicjator nikomu niepotrzebnej akcji "Kto wyrąbie więcej niż ja". Polska ulica skomentowała jego śmierć krótko: "Jeśli chcesz iść na sąd Boski, pracuj tak jak Witek Pstrowski". Niebawem pojawi się na jego miejsce górnik Wiktor Markiewka, który rozpocznie nową, koszmarną formę "współzawodnictwa" - długofalowe zobowiązania produkcyjne, na przykład z okazji rocznicy rewolucji bolszewickiej czy 70. urodzin Stalina, które przypadały na koniec 1949 roku.
27 stycznia pojawił się okólnik ministra administracji o stosowaniu przymusu administracyjnego przy wprowadzaniu reformy rolnej. 12 lutego utworzono Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR). 29 marca powstało przedsiębiorstwo państwowe Nowa Huta, które miało swą obecnością spacyfikować "reakcyjny" Kraków. 1 lipca pojawiła się nowa ustawa o związkach zawodowych. Teraz mogły one powstawać jedynie w ramach komunistycznej Centralnej Rady Związków Zawodowych. Rejestracja sądowa związków stanie się możliwa dopiero w roku 1980 dzięki "Solidarności". 8 listopada powołano przymusowe zrzeszenia prywatnego handlu i usług. Było to zwieńczenie komunistycznej "bitwy o handel". Już na początku roku powstała w Moskwie Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej - narzędzie pełnego podporządkowania Polski i innych krajów rządzonych przez komunistów Związkowi Sowieckiemu. 12 maja wprowadzono koncesję na "nieuspołecznioną" działalność poligraficzną. Od tej pory każda litera powielona na terenie Polski trafiała pod kontrolę państwa. Z czasem maszyny do pisania, jako niebezpieczne narzędzia wolnego słowa, trzeba było rejestrować w urzędzie, gdzie bezpieka pobierała próbki kroju czcionek i odbicia liter na papierze, by bezbłędnie ustalić właściciela każdej maszyny w Polsce!
Sowietyzacji gospodarki towarzyszyła próba sowietyzacji ludzkiego ducha. 1 kwietnia wprowadzono nieformalny zakaz zawierania ślubów kościelnych dla oficerów i podoficerów zawodowych wojska. Wprowadzono też ślubowania państwowe i przyrzeczenia służbowe dla pracowników państwowych, które miały przywiązać tych ludzi do państwa komunistycznego - tak jak niegdyś rosyjskich czynowników do cara. Na podstawie "wytycznych" ministra sprawiedliwości, naruszenie tajemnicy służbowej traktowane będzie jako szpiegostwo. O tym, co jest szpiegostwem, decydowała bezpieka. Iluż wspaniałych ludzi, uznanych przez komunistów za wrogów, straciło wówczas życie za "szpiegostwo"! 2 sierpnia ograniczono w programach szkół średnich naukę języków obcych do dwóch, w tym obowiązkowy stał się rosyjski. 5 sierpnia ogłoszono dekret o wolności sumienia i wyznania. W rzeczywistości służył on ograniczeniu wolności religijnej i był początkiem wielkiej kampanii przeciwko Kościołowi. Była to odpowiedź na dekret Piusa XII z 20 czerwca, zawierający ekskomunikę komunistów i ich sprzymierzeńców. 18 sierpnia wydano prawo o stowarzyszeniach, które ograniczało prawa kongregacji religijnych i rozwiązywało stowarzyszenia religijne, w tym Akcję Katolicką. Bezpieka przygotowywała pokazowy "proces" Ojców Bonifratrów kierujących zakładem dla dzieci epileptycznych we Wrocławiu. Oskarżono ich o bicie dzieci i zabranianie im wstępowania do ZMP. Rozgłos wokół "procesu" miał służyć osłabieniu charyzmatycznej roli braci od św. Jana w opiece nad biednymi i upośledzonymi. Państwowe zakłady opiekuńcze będą ich teraz uszczęśliwiać widokiem portretów Stalina, Rokossowskiego i Bieruta na ścianach.
Kiedy w lipcu gruchnęła wieść o cudzie; o tym, że Matka Boża z katedry lubelskiej zapłakała, przed katedrą pojawiły się tłumy. Tak jak zawsze w ciężkich dla Polaków chwilach śpiewano "Pod Twoją obronę uciekamy się...". Władze komunistyczne usunęły wiernych przy użyciu siły, było wielu rannych i jedna ofiara śmiertelna.
Przy tym wszystkim komuniści ogłaszają kolejne "sukcesy" w budowie "socjalizmu" i następne akcje propagandowe. 6 listopada przybywa do Polski marszałek sowiecki Konstanty Rokossowski, któremu propaganda przykleja gębę "syna kolejarza z Warszawy", wracającego na łono Ojczyzny. Dzień później zostaje on marszałkiem Polski i ministrem obrony narodowej! Wielkim "sukcesem" ludowego państwa będzie zniesienie 29 listopada "dni bezmięsnych" w państwowym handlu i gastronomii...
Rok 1949 był Rokiem Chopinowskim i kontynuacją Roku Mickiewiczowskiego, zakończonego 28 stycznia 1950 r. postawieniem wieszczowi pomnika w Warszawie. W zeszytach uczniowskich pojawi się temat: "'Pan Tadeusz' - internacjonalizm poety". Cały ten rok można by więc spuentować słowami Adama Mickiewicza: "O roku ów!". Jednak ich sens będzie dramatycznie rozbieżny z atmosferą radości i oczekiwania w roku 1812.

Uczcimy 1 maja...

W roku 1949 odbyła się w Warszawie pierwsza w Polsce komunistycznej, wzorowana na sowieckich zwyczajach, defilada wojskowa z okazji 1 maja. Na rynkach wszystkich polskich miast stanęły trybuny, z których mieli przemówić do "ludu" miejscowi kacykowie - pod czujnym okiem sowieckich "doradców" i funkcjonariuszy UB.
Zastęp "Sępów" chciał uczcić 1 maja na swój sposób. Chłopcy postanowili spalić trybunę na myślenickim rynku! Od czasu styczniowego spotkania w harcówce organizacja się rozwinęła. Dołączyły do niej dziewczęta, które "w razie czego" miały pełnić funkcje sanitariuszek: Janka Krawczyk, Irka Puskarczyk i Hela Latoń. Jak w prawdziwej konspiracji pojawiły się pseudonimy. Janek był "Żubrem", Tadeusz to "Bem", Bronek - "Żbik", a Stefan - "Niedźwiedź". Dziewczęta przybrały pseudonimy równie urokliwe. Janka była "Szarotką", a Hela - "Sarną". Do grupy dołączył kuzyn Bronka - Wiesiek Święch "Zeus", który miał już kontakt z antykomunistyczną, harcerską grupą "Buki". Jej animatorem był Kazimierz Sobolewski - harcmistrz, były oficer AK, teraz działacz WiN. "Sępy" miały też kontakt z grupą "Zjawa", którą kierował, według danych UB, Tadeusz Jagosz. Sprzyjało im wielu myślenickich gimnazjalistów, bo tak naprawdę o "konspiracji" w tych warunkach nie mogło być mowy. Choć ujęta w ramy organizacyjne, młodzieżowa "konspiracja" tamtych czasów była przede wszystkim chęcią wykrzyczenia protestu przeciwko komunistycznym porządkom w Polsce. Dlatego tak łatwo było funkcjonariuszom UB stawiać przed sądami kolejne zastępy polskiej młodzieży.
Do spalenia trybuny ostatecznie nie doszło. Zwiadowcy "Sępów" obchodzili ją 30 kwietnia z każdej strony, lecz za każdym razem okazywało się, że jest pilnie strzeżona. Był to czas, kiedy w Polsce działało jeszcze nie tylko Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość", lecz także wiele innych grup antykomunistycznej konspiracji, także zbrojnej. 1 i 3 maja oraz czas poprzedzający te daty były dla bezpieki w całym kraju okresem pełnej mobilizacji.

Katyń - pamiętamy

Większość przedsięwzięć "Sępów" pozostała na etapie planów. Były one wielkie, bo myślenicka młodzież była przekonana, że "świat" nie pozwoli na komunizm w Polsce. Pod tym względem byli równie naiwni, jak dorośli konspiratorzy. W przewidywaniu przyszłego konfliktu szkolili się, poznając regulaminy wojskowe, zaopatrywali się (apteczki, namiot itp.) i planowali w decydującym momencie pójście do lasu. Szukali kontaktu z podziemiem zbrojnym. Gromadzili też broń, której w tamtym okresie nie brakowało. Za jedną sztukę płaciło się 2-3 tysiące złotych. Chłopcy wiedzieli, jak należy się z nią obchodzić, chociaż nigdy, aż do aresztowania, nie zrobili z niej użytku. Mieli 2 pistolety i rozglądali się za następnymi. Spodziewali się wojny, która wygoni Sowietów z Polski. Ojciec Tadeusza był w AK (syn nieraz widział broń w jego ręku). Figurował na liście NKWD i praktycznie w latach 1945-1947 nie było go w domu, ukrywał się. To również miało wpływ na decyzję Tadeusza. Chłopiec wyobrażał sobie, że kiedy okupanci opuszczą Polskę, ojciec będzie mógł bezpiecznie wrócić do domu.
Harcerze dużo czytali. Najlepszą lekturą były "Kamienie na szaniec" Aleksandra Kamińskiego - powszechnie już wówczas znane, wydane najpierw konspiracyjnie, a po raz drugi w lipcu 1944 r. Miał powstać nawet film na podstawie tej książki, ale komunistyczne koncepcje wychowania młodzieży ulegały tak szybkiej sowietyzacji, że niebawem zarówno książką, jak i samym autorem (do 1948 r. wiceprzewodniczącym ZHP, przedtem redaktorem "Biuletynu Informacyjnego" Komendy Głównej AK) zajęły się cenzura i bezpieka.
Przygotowując się do walki, "Sępy" zajmowały się małym sabotażem, naśladując w tym bohaterów "Kamieni na szaniec". Dziewczęta i chłopcy wypisywali i kolportowali ulotki antykomunistyczne, m.in. o Katyniu.
Nie było żadnych oficjalnych danych, więc korzystali z zachowanych niemieckich plakatów informacyjnych. Czas pokazał, że w tym przypadku Niemcy nie kłamali.

Harcerz pisze, redakcja donosi...

Kiedyś "Sępy" wpadły na szalony pomysł: - Napiszemy list do "Świata Młodych", w którym wygarniemy wszystko, o czym myślimy! 19 i 27 października powstały dwa listy, wysłane na wszelki wypadek z Krakowa. O tym, by redakcja je opublikowała, nie było mowy. Nie poszły też jednak do kosza. Trafiły do UB i do akt sprawy "Sępów"! W jaki sposób? To już sprawa "kuchni" pisma "młodzieżowego". Zresztą, skoro na niepokornych uczniów donosili wówczas na UB dyrektorzy szkół, to dlaczego "organ" odpowiedzialny za pionierskie wychowanie miałby tego nie robić?
Treść listów, będących później jedną z przyczyn uwięzienia chłopców, budzi po latach ogromne wzruszenie i warta jest zacytowania:
"My, jako harcerze, jużeśmy apelowali niejednokrotnie, aby na łamach pisma, które ma być przecież dla młodzieży harcerskiej, nie zamieszczano artykułów politycznych, propagandowych czy jakichś tam... Harcerzom, szczególnie takim jak dziś, potrzebne są ciekawe gawędy i opowieści. 'Świat Młodych' musi się stać jasnym i bezstronnym pismem, aby harcerz nie musiał patrzeć na artykuły, które wrogo, z pogardą występują przeciwko Kościołowi" (list z 19 października 1949 r.).
"Pragnęlibyśmy zwrócić się do referenta 'Świata Młodych', który ma na celu wychowanie polityczne harcerzy. Jest nim jakiś facet podpisujący się pseudonimem 'Paweł'. Czy w rękach władz naczelnych spoczywa decyzja, aby ten jegomość wrogo występował przeciwko religii, by uczył najmłodszą organizację, jaką teraz jest ZHP, nienawidzić Boga? Szanowny Panie Redaktorze, proszę mu powiedzieć, że z Bogiem wojny nie wygra..." (list z 27 października 1949 r.).
Jak widać, harcerze byli dobrze zorientowani w ówczesnych mechanizmach zniewolenia. Wyraźnie rozróżniają między "redaktorem" a "referentem" (takie stanowisko było w UB), który udając redaktora, wykonuje czarną robotę propagandową.

Puszkin i Judasz

W aktach sprawy "Sępów" znalazłem dokument, który nawet po latach budzi uśmiech. Referent UB z Myślenic donosi, że "będąc na zasadzce w mieszkaniu, celem ujęcia Tadeusza Pytlika", w czasie "tajnej kontroli" jego książek znalazł dwa listy podpisane pseudonimem "Puszkin". Ubowiec uznał to za ważne odkrycie. W rzeczywistości były to typowe listy koleżeńskie, pisane do Marysi Kubik i Anki Druzgałówny, a groźny "pseudonim" to fantazja Tadeusza. Właśnie obejrzał w kinie popularny wówczas film "Puszkin - młodość poety". Referent UB nazywał się Judasz...

Aresztowania i wyrok

W warunkach ograniczonej konspiracji i młodzieńczej egzaltacji musiało przyjść najgorsze. W styczniu 1950 r. myślenickie UB aresztuje harcerzy "Sępów". W mieszkaniach Janka, Tadeusza, Stefana Tuli i Bronka Święcha odbyły się rewizje, które przeraziły ich rodziców. Matka Janka pojechała do Krakowa, do znanego wówczas i wpływowego pisarza z kręgu komunistycznej "Kuźnicy" - Jana Hołuja. Był on dalekim krewnym Hołujów z Myślenic. Kobieta poprosiła o pomoc, ale pisarz odmówił. Usłyszała tylko: "Jakżeś go sobie wychowała, tak masz". Wracała do domu zgnębiona i przerażona tym, co może teraz spotkać syna, ale ten lęk przeplatała też duma: "Dobrze go wychowałam"...
Dwa miesiące uciążliwych, wielokrotnych przesłuchań. Janek i Tadeusz jako "niebezpieczni" przebywali cały czas w areszcie. Stefan i Bronek mieli zakaz oddalania się z miejsca zamieszkania. W marcu cała czwórka stanęła przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Krakowie. Przewodniczył mjr Hollitscher, oskarżał prokurator ppłk Piotr Smolnicki, który postawił chłopcom poważne zarzuty usiłowania zmiany przemocą ustroju państwa [!], rozpowszechnianie "wrogiej propagandy", która mogłaby "wyrządzić istotną szkodę interesom państwa polskiego bądź obniżyć powagę jego naczelnych organów" [!]. Ten ostatni zarzut to była czysta groteska. Jak można było "obniżyć powagę" różnych Bierutów, Minców, Bermanów i im podobnych, którzy w normalnym, wolnym państwie trafiliby na szubienicę za kolaborację z wrogiem i zdradę stanu?!
16 marca zapadł wyrok. Tadeusz i Janek otrzymali po 3 lata więzienia, Stefan 2 lata w zawieszeniu, Bronka uniewinniono. Żaden z chłopców nie skończył jeszcze w tym momencie 17 lat. Kiedy zaczynali działalność, nie mieli jeszcze lat 16.
Koleżanki i koledzy z gimnazjum, którzy byli "zamieszani" w sprawę przez samo to, że znali "wrogów ludu", zostali poddani zabiegom znanym z sowieckiej pedagogiki Makarenki. Organizowano szkolne "sądy", kazano im się publicznie kajać, niektórych wyrzucono ze szkoły, inni stanęli przed sądem dla młodocianych. Jan Hołuj i Tadeusz Pytlik uważają po latach, że niektórzy z gimnazjalistów przeszli chwile nie mniej bolesne niż sami aresztanci.

Więzienie

Adwokat Maksymilian Przybylski z Krakowa nie krył emocji na sali sądowej. Janek zapamiętał jego słowa skierowane do prokuratora: "To już nawet takie dzieci zagrażają Polsce?!". Jego skarga rewizyjna do Najwyższego Sądu Wojskowego nie zdała się jednak na nic, choć Przybylski cytował psychologów Stefana Szumana i Stefana Baleja oraz stwierdzał wręcz, że "sąd naruszył prawo", skazując na więzienie dzieci. Postanowieniem NSW z 2 listopada 1950 r. (przewodniczył płk Kazimierz Drohomirecki) wyrok utrzymano.
Z więzienia na Montelupich w Krakowie (w czasie wojny katowni gestapo) przewieziono Janka do więzienia w Tarnowie, a Tadeusza do Wronek, potem Potulic (dawnej filii hitlerowskiego obozu koncentracyjnego). W końcu chłopcy spotkali się w więzieniu w Jaworznie. Akta sprawy zawierają niezliczone prośby matki Janka i rodziców Tadeusza o zwolnienie - bezskuteczne.

"Ciotka" i "Wujek"

Sprawą myślenickich "Sępów" zainteresowała się osobiście towarzyszka ppłk Helena Wolińska [właściwe nazwisko Fajga Mindlak Danielak, patrz Przemilczane zbrodnie na Polakach - wtr. NW] - prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej w latach 1949-1955, współodpowiedzialna za liczne mordy sądowe na polskich patriotach, m.in. na gen. Auguście Fieldorfie "Nilu", którego kazała aresztować i dwukrotnie przedłużała ten areszt, aż do czasu zbrodni sądowej. "Wizytowała" często więzienie w Jaworznie, gdzie nazywano ją "Ciotką". Interesowała się "progresywnym" wychowaniem młodych "przestępców". Wspierał ją na tym "froncie walki ideologicznej" znany komunistyczny dziennikarz Kazimierz Koźniewski, który w swoich reportażach rozpływał się nad niezwykłym, postępowym programem Jaworzna, przywracającego społeczeństwu "zagubioną" młodzież. Kiedyś Koźniewski przyjechał na spotkanie z młodymi więźniami i zaczął w taki sposób: - Mnie i mojemu pokoleniu jest wstyd, że wy tu siedzicie. Czujemy się winni...
Jeden z chłopaków, bardziej od innych rezolutny, przerwał ten wywód: - Panie Koźniewski, pan się czuje winny, a ja nie. To co ja tu, do cholery, robię?!
Spotkanie natychmiast przerwano. Koźniewski napisze jeszcze książkę "Bunt w więzieniu", której na pewno nie chciałby dziś wznawiać... 15 maja 1955 r. strażnik Jaworzna zabił więźnia. Doszło do buntu, który uważany jest za największy w historii więziennictwa w Polsce. Koźniewski przedstawił te wydarzenia zgodnie z potrzebami ówczesnej propagandy.
Akta Tadeusza Pytlika i kolegów, których zażądała Wolińska, zachowały się do dziś w Archiwum Państwowym w Krakowie. Autor korzystał z nich, pisząc ten tekst.

Salomon

Jankowi utkwiło szczególnie w pamięci spotkanie z Salomonem Morelem, [patrz też "Przemilczane zbrodnie na Polakach" - wtr. red. NW] komendantem obozu w Świętochłowicach, potem komendantem więzień w Opolu, Raciborzu, Katowicach, wówczas komendantem Jaworzna. Wszędzie zasłynął z okrutnego i bezwzględnego traktowania więźniów. Morel w czasie wojny wraz z bratem Izaakiem i innymi kolegami założył grupę, która okradała wioski. W czasie jednego z napadów grupa została ujęta przez partyzantów AL. Salomon uniknął kary, wstępując do komunistycznej partyzantki. Zasłużył się, pomagając przeprowadzić przedstawicieli KRN z Lasów Parczewskich za Bug. W lecie 1944 r. organizował w Lublinie milicję, po czym został strażnikiem więzienia na Zamku w Lublinie, gdzie znęcał się nad żołnierzami AK. Postawił na "społeczną rewolucję", co pozwoliło mu na zrobienie kariery, na którą nie miałby szans w normalnym, wolnym społeczeństwie. Pracę w więziennictwie zakończył w maju 1968 r. w stopniu pułkownika. Został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi! Do 1992 r. mieszkał w Katowicach. Kiedy Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu rozpoczęła badanie ludobójstwa w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie i 10 lipca 1992 r. wszczęła śledztwo w tej sprawie, Morel uciekł do Izraela. Świętochłowicki obóz funkcjonował od wiosny do jesieni 1945 r. Więziono w nim około 6 tys. ludzi, z których jedna trzecia nie przeżyła.
Tadeusz Kopański, więzień Jaworzna, wspomina, że komuniści szykowali więźniów tego obozu na Koreę. Mieli być mięsem armatnim. Przypomnijmy, że 26 czerwca 1950 r. wojska Korei Płn. przekroczyły granicę z Koreą Płd. w pobliżu 38. równoleżnika i w ciągu 2 miesięcy zajęły terytorium Korei Płd. 24 września gen. Douglas MacArthur dowodzący kontyngentem ONZ przeprowadził udany desant, odcinając siły komunistyczne od zaopatrzenia. Wojska ONZ dotarły do chińskiej granicy. Jednak 26 listopada Mao Tse-tung wysyła do Korei pół miliona "ochotników" i komuniści zdobywają Seul. Siły ONZ odbijają go ponownie w marcu 1951 r., ale sytuacja była ciągle niepewna. Zanim podpisano rozejm, świat żył w napięciu, oczekując III wojny światowej. Polskie władze komunistyczne na polecenie Moskwy dostarczały Korei Płn. broń i zaopatrzenie. Zwiększono też nakłady na zbrojenie, pogarszając i tak trudną sytuację życiową Polaków. Wysłanie Polaków do Korei zależało od jednej decyzji Moskwy i wcale nie było takie nierealne. "Nawet jakieś mundury zaczęli do magazynów przywozić" - wspomina Kopański.

Szynel a la Morel

Jan Hołuj twierdzi jednak, że te "mundury" to były tylko szynele z demobilu - stare, u dołu obszarpane, przeważnie za duże. Chłopcom polecono, by odpruli epolety z dystynkcjami i guziki wojskowe. Wszyscy tak zrobili, Janek był innego zdania. Doszedł do wniosku, że szynel z epoletami wygląda o wiele lepiej niż bez epoletów, a szynel bez guzików to w ogóle katastrofa. Poza tym można było szpanować przed kolegami. Wszystko jednak do czasu. Kiedyś, gdy wracali z pracy, wypatrzył go Salomon Morel. Kazał zatrzymać grupę przed bramą i razem ze swoim "gorylem" - wysokim, rudym sierżantem - podszedł do Janka. Sierżant podał Morelowi kozik. Chłopiec skurczył się i czekał w napięciu na cios. Po cichu przyrzekał sobie, że jeśli Morel go uderzy, odda, choćby nie wiem, co się potem działo. Sytuacja wyglądała groźnie, wszyscy więźniowie czekali, co się stanie. Morel rozciął kozikiem na pół obydwa epolety. Zaklął i na tym się na szczęście skończyło. Ponieważ Janek stał się dla kolegów bohaterem dnia, postanowił to wykorzystać. Od tej pory paradował ze sterczącymi na obu ramionach "epoletami a' la Morel"...
Niezwykłe są meandry ludzkiej pamięci. Niedawno Józef Obacz, były więzień Jaworzna, powiedział mi:
- Pamiętam z Jaworzna jednego chłopaka, którego z daleka było widać, bo miał takie sterczące na ramionach, nieodprute epolety.
Widocznie ten chłopak dodawał ducha kolegom, skoro Józef Obacz go zapamiętał, choć o tylu sprawach z tamtego czasu zdążył już zapomnieć.

Tela casu...

Niedługo po tym, jak Janek wyszedł z więzienia, spotkał w autobusie swojego trenera biegów narciarskich. Tu trzeba dodać, że Janek jako junior zapowiadał się na bardzo dobrego narciarza biegacza. Ćwiczył też kombinację klasyczną. Był w młodzieżowej kadrze Polski. Trener nic nie wiedział o aresztowaniu ani o więzieniu. Myślał, że chłopiec zrezygnował z lenistwa, więc kiedy go zobaczył, przywitał go słowami: "A gdzieżeś ty był tela casu, cholero..." Janek roześmiał się mimowolnie. Teraz po latach ma inne skojarzenia związane ze słowami trenera. Pokazuje mi motto biuletynu "Jaworzniacy": "Wolność można odzyskać, młodości nigdy". Janek utracił w więzieniu najpiękniejszy czas swojej młodości.
Jest taki kraj...
Kiedy wychodziłem z domu Hołujów w Osieczanach, pan Janek zatrzymał mnie jeszcze przez chwilę:
- Proszę pana, jeśli rzeczywiście coś pan o nas napisze, to mam prośbę. Na tej karteczce zapisałem fragment piosenki Pietrzaka, którą posłyszałem 11 listopada w radiu. Chciałbym ten fragment zadedykować takim jak ja.
Spojrzałem na kartkę. Zobaczyłem słowa znanej mi piosenki Jana Pietrzaka "Jest taki kraj" - o nadziei, o 3 Maja, o "życiu na stos"... Zadzwoniłem do autora. Długo się nie zastanawiał:
- Proszę zadedykować ten tekst ode mnie dzielnej polskiej młodzieży, która w tym czasie cierpiała za wolność. Cieszę się, że odnaleźli się w mojej piosence.
Jest taki kraj, gdzie kilka tysięcy nastoletnich dziewcząt i chłopców cierpiało w więzieniach za Polskę. Dziś tylko co dziesiąty student historii w Polsce wie coś (zwykle niedokładnie) na ten temat. Gdyby to było w Ameryce, obejrzelibyśmy na ten temat dziesiątki filmów, bo każdy z tych młodych ludzi to niekończąca się, pasjonująca opowieść o porywach młodości i o miłości - nie tylko do pięknych dziewcząt.
Kiedy w 1992 r. Sąd Wojewódzki w Krakowie unieważnił wyrok z 1950 r. w sprawie Tadeusza Pytlika, Janka Hołuja, Stefana Tuli i Bronka Święcha, uznając, że działali oni na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego, sekretarka przepisująca uzasadnienie postanowienia popełniła wymowny błąd. Napisała: "zorganizowali organizację harcerską na wzór skanfingu". Chyba więc nie słyszała nigdy o polskim skautingu ani o Szarych Szeregach? Nie ona jedna. A ilu młodych Polaków wie, że w kwietniu 1946 r. kilka tysięcy harcerzy, zebranych na zlocie w Szczecinie, wygwizdało Bieruta, nie pozwalając mu trzykrotnie na rozpoczęcie przemówienia? Koźniewski o tym nie pisał...
Piotr Szubarczyk

Taki kraj

sł. Jan Pietrzak
muz. Zbigniew Ray
Jest takie miejsce u zbiegu dróg,
Gdzie się spotyka z zachodem wschód...
Nasz pępek świata,
Nasz biedny raj...
Jest takie miejsce,
Taki kraj.

Nad pastwiskami ciÄ…gnÄ…cy dym,
Wierzby jak mary w welonach mgły,
Tu krzyż przydrożny,
Tam święty gaj...
Jest takie miejsce,
Taki kraj.

Kto tutaj zechce w rozpaczy tkwić,
Załamać ręce, płakać i pić,
Ten święte prawo
Ma, bez dwóch zdań...
Jest takie miejsce,
Taki kraj.

Nadziei uczÄ… ci, co na stos
Umieli rzucić swój życia los,
Za ojców groby,
Za Trzeci Maj...
Jest takie miejsce,
Taki kraj.

Z pokoleń trudu, z ofiarnej krwi
Zwycięskiej chwały nadejdą dni.
Dopomóż Boże
I wytrwać daj!
Tu nasze miejsce,
To nasz kraj!

Piotr Szubarczyk, Nasz Dziennik, 2003-07-26

powrot