Debata nad kształtem pierwszej konstytucji Unii Europejskiej wchodzi w ostatnią, decydującą fazę. O tym, jak będzie ostatecznie wyglądać Unia Europejska, do której grozi Polsce włączenie w maju 2004 roku, dowiemy się najwcześniej w drugiej połowie roku. Już dziś wiemy jednak, że architekci przyszłej Unii odmówili w niej miejsca dla Boga i chrześcijańskiej tradycji Europy. Nie może również budzić wątpliwości kierunek zmian wewnątrz unijnej struktury oraz poszczególne zapisy w projekcie konstytucji, które likwidują resztki suwerenności narodów, przekazując dalsze kompetencje scentralizowanej władzy w Brukseli.

Po 15 miesiącach debat i dyskusji prace 105-osobowego Konwentu Europejskiego nad kształtem konstytucji UE dobiegają końca. Ostatnią odsłoną i uwieńczeniem działalności Konwentu ma być przekazanie projektu unijnej ustawy zasadniczej przywódcom Piętnastki na szczycie Rady Europejskiej w greckich Salonikach 20 czerwca.

Unia bez Boga

Pierwsza w historii Unii konstytucja - nadrzędne źródło prawa dla Unii i jej obywateli - złożona będzie z czterech części, a otwierać ją będzie preambuła.

Zgodnie z zapowiedziami, w preambule konstytucji Unii Europejskiej nie znalazło się odwołanie do Boga, pominięto w niej również znaczenie chrześcijaństwa w historii Starego Kontynentu. Zamiast tego unijna konstytucja ma czerpać z kulturowego, religijnego i humanistycznego dziedzictwa Europy zbudowanego przez pogański Rzym i Grecję oraz wolnomyślicieli okresu oświecenia. Budowniczowie "unijnego ładu" nie uwzględnili wielokrotnych apeli watykańskiej dyplomacji i Ojca Świętego Jana Pawła II, który zwracał uwagę na należne miejsce dla chrześcijaństwa w unijnej ustawie zasadniczej.

Jeszcze na początku roku Konwent zdefiniował również w artykule 2 konstytucji wartości, na których opiera się Unia. Są to: "poszanowanie ludzkiej godności, wolność, demokracja, państwo prawa i poszanowanie praw człowieka". Autorzy konstytucji uznali wówczas za "nieuzasadnione", a nawet za "niebezpieczne", dołączenie w tym miejscu wzmianki o Bogu czy chrześcijaństwie. Artykuł 2 mówi również o unijnym społeczeństwie pluralizmu, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności i niedyskryminacji. Nieprzestrzeganie czy nawet "poważne ryzyko naruszenia" wartości Unii grozi sankcjami z Brukseli z zawieszeniem w prawach członka UE włącznie.
W czasie prac nad treścią preambuły i poszczególnych artykułów polscy delegaci nie potrafili wypracować choćby wspólnego symbolicznego stanowiska w kluczowej dla wielu Polaków sprawie. Józef Oleksy zaproponował odniesienie do "wymiaru duchowego i wartości głęboko zakorzenionych w tradycji europejskiej", a minister Danuta Huebner poparła "niedyskryminujący" zapis o "dziedzictwie religijnym" Europy. Z kolei Edmund Wittbrodt dołączył do niemieckich chadeków, którzy proponowali zapis na wzór preambuły polskiej Konstytucji.

Ku superpaństwu

Liczącą niemal 450 artykułów konstytucję Unii Europejskiej otwiera właściwa część konstytucyjna. Poza definicją wartości wspólnych dla UE i jej obywateli definiuje ona cele Unii i prawa jej obywateli oraz stosunki między Unią a państwami członkowskimi. Konstytucja w artykule 6 nadaje Unii osobowość prawną. W ten sposób znikają trzy historyczne filary: wspólnotowy, bezpieczeństwa i spraw zagranicznych oraz sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, na których w myśl Traktatu z Maastricht oparto Unię Europejską. Odtąd już sama Unia, a nie państwa członkowskie, może zawierać umowy na forum międzynarodowym.
Kierunek wszystkich zmian, jakie wprowadza unijna ustawa zasadnicza, jest zresztą wyraźny. W przedłożonym w październiku 2002 roku pierwszym projekcie konstytucji rozważano nawet zmiany nazwy Unii Europejskiej na Stany Zjednoczone Europy. Konstytucja i jej zapisy niszczą resztki niezależności i suwerenności państw członkowskich. Według pierwotnej wersji artykułu 1 konstytucji, Unia "reguluje określone wspólne kompetencje na szczeblu federalnym". Ze względu na naciski brytyjskiego premiera Tony'ego Blaira, świadomego niepopularności całego projektu konstytucyjnego we własnym kraju, w połowie maja usunięto z zapisu słowo "federalny" i zastąpiono je określeniem "wspólnotowy". "Konstytucja i prawo przyjęte przez Instytucje Unii wykonujące kompetencje przyznane jej przez Konstytucję, mają pierwszeństwo przed prawem Państw Członkowskich" - głosi artykuł 10 konstytucji, tym razem czytelnie informując, jak wygląda narodowa suwerenność w Unii Europejskiej.

Groźne zapisy

Kolejną część konstytucji stanowić będzie uchwalona w Nicei w 2000 roku Karta Praw Podstawowych. Włączenie Karty do zapisów unijnej konstytucji wywołuje niepokój w wielu krajach Europy. Karta jako integralna część paneuropejskiej konstytucji umożliwi unijnym obywatelom zaskarżanie decyzji narodowych władz do ponadnarodowego trybunału UE w Luksemburgu. Zaaprobowana w grudniu 2000 roku w Nicei Karta nie odnosi się w żaden sposób do Boga i chrześcijaństwa. "Nie mogę ukrywać mojego wielkiego rozczarowania faktem, że w tekście karty nie znalazło się nawet odwołanie do Boga, który jest najwyższym źródłem godności osoby ludzkiej i jej podstawowych praw", powiedział Ojciec Święty Jan Paweł II po szczycie w Nicei. Zdaniem przeciwników Karty, jej zapisy mogą prowadzić do sprzecznych z prawem Bożym i naturalnym wyroków unijnego trybunału, między innymi w sprawach moralności. Państwa członkowskie będą zmuszone się im podporządkować.

Karta zakazuje w artykule 22 "jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu (...) na orientację seksualną", co w praktyce będzie prowadzić do legalizacji i zrównania statusu tak zwanych małżeństw homoseksualnych. Zawarta w Karcie, w artykule 2 definicja życia została przepisana z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i nie uwzględnia prawa do życia dzieci poczętych. Z tego względu dołączenie Karty w charakterze niewiążącej prawnie deklaracji do traktatu nicejskiego wywołało protesty między innymi irlandzkich obrońców życia. Nietrudno wyobrazić sobie bowiem, w jakim kierunku zmierzać będą orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, którym państwa członkowskie Unii muszą się bezwzględnie podporządkować.
Z polskiego, a także czeskiego punktu widzenia równie ważny może być inny artykuł Karty Praw Podstawowych. Po raz pierwszy w historii Unii Bruksela obejmie również kompetencje związane z prawem do własności. Artykuł 20 Karty może zatem w przyszłości stać się podstawą skargi do unijnego trybunału i próby rewizji sytuacji prawnej na zachodnich i północnych ziemiach Polski. Ten sam artykuł może posłużyć również do podważenia legalności wysiedlenia sudeckich Niemców po II wojnie światowej na podstawie dekretów Benes?a. Fundamentalnych praw Unii, z powodów ekonomicznych, obawiają się również środowiska konserwatywne. Karta zwiera bowiem zapisy socjalne i pracownicze, które - decyzją unijnego werdyktu - mogą okazać się sprzeczne z narodowym ustawodawstwem państwa członkowskiego.

RzÄ…d europejski

Trzecia część konstytucji regulować będzie szczegółowo kompetencje Unii we wszystkich sferach życia gospodarczego i społecznego. Konstytucja proponuje znaczne zwiększenie uprawnień decyzyjnych unijnych deputowanych i biurokratów. Parlament UE między innymi ma uzyskać władzę w takich obszarach, jak własność intelektualna, polityka energetyczna i ochrona socjalna. Nawet takie obszary, jak edukacja, kultura i sport, będą mogły być regulowane przez Brukselę, a nie państwa narodowe. Unia przejmuje również kompetencje w takich dziedzinach jak polityka zagraniczna i bezpieczeństwo.

Ogromne kontrowersje w całej Europie wywołały propozycje nowej architektury instytucjonalnej Unii Europejskiej. Artykuł 21 konstytucji proponuje utworzenie stanowiska prezydenta UE, przewodniczącego Rady Europejskiej. Wybierany na 2,5-letnią kadencję unijny prezydent ma reprezentować Unię w dziedzinach spraw zagranicznych i bezpieczeństwa wobec świata zewnętrznego. Unijni federaliści mają nadzieję, że w przyszłości prezydent Unii będzie wybierany w paneuropejskich wyborach bezpośrednich. Artykuł 27 powołuje natomiast instytucje ministra spraw zagranicznych UE, w dodatku wybieranego kwalifikowaną większością głosów. Coraz głośniej mówi się również o zastąpieniu narodowych placówek dyplomatycznych ambasadami UE i o wspólnej reprezentacji UE w organizacjach międzynarodowych, takich jak Rada Bezpieczeństwa ONZ czy Bank Światowy.

Z kolei artykuł 170 konstytucji umożliwia ustanowienie urzędu unijnego prokuratora, który operowałby na terenie całej Unii, "zwalczając poważne przestępstwa transgraniczne". Te propozycje napotkały opór w małych państwach, takich jak Irlandia czy Portugalia, które chcą wspólnie przeciwstawić się pomysłom dalszego zmniejszania ich wpływów w strukturach Unii. W ostatnich tygodniach zwierają również siły inne instytucje unijne: Parlament Europejski i Komisja, które boją się uszczuplenia swojej władzy kosztem prezydenta UE.
Sam Konwent mimo pozornie szerokiej reprezentacji z 27 państw Europy oraz Turcji powszechnie krytykowany jest za brak przejrzystości i niedemokratyczny system pracy. Wielu przedstawicieli zwraca uwagę, że faktyczny wpływ na kształt przyszłej konstytucji UE znalazł się w rękach wąskiej, 12-osobowej grupy prezydium Konwentu. To właśnie kierowane przez Giscarda d'Estaing prezydium przedstawia kolejne artykuły konstytucji, nie przejmując się opiniami na forum samego Konwentu. Formalnie każdy przedstawiciel może złożyć poprawkę do każdego z projektu artykułu, w praktyce nie ma to najmniejszego wpływu na przebieg debaty. Żadna z poprawek nie była do tej pory głosowana i jeśli nie stoi za nią "silna grupa nacisku", może co najwyżej trafić do archiwum Konwentu. Żadna z propozycji zgłaszanych przez polskich delegatów nie została uwzględniona w projekcie konstytucji. Rola Polaków w Konwencie jest zatem czysto symboliczna, ma natomiast bez wątpienia wymiar propagandowy. Podobny będzie zapewne udział polskiego rządu w planowanej na drugą połowę roku Konferencji Międzyrządowej. Skoro Bruksela nie liczy się z głosem niektórych swoich państw członkowskich i narodów europejskich, to trudno sobie wyobrazić jakąkolwiek rolę Polski czy innych krajów kandydujących w debacie konstytucyjnej.

Bez pytania o zgodÄ™

Przyjęcie projektu powinno odbyć się na zasadzie konsensusu wewnątrz unijnej konstytuanty. Wiadomo już, że tak się nie stanie. Na przeciwległych biegunach konstytucyjnej debaty znajdują się zwolennicy większych kompetencji Komisji Europejskiej popierani przez mniejsze kraje członkowskie i największe państwa Unii, które chcą mieć więcej władzy w rozszerzonej o nowe państwa UE. Nieliczni na forum Konwentu uniosceptycy w zeszłym tygodniu odcięli się od prac nad unijną konstytucją. 10 przedstawicieli środowisk przeciwnych unijnemu superpaństwu z Wielkiej Brytanii, Danii, Finlandii, Francji, Czech i Słowacji przedstawiło własną wizję integracji europejskiej, postulując zastąpienie Unii Europejskiej stowarzyszeniem "wolnych i suwerennych państw" - "Europą Demokracji". W swojej 15-punktowej deklaracji proponują oni integrację opartą na współpracy między parlamentami narodowymi, której zasady określiłby traktat o współpracy europejskiej, nie zaś ponadnarodowa konstytucja.

Uniosceptycy upatrują również swoje szanse w ogólnonarodowych referendach ratyfikacyjnych. Doświadczenia Irlandii czy Danii pokazują, że decyzje unijnych elit akceptowane są znacznie trudniej przez ich wyborców w państwach członkowskich. Problemem mogą być procedury ratyfikacyjne w krajach Piętnastki i nowych krajach członkowskich. Bruksela konsekwentnie unika pytania o zgodę narodów europejskich, kiedy przywłaszcza sobie kolejne obszary władzy.

Szereg rządów europejskich - Madryt, Paryż, Lizbona zapowiedziały, że konstytucja będzie przyjęta w ich państwach na drodze referendum, prawdopodobnie równolegle do wyborów do Parlamentu Europejskiego w czerwcu 2004 roku. Inne kraje, jak Dania i Irlandia, będą musiały zapytać naród o ratyfikację, bo nowa konstytucja będzie sprzeczna z ich konstytucjami narodowymi. Kilkudziesięciu przedstawicieli Konwentu w specjalnej deklaracji już zapowiedziało starania o przeprowadzenie referendów konstytucyjnych we własnych krajach w czerwcu przyszłego roku, równolegle do wyborów do Parlamentu Europejskiego. Pomysłu tego nie poparł żaden z trójki polskich reprezentantów. Być może wynika to z obawy, że Polacy mogliby odrzucić unijną konstytucję, znając jej ostateczny kształt. Nie wiadomo zresztą, co stanie się z państwami, które w referendach nie ratyfikują Konstytucji UE. Czy zostaną "wyrzucone" z Unii?

Prawdopodobnie pod koniec września rozpocznie się Konferencja Międzyrządowa, na której zapadną ostateczne decyzje w najbardziej spornych kwestiach. Unijna konstytucja powinna być gotowa do ratyfikacji na grudniowy szczyt UE w Rzymie. Kluczowa debata w gronie Piętnastki dotycząca podziału władzy w przyszłej Unii odbywa się więc bez Polaków. Niezależnie od wyboru, jaki dokona się 8 czerwca, warto mieć świadomość, że Unia, do której Polsce grozi włączenie w maju 2004 roku, będzie miała wszystkie cechy scentralizowanego i kierowanego z Brukseli superpaństwa, z własną walutą, armią, prezydentem i konstytucją.

Podkreślenia w tekście pochodzą od Redakcji Naszej Witryny

Piotr Wesołowski, Nasz Dziennik, 2003-06-05

powrot