Celem tego opracowania jest przedstawienie głÃ³wnych poglądów dotyczących integracji walutowej Polski z Unią Gospodarczą i Walutową. Każdy z argumentów (14 "za" i 14 "przeciw") pozwalam sobie skomentować dodając własne spostrzeżenia.

Warto zauważyć, że większość polityków i działaczy gospodarczych opowiada się za przystąpieniem Polski do Unii Gospodarczej i Walutowej (potocznie zwanej unią walutową). Wielu z nich nie zdaje sobie jednak sprawy z konsekwencji takiego scenariusza. Artykuł ten jest próbą uświadomienia wszystkim zainteresowanym, jakie będą korzyści i koszty przystąpienia Polski do unii walutowej.

Argumenty za przystąpieniem
do Unii Gospodarczej i Walutowej

Zwolennicy przystąpienia Polski do strefy euro wysuwają następujące argumenty:

1. Polska ma szansę być w dynamicznie rozwijającym się obszarze gospodarczym i walutowym.

Ten argument obecnie w ogóle się nie potwierdza, gdyż kraje Unii Gospodarczej i Walutowej rozwijają się o wiele wolnej niż pozostałe kraje. Mam na myśli kraje emerging markets (rynki wschodzące), Rosję czy USA. Wystarczy zobaczyć statystki międzynarodowe dotyczące tempa wzrostu PKB. Na przykład: średnie tempo wzrostu PKB w strefie euro za lata 1983-2003 [lata 2002-2003 to prognozy realnego PKB. Dane na podstawie International Monetary Fund] wynosi 2,35%, w USA = 3,3%, Nowo uprzemysłowione kraje Azji = 7,2%, Afryka = 2,7%, Bliski Wschód i Turcja = 3,45%, Norwegia = 2,95%.

Co ciekawe, kraje Unii Europejskiej nie wchodzące do strefy euro też rozwijają się szybciej aniżeli kraje objęte wspólnym obszarem walutowym. Na przykład: średnie tempo wzrostu PKB Wielkiej Brytanii wynosiło 2,65%.
Na uwagę zasługuje szybko rozwijająca się gospodarka rosyjska. Tempo wzrostu PKB za lata 1997-2003 wyniosło 3,25%.

2. Gospodarki Unii Europejskiej są bardziej sprawne niż polska gospodarka. Polska, jeżeli tam wejdzie, to tę sprawność poprawi.

Jeśli chodzi o udział elementów rynkowych w gospodarce np. udział wolumenu transakcji na rynku pieniężnym i kapitałÃ³w pieniężnych w PKB, czy ogólne znaczenie monetyzacji w gospodarce - to Unia Europejska ma przewagę nad Polską. Jednakże to wcale nie wynika z zaawansowanych etapów integracji walutowej w Europie, ale z zapóźnienia Polski spowodowanego długim okresem pozostawania w bloku krajów socjalistycznych.
Polska jeszcze długi czas będzie przechodzić transformację i te różnice pozostaną nawet po ewentualnym przystąpieniu do unii walutowej.
Poza tym trudno jednoznacznie przesądzić, czy wejście Polski do unii walutowej poprawi sprawność polskiej gospodarki. Raczej zwiększy zależność naszej gospodarki od cyklu koniunkturalnego w Unii. Przystąpienie do strefy euro nie wyeliminuje jednak szoków asymetrycznych polskiej gospodarki. Polska chcąc uniknąć ewentualnego kryzysu finansowego powinna zdywersyfikować swoje powiązania gospodarcze.

3. Przystąpienie do unii walutowej zapewni duży zastrzyk środków finansowych dla polskiej gospodarki.

Jak na razie, tego zastrzyku finansowego nie widać. Unia sama jeszcze nie rozstrzygnęła, jaka będzie pomoc finansowa dla Polski. Przeważa jednak powściągliwość w tym zakresie. Istnieje zauważalna sprzeczność interesów gospodarczych pomiędzy Unią a Polską. Po przystąpieniu do unii walutowej Polska będzie miała niewielki wpływ na redystrybucję środków finansowych Unii. Poza tym straci możliwość samodzielnego posługiwania się niektórymi instrumentami finansowymi, np. stopą procentową czy rezerwami walutowymi.

4. Jedna waluta wyeliminuje koszty transakcyjne.

Ten pogląd jest rozpowszechniany przez doradców prezesa NBP (patrz: K. Jakubiszyn, Rozstanie ze złotówką bliższe, niż się wydaje, Gazeta Bankowa z 8.7.2002 r.).

Wspólna waluta wyeliminuje nie tylko koszty transakcyjne, ale również dochody z tytułu dodatnich różnic kursowych. Na przykład: ktoś zaciąga kredyt w euro, a w dniu spłaty kredytu euro potanieje w stosunku do złotego - w takiej sytuacji spłacający kredyt korzysta, bo oddaje bankowi mniejszą równowartość kapitału w złotych.
Ponadto są przedsiębiorcy, którzy zarabiają na różnicach kursowych (kantory wymiany walut). W sytuacji likwidacji waluty narodowej tracą oni możliwość uzyskiwania dochodów z tytułu różnic w kursach między walutą narodową a walutami obcymi.
Zatem likwidacja waluty narodowej eliminuje i koszty, i dochody z tytułu różnic kursów walutowych.

Można postawić kontrargument. Otóż likwidując waluty narodowe zwiększamy ryzyko walutowe. Jeżeli chcemy zdywersyfikować ryzyko walutowe to lepiej jest, gdy mamy wiele walut - możemy wybrać różne waluty. Na przykład duże firmy, banki czy fundusze inwestycyjne dużą część swych aktywów i pasywów utrzymują w różnych walutach. Jeżeli firmy te mają aktywa i pasywa zdywersyfikowane w euro i dolarach - to taka sytuacja jest bardziej ryzykowna niż gdyby miały swoje aktywa i pasywa zdywersyfikowane w co najmniej kilu walutach, np. euro, dolar, złoty, marka niemiecka, frank francuski itd.

5. Jedna waluta jest konsekwencją wspólnego rynku, wspólnej gospodarki.

Jedna waluta jest przede wszystkim konsekwencją budowy wspólnego państwa. Wspólna waluta to początek umacniania powiązań politycznych pomiędzy integrowanymi obszarami gospodarczymi.
Są organizacje międzynarodowe NAFTA, CEFTA, które znoszą ograniczenia we wzajemnych rozliczeniach, ale nie myślą o wprowadzaniu wspólnej waluty. Czy to, że te organizacje nie posiadają wspólnego pieniądza, świadczy o mniejszym zaawansowaniu mechanizmów rynkowych w tych organizacjach?

Czy wspólny rynek nie może poradzić sobie bez wspólnego pieniądza? Przecież gospodarka rynkowa polega na swobodzie w ustalaniu cen, w tym również na swobodzie kształtowania się kursów walut. Sztuczne wprowadzanie wspólnej waluty jest sprzeczne z zasadami wolnego rynku. Powinno się pozwalać na konkurencję pomiędzy poszczególnymi walutami. Likwidacja walut narodowych jest likwidacją pewnego segmentu rynku pieniężnego i kapitałÃ³w pieniężnych. Gospodarka rynkowa opiera się z założenia na alternatywnych wyborach - jakie waluty kupować, a jakie sprzedawać, w jakich oszczędzać, a w jakich pożyczać.
Podobnie wspólna gospodarka opiera się na różnorodności w alokacji walut. Nawet w obrębie gospodarki danego kraju wykorzystuje się w działalności gospodarczej wymienność walut. Podmioty gospodarcze same decydują, które waluty sprzedawać, a które kupować. Po co likwidować waluty narodowe i ograniczać swobodę gry rynkowej między walutami?
Jest to działanie nieracjonalne z punktu widzenia zasad gospodarki wolnorynkowej.
Moim zdaniem jedynym racjonalnym uzasadnieniem wprowadzania wspólnej waluty jest chęć utworzenia w Europie jednego państwa. Utworzenie wspólnej waluty i tworzenie wspólnego obszaru gospodarczego to proces, który nieuchronnie prowadzi do jednego państwa.
Wspólna waluta ma racjonalne uzasadnienie tylko w sytuacji, gdy Unia Europejska przekształci się w jedno państwo.

6. Jeżeli jest jedna waluta, to o wiele sprawniej przebiegają impulsy monetarne.

Podobny pogląd jest rozpowszechniany przez P. Bielskiego, ekonomistę Banku Zachodniego WBK S.A. (patrz: UE nie powinna sprzeciwiać się wprowadzeniu curency board w Polsce, Gazeta Bankowa z 15.7.2002 r.)

Jest to pogląd błędny z założenia. Nawet w gospodarce pojedynczego państwa są obszary bardziej i mniej rozwinięte gospodarczo. Obszary o większym potencjale gospodarczym będą szybciej reagować na impulsy monetarne wzbudzane przez władzę monetarną.

O sprawności i szybkości reakcji na impulsy monetarne decyduje stopień monetyzacji gospodarki (udział kredytów czy depozytów w PKB, wielkość i zasobność rynku pieniężnego i kapitałÃ³w pieniężnych, wielkość zadłużenia wewnętrznego i zewnętrznego, wielkość deficytu budżetowego, oczekiwania inflacyjne, struktura bilansu płatniczego, faza cyklu koniunkturalnego). Są to komponenty gospodarcze, które trzeba brać pod uwagę przy oddziaływaniu na gospodarkę parametrami pieniężnymi.

W Unii Europejskiej istnieje, co prawda, wspólny bank centralny, który mógłby się podjąć wpływania na wspólną gospodarkę instrumentami monetarnymi, jednakże jest to bardzo trudne i mało skuteczne. O wiele bardziej sprawnie można wpływać na gospodarkę poprzez narodowy bank centralny. Mamy tu do czynienia z jedną gospodarką, którą cechuje mniejsze zróżnicowanie wewnętrzne; np. między województwami w Polsce są mniejsze zróżnicowania w poziomie PKB niż pomiędzy poszczególnymi krajami strefy euro.

Różnice pomiędzy dwunastu gospodarkami strefy euro są jeszcze bardzo duże, o wiele większe aniżeli ich zróżnicowanie wewnętrzne. W związku z tym nie da się w Unii prowadzić sprawnie jednej polityki pieniężnej korzystnej w równym stopniu dla wszystkich gospodarek.
Poza tym impulsy monetarne przebiegają wielokierunkowo i są bardziej skomplikowane w dwunastu połączonych gospodarkach, aniżeli w jednej wybranej gospodarce.
Prawdopodobnie w obrębie strefy euro bank centralny musiałby z większą częstotliwością i natężeniem wzbudzać impulsy monetarne chcąc kształtować relacje monetarne pomiędzy poszczególnymi obszarami: czy jest możliwe, aby stopa inflacji ukształtowała się we wszystkich krajach członkowskich strefy euro na jednakowym poziomie? Czy można optymalizować poziom realnych stóp procentowych w strefie euro?

7. Jeden bank centralny jest potrzebny - bo to przyczynia się do stabilizacji rozwoju całego wspólnego obszaru gospodarczego Unii Europejskiej.

Wspólny obszar gospodarczy jako całość może rozwijać się szybciej z punktu widzenia miar przeciętnych. Na przykład, jedne obszary rozwijają się bardzo szybko, inne wolniej, a jeszcze inne bardzo wolno. Wzrost poziomu gospodarczego strefy euro jest możliwy w sytuacji, gdy np. w Niemczech i we Francji nastąpi szybki wzrost (oba kraje wytwarzają ponad 50% PKB strefy euro), a w innych krajach (takich jak Polska, Grecja czy Portugalia) nastąpi szybki spadek PKB. Z punktu widzenia wielkości przeciętnych strefa euro jako całość może się rozwijać w imponującym tempie. Jednakże z punktu widzenia pojedynczych państw nie ma wówczas mowy o jakimkolwiek rozwoju.
Cechą wspólnego obszaru gospodarczego jest to, że każdy kraj członkowski jest reprezentowany przez określoną grupę narodową i językową. Poszczególne kraje mogą mieć nierzadko sprzeczne interesy. Mają one np. różną strukturę PKB. W tej sytuacji nie ma mowy o stabilizacji rozwoju wszystkich obszarów gospodarczych.

Wspólny bank centralny patrząc na strefę euro jako całość nie dostrzega tych różnic potencjałÃ³w gospodarczych poszczególnych gospodarek.

Nie da się prowadzić jednej polityki pieniężnej korzystnej dla wszystkich obszarów gospodarczych strefy euro. Dopóki istnieją poważne różnice - a one istnieją - nie jest to możliwe.
Nie da się również prowadzić jednej skutecznej polityki pieniężnej w sytuacji różnych faz cyklu koniunkturalnego poszczególnych obszarów strefy euro (patrz: Ewige Wachsamkeit - Milton Friedman ueber die Finanzskandale in den USA, den Siegeszug des Liberalismus und Deutschlands wirtschaftliche Probleme, Wirtschftswoche nr 31 z 25.7.2002 r.). Te różnice w cyklach jeszcze są w dalszym ciągu znaczne, np. cykle Niemiec i Francji są co prawda zbliżone, ale cykle pozostałych krajów strefy euro wykazują duże zróżnicowanie (patrz: International Monetary Fund - Tempo wzrostu PKB strefy euro za lata 1994-2003).

Jeżeli Polska zdecyduje się na pełną liberalizację przepływów kapitałowych - w przypadku likwidacji polskiej władzy monetarnej - trudniej będzie przeciwdziałać ryzyku walutowemu. Swobodne przepływy kapitałowe, szczególnie szybko zmieniające się w czasie, mogą być przyczyną kryzysu walutowego (patrz: H. Żywiecka, Przyczyny i mechanizmy kryzysów walutowych ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia międzynarodowych przepływów kapitału, Materiały i Studia NBP - Warszawa, 2002).

8. Wspólny bank centralny patrzy na Unię jako całość - i w ten sposób przyczynia się do łagodzenia różnic między poszczególnymi krajami. Nie można go posądzać o to, że będzie patrzył z punktu widzenia jakiejś grupy państw.

Punkt widzenia wspólnego banku centralnego Unii jest ponadnarodowy, oderwany od indywidualnej sytuacji gospodarczej danego kraju i to jest jego największa słabość. Chcąc łagodzić różnice w poziomie rozwoju, trzeba stosować odmienną politykę pieniężną dla poszczególnych obszarów strefy euro. Można łatwo przewidzieć, że decyzje monetarne dotyczące strefy euro będą podejmowane z inspiracji krajów silniejszych gospodarczo. Pogląd, że Europejski Bank Centralny będzie podejmował decyzje w jednakowym stopniu korzystne dla wszystkich krajów jest utopią.

9. Wspólna waluta doprowadzi do większej przejrzystości i poprawi rachunek ekonomiczny - łatwiej będzie porównywać płace i ceny czynników produkcji w różnych obszarach Unii Europejskiej.

Nie widzę większego związku pomiędzy wprowadzeniem wspólnej waluty a przejrzystością rachunku ekonomicznego. Ktoś, kto podejmuje racjonalne decyzje ekonomiczne w przypadku jednej waluty - może również podejmować racjonalne decyzje w przypadku wielu walut. Do tego potrzebna jest jedynie mocna głowa lub dobry kalkulator. Jeżeli ktoś jest bardzo zainteresowany ceną poszczególnych czynników produkcji w poszczególnych krajach, może sobie to samodzielnie policzyć, wykorzystując kursy krzyżowe między walutami.

Poza tym złoty jest skorelowany z euro o wiele słabiej niż waluty tworzące wspólny obszar walutowy. Na przykład, korelacja walut narodowych Eurolandu z euro za lata 1994-2002 wynosiła średnio około 98%. Najbardziej skorelowanymi z euro były: marka niemiecka 99,7%, frank francuski 99,9%, austriacki szyling 99,7% i portugalskie eskudo 99,8%. Dla porównania funt szterling, który nie wchodzi do strefy euro, był skorelowany na poziomie 72,07%. Polski złoty zaś wykazuje korelację z euro na poziomie 88,45%, a więc o około 10% niższą aniżeli średnia w strefie euro. Poza tym polski złoty wykazuje niższą korelację za lata obejmujące wprowadzenie wspólnej waluty (1999-2002), gdy korelacja ta była bardzo niska i wynosiła 48,23%.

10. Polska ma szansę na import wiarygodności w prowadzeniu polityki pieniężnej.

Ta teza w ogóle nie potwierdza się w praktyce. Przecież takie kraje jak Wielka Brytania, Szwecja i Dania nie są w unii walutowej - a mimo to mają bardzo wysoką wiarygodność. Podobnie sytuacja wygląda w (nie wchodzących w skład Unii Europejskiej) Szwajcarii i Norwegii. O wiarygodności finansowej i ekonomicznej danego kraju decydują wskaźniki ładu gospodarczego takie jak: poziom PKB, deficyt budżetowy, stopa inflacji, dynamika nakładów inwestycyjnych itp. Jak na razie, Polska nie odbiega w tych wskaźnikach od Unii.

11. Wprowadzenie wspólnej waluty w Polsce ustabilizuje inflację.

Wprowadzenie wspólnej waluty nie wpłynęło na ustabilizowanie inflacji w Europie. Teraz dopiero wyraźnie widać, że kryteria konwergencji walutowej były sztywne. Przed przystąpieniem do strefy euro kraje członkowskie starały się na siłę obniżyć inflację, by po wejściu do unii walutowej rozluźnić mechanizmy inflacyjne. Obecnie kilka krajów strefy euro nie spełnia kryteriów konwergencji walutowej.
Na przykład, kryterium konwergencji dla stopy inflacji w latach 1999-2002 nie spełniały następujące państwa:

l w 1999 r. - Hiszpania (stopa inflacji 2,2%), Grecja 2,2%, Portugalia 2,2% i Irlandia 2,5% - dla tego roku kryterium inflacyjne wynosiło 2,1%,
l w 2000 r. - Irlandia 5,9%, Hiszpania (3,4% w minimalnym stopniu kryterium spełnione) - dla tego roku kryterium inflacyjne wynosiło 3,46%,
l w 2001 r. - Holandia 5,1%, Portugalia 4,3% i Irlandia 3,9% - dla tego roku kryterium inflacyjne wynosiło 3,7%,
l w 2002 r. (prognoza) - Grecja 2,9%, Portugalia 2,7% i Irlandia 2,8% - dla tego roku kryterium inflacyjne będzie wynosić 2,36%.

Kryterium konwergencji dla deficytu budżetowego nie spełniły:
l w 2001 r. - Portugalia (deficyt budżetowy ponad 3%), Niemcy spełniły w minimalnym stopniu 2,7% - kryterium budżetowe wynosi maksimum 3% PKB,
l w 2002 r. (prognoza) - Portugalia ponad 3%, Niemcy i Francja około 3%.

Kryterium konwergencji dla długu publicznego nie spełniły:
l w 2000 r. - Portugalia 66,1%, Włochy 100,6%, Grecja 110,2% - kryterium długu publicznego wynosi maksimum 60% PKB.
Ponadto inflacja w Polsce w ostatnim okresie jest niższa niż średnia stopa dla strefy euro.

12. Wprowadzenie wspólnej waluty i prowadzenie polityki pieniężnej przez Europejski Bank Centralny uspokoi zapędy na ograniczanie niezależności banku centralnego.

Ten pogląd też należy zweryfikować. Coraz częściej podnoszą się w poszczególnych państwach członkowskich głosy krytyczne co do zakresu niezależności Europejskiego Banku Centralnego. Działania EBC są komentowane jako opieszałe, szczególnie w latach 2000-2001, kiedy euro znacznie straciło w stosunku do dolara. Poza tym wielu polityków żąda renegocjacji Traktatu z Maastricht odnośnie celu inflacyjnego.
Wydaje się, że w przypadku likwidacji narodowych władz monetarnych ostrze krytyki się zwiększy.

13. Prowadzenie wspólnej polityki pieniężnej przez Europejski Bak Centralny zmusza kraje członkowskie do prowadzenia bardziej odpowiedzialnej polityki fiskalnej.

Ten pogląd jest co prawda słuszny, ale w samej unii walutowej istnieje ogromne lobby, aby poluzować rygory deficytu budżetowego państw członkowskich. Pakt Stabilizacji i Wzrostu z 1997 roku jest powszechnie krytykowany jako zbyt restrykcyjny.
Niemcy chcą poluzować politykę fiskalną, gdyż chcą ograniczyć rosnące bezrobocie. Podobnie chce postąpić Francja.
Prowadzenie wspólnej polityki pieniężnej korzystnej dla jednych państw, a szkodliwej dla pozostałych, może zaostrzyć konflikty wewnątrz Unii.

14. Wprowadzenie wspólnej waluty w Polsce podniesie wiarygodność inwestycyjną Polski. Cały świat będzie postrzegał Polskę jako element Unii Europejskiej - to sprawi większe zainteresowanie Polską jako obszarem wartym zainwestowania.

Nie ma prostej zależności między wstąpieniem Polski do unii walutowej a podniesieniem wiarygodności inwestycyjnej naszego kraju. O tym decyduje wiele czynników. Wejście do unii walutowej może przyczynić się do większego zainteresowania Polską ze strony państw członkowskich. Jednakże decydujące znaczenie będą miały wskaźniki ładu gospodarczego, o których pisałem wcześniej - patrz argument 10.

Argumenty przeciw przystąpieniu
do Unii Gospodarczej i Walutowej

Przeciwnicy przystąpienia Polski do strefy euro posługują się często następującymi argumentami:

1. Wchodząc do Unii Gospodarczej i Walutowej tracimy możliwość podejmowania decyzji za siebie. Proces podejmowania decyzji będzie przesunięty na elementy ponadnarodowe.

Kraj członkowski strefy euro jest reprezentowany w Europejskim Banku Centralnym przez prezesa Narodowego Banku Centralnego. Jednakże decyzje są podejmowane większością głosów. Polska będzie traktowana jako jeden z kilkunastu obszarów gospodarczych strefy euro. Szefowie Europejskiego Banku Centralnego nie mają obowiązku kierować się niczyim interesem narodowym. Praktyka funkcjonowania EBC potwierdza, że szefowie Narodowych Banków Centralnych słabo respektują interesy gospodarcze swych rodzimych krajów.
Za złe decyzje monetarne szkodzące jakiemuś krajowi członkowskiemu członkowie EBC nie ponoszą żadnej odpowiedzialności. Takiej odpowiedzialności po prostu nie przewiduje ani Traktat z Maastricht, ani żaden inny akt prawny Wspólnoty. Ustrój prawny Europejskiego Systemu Banków Centralnych jest bardzo słaby - zakłada bowiem (naiwnie - ?), że członkowie organów decyzyjnych Systemu są nieomylni.
Słabość tego Systemu polega też na tym, że jest niereformowalny. Bardzo trudno bowiem dokonywać zmian stanu prawnego jego organizacji i zasad funkcjonowania. A może przecież okazać się z biegiem czasu, że rzeczywistość gospodarcza wymaga zmian w sposobie funkcjonowania ESBC.

2. Wprowadzenie wspólnej waluty oznacza likwidację polskiej władzy monetarnej.

Wejście Narodowego Banku Polskiego do struktury Europejskiego Systemu Banków Centralnych przekształca NBP z ośrodka decyzyjnego na ośrodek wykonawczy Europejskiego Banku Centralnego. O instrumentach polityki pieniężno-kursowej w Polsce będzie od tej pory decydował jeden ośrodek władzy we Frankfurcie nad Menem. De facto taki stan faktyczny i prawny będzie oznaczał likwidację polskiej władzy monetarnej.

3. Wprowadzenie euro i likwidacja złotego uzależnia coraz bardziej naszą gospodarkę od krajów Unii Europejskiej.

Wprowadzenie wspólnego pieniądza uzależnia polską gospodarkę od cyklu koniunkturalnego w Unii. Jest naiwnością sądzić, że wspólny obszar gospodarczy strefy euro będzie się rozwijał szybciej od innych krajów pozostających poza strefą euro.
Wprowadzenie wspólnego pieniądza nie zlikwiduje, co prawda, powiązań gospodarczych Polski z krajami spoza strefy euro, jednakże utrudni współpracę bilateralną. Polska będzie musiała uzgadniać z Brukselą swe decyzje gospodarcze - z kim ma kooperować i dlaczego. Korzystanie z pośrednictwa szczebli centralnych Unii jest tu koniecznością.
Poza tym polska gospodarka może reagować na kryzysy gospodarcze w krajach sąsiednich inaczej niż pozostałe kraje strefy euro.
Są dowody na to, że kraje strefy euro hermetyzują się na współpracę z otoczeniem międzynarodowym i Unia staje się samowystarczalna. Niektórzy ekonomiści (np. G. Becker) twierdzą, że strefa euro smaży się we własnym sosie.

4. Prowadzenie niezależnej polityki fiskalnej i gospodarczej polskiego rządu nie jest możliwe przy likwidacji waluty narodowej.

Wprowadzenie wspólnej waluty i likwidacja polskiej władzy monetarnej będzie oznaczać również podporządkowanie polskiej polityki finansowej (budżetowej) Europejskiemu Bankowi Centralnemu. W praktyce działania Europejskiego Systemu Banków Centralnych dużą wagę przywiązuje się do koordynacji polityki pieniężnej z polityką fiskalną państw członkowskich. Polski rząd nie będzie mógł dowolnie kształtować swej polityki bez uzgodnienia skutków finansowych z EBC. Na to, jakie wydatki i jakie dochody będzie dokonywał polski rząd, będą miały wpływ ośrodki centralne w Brukseli.

5. Likwidacja waluty narodowej osłabia mechanizmy państwa polskiego, dezintegruje poczucie tożsamości państwowej i przynależności do określonej grupy narodowej.

Wprowadzenie wspólnej waluty w Europie to zalążek budowy państwa. Wspólne władze monetarne to bardzo poważny argument za utworzeniem wspólnego państwa wewnątrz Unii. Kolejnym krokiem może być utworzenie wspólnego rządu. Są tacy ekonomiści (np. T. Congdon i C. R. Dammers), którzy uważają, że unia walutowa nie ma sensu bez wspólnego państwa. Wielu uważa (np. D. Miles i P. Mortimer-Lee), że unia walutowa nie powiedzie się, jeżeli nie doprowadzi do utworzenia wspólnego państwa (patrz: Euro - wspólna waluta, pod red. P. Tempertona, Felberg SJA, Warszawa, 2001).

6. Prowadzenie jednej polityki pieniężnej nie jest dobre w równym stopniu dla wszystkich krajów Unii Gospodarczej i Walutowej.

W strefie euro występują poważne różnice w tempie wzrostu PKB. Poza tym widać dysproporcje w zakresie zbieżności we wskaźnikach ładu gospodarczego (patrz: statystyki International Monetary Fund - World Economic Outlook). Gdy wiele krajów wspólnoty pozostaje w różnych fazach cyklu koniunkturalnego, nie jest możliwe skuteczne działanie monetarne za pomocą wspólnej stopy i polityki kursowej. Stosowanie jednakowych instrumentów pieniężnych dla wszystkich gospodarek strefy euro prowadzi do zakłÃ³ceń w tych gospodarkach i może tylko powiększać różnice między nimi.

7. Podejmowanie decyzji władczych w zakresie polityki pieniężnej i pieniądza z punktu widzenia Wspólnoty może rodzić konflikty między poszczególnymi krajami.

W przypadku poważnych różnic w poziomie rozwoju gospodarczego poszczególnych państw członkowskich strefy euro mogą narastać tendencje odśrodkowe zmierzające do wyjścia ze wspólnego obszaru gospodarczego. Państwa, które będą tracić, będą skłonne zrezygnować z członkostwa w strefie euro. Trudno sobie wyobrazić skutki społeczne takiego procesu. Czy społeczeństwa poszczególnych krajów członkowskich będą reagowały tak samo?
Można przypuszczać, że w przypadku ewentualnego kryzysu walutowego w Europie, wynikającego ze sztucznego wprowadzenia wspólnej waluty, trudniej będzie zrównoważyć koniunkturę i zapobiec jej negatywnym przeobrażeniom (patrz G. S. Becker, Zapomnijmy o unii walutowej - niech waluty europejskie konkurują, Business week, styczeń 1996 r., s. 17.).

8. Działalność wspólnego banku centralnego Europy jest poza wszelką kontrolą ze strony organów narodowych i nawet organów Wspólnoty.

Europejski System Banków Centralnych jest pozbawiony jakiejkolwiek kontroli ze strony organów unijnych. Jeżeli jest jakaś kontrola Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej to jest ona iluzoryczna. Polega ona na przedkładaniu im do wiadomości decyzji monetarnych podejmowanych przez EBC. Istnieją, co prawda, możliwości odwoływania poszczególnych członków EBC, ale wymagają one kwalifikowanej większości państw członkowskich. Taką kwalifikowaną większość jest trudno uzyskać już teraz, a będzie jeszcze trudniej w przypadku przyjęcia nowych państw członkowskich.
Ośrodki narodowe (parlamenty państw członkowskich) są całkowicie wyłączone z procesów decyzyjnych.

9. Prowadzenie jednej polityki pieniężnej może prowadzić do zwiększenia dysproporcji w zakresie głÃ³wnych agregatów ekonomicznych, np. różna inflacja przy tych samych stopach procentowych prowadzi do różnych stóp realnych - to może być szkodliwe dla tych krajów, które mają stosunkowo wysoką stopę realną.

Kryteria konwergencji wprowadzone z mocy Traktatu z Maastricht miały spełnić rolę stabilizującą w strefie euro przed przystępowaniem państw do Unii Gospodarczej i Walutowej. Tymczasem kraje, które weszły do unii walutowej, po pewnym czasie rozluźniły mechanizmy stabilizacyjne, np. zwiększyły inflację i deficyt budżetowy. Okazało się, że kryteria konwergencji zostały wypaczone.
Podobnie poważnym wypaczeniem jest utrzymywanie stałej stopy procentowej dla krajów członkowskich, które wykazują różną aktywność gospodarczą. W takiej sytuacji w jednych krajach z powodu relatywnie niskich realnych stóp procentowych opłaca się rozszerzać aktywność gospodarczą, a w innych krajach o stosunkowo wysokich realnych stopach procentowych trzeba ograniczać działalność gospodarczą, chcąc utrzymać się na wspólnym rynku.

10. Prowadzenie jednej polityki pieniężnej zniechęca do podejmowania innowacyjności. Monopol walutowy jest szkodliwy i nie ma nic wspólnego z zasadami gospodarki rynkowej.

Istnienie jednego wspólnego banku centralnego Europy może osłabić chęć dokonywania zmian w sposobie jego funkcjonowania. Poza tym, trudniej ocenić efektywność działania takiego banku w przypadku, gdy w strefie euro nie będzie żadnego innego punktu odniesienia. Ekonomia polega na wyborze zasobów. Na gruncie monetarnym możemy powiedzieć o możliwości wyboru celów i instrumentów. W przypadku jednej wspólnej waluty i jednego wspólnego banku nie ma możliwości wyboru.

11. Jedynym wytłumaczeniem stworzenia wspólnej waluty i wspólnego banku centralnego jest chęć powołania organizmu państwowego.

Coraz więcej ekonomistów i praktyków uważa, że wspólna waluta i wspólny bank centralny jest początkiem unii politycznej. Szersza argumentacja tego poglądu jest wykazana w moim artykule w tygodniku GŁOS z 29 czerwca 2002 r. ("Likwidacja polskiej złotówki to likwidacja polskiego państwa").

12. Utrata własnej waluty to również utrata możliwości prowadzenia polityki kursowej oraz polityki zarządzania rezerwami walutowymi. Od momentu przekazania władzy monetarnej w ręce Unii, o rezerwach walutowych kraju członkowskiego decydować będzie Europejski Bank Centralny.

W momencie wejścia Polski do strefy euro tracimy możliwość stosowania instrumentów pieniężno-kursowych zmierzających do poprawy sytuacji w handlu zagranicznym, np. gdy zaistnieje potrzeba dokonania interwencji na rynku walutowym, czy dewaluacji złotego - w takich sytuacjach Polska pozbawiona będzie podstawowych instrumentów pieniężno-kursowych i nie będzie w stanie w odpowiednim momencie przeciwdziałać tendencjom kryzysogennym.
Instrumenty te będzie miał do swojej dyspozycji Europejski Bank Centralny i to od jego widzimisię będzie zależało, czy podejmie jakieś działania czy też nie.

13. W krajach kandydujących, takich jak Polska, wzrost tempa wydajności pracy jest szybszy niż w Unii a tempo aprecjacji danej waluty nie może być wyższe od tempa wzrostu wydajności pracy - bo ponad te granicę nie opłaca się eksport.

W sytuacji innych relacji efektywnościowych w Polsce i w krajach strefy euro wspólna polityka pieniężna może prowadzić do różnych oczekiwań inflacyjnych w poszczególnych obszarach gospodarczych strefy euro. Naciski płacowe w jednych krajach będą silniejsze aniżeli w innych. Taka sytuacja przy jednej wspólnej walucie nie daje możliwości wpływania przez bank centralny aktywnie na rynek pracy. Wpływ impulsów monetarnych banku centralnego na procesy realne (w tym wielkość zatrudnienia) są osłabione.
W takiej sytuacji działania banku centralnego pobudzające sferę realną są zbędne, a manipulacje kursem walutowym wewnątrz strefy euro są nieskuteczne.

14. Wspólny bank centralny nie może przeciwdziałać nierównomiernym szokom asymetrycznym występującym w poszczególnych gospodarkach strefy euro.

Wspólna waluta i wspólny bank centralny nie mogą przeciwdziałać szokom asymetrycznym, na które narażona jest każda gospodarka. Szoki te mogą powstać w sytuacji wystąpienia kryzysu gospodarczego poza strefą euro. Każda gospodarka może reagować inaczej na kryzys. Na przykład Polska odczuła kryzys w Rosji silniej niż kraje Unii Europejskiej. Stosowanie takiej samej polityki pieniężnej dla całego obszaru euro w sytuacji nierównomiernej reakcji poszczególnych państw członkowskich na kryzys jest nie do przyjęcia.
W ostatnich latach w strefie euro procent krajów wrażliwych na szoki asymetryczne jest wysoki. W latach 1994-2000 wahał się w granicach 30%. W 2002 roku wrażliwość na szoki asymetryczne szacuje się na około 50%. Prowadzi to do wniosku, że efekt zwiększania zbieżności makroekonomicznej ma charakter krótkookresowy.

Konkluzja

Podsumowując rozważania na temat argumentów za i przeciw unii walutowej, trzeba powiedzieć, że ogromna większość ekonomistów opowiada się za przystąpieniem Polski do strefy euro.

Zwolenników wprowadzenia Polski do strefy euro można podzielić na tych, którzy chcą bardzo szybkiego członkostwa (np. A. Bratkowski i K. Jakubiszyn) oraz na tych, którzy zalecają powolne wchodzenie do strefy euro i uważają, że nie czas jeszcze na likwidację złotego (patrz: D. Rosati, Członkostwo Polski w Unii Gospodarczej i Walutowej - kiedy i dlaczego, Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, Zamość, 2001).

Obydwie grupy ekonomistów zakładają likwidację złotego, różniąc się tylko co do momentu jego likwidacji. Zwolennicy wprowadzenia wspólnej waluty nie dopuszczają jednak innego scenariusza - niewchodzenia do strefy euro.

Myślę, że ekonomiści w Polsce jeszcze nie dojrzeli do tego, aby sformułować taki pogląd.

Można jednak postawić jeszcze inne alternatywy. Można albo posiadać własną niezależną walutę i nie wchodzić do Unii Europejskiej, albo być w Unii utrzymując własną walutę (tak jak Wielka Brytania, Dania czy Szwecja). [W tym ostatnim przypadku, musi to być zastrzeżone specjalną klauzulą w Układzie Stowarzyszeniowym. Spośród krajów Piętnastki tylko 2 kraje, Anglia i Dania, mają prawo pozostać poza Strefą Euro, gdyż zastrzegły to sobie w jednym z protokołÃ³w Traktatu z Maastricht. Trzeci z krajów spoza strefy, Szwecja, nie posiada takiego protokołu. Jednakże jeśli Sąd Konstytucyjny Karlsruhe w Niemczech stwierdził, że niemiecki Bundestag może sam zadecydować o przyjęciu Euro przez Niemcy, to wydaje się oczywiste, że takie samo prawo zadecydowania trzeba będzie przyznać parlamentowi szwedzkiemu. EUobserver/No euro opt out to applicant countries Redakcja Naszej Witryny]

Cytowani ekonomiści są tak entuzjastycznie zapatrzeni w Unię, że nie potrafią postawić takiej alternatywy. Czas najwyższy to zmienić.

Należę do nielicznej grupy polskich ekonomistów, którzy opowiadają się z całą stanowczością za utrzymaniem polskiego złotego i niewchodzeniem do strefy euro. Jestem również przeciwnikiem wchodzenia Polski do Unii Europejskiej.

Moim artykułem chcę rozpocząć poważną dyskusję na temat integracji walutowej Polski z Unią Europejską. Mam nadzieję, że artykuł ten uświadomi wagę poruszanych zagadnień i zachęci wiele osób do włączenia się w ogólnonarodową debatę.

JAKUB MAZUR , Tygodnik Głos, 2002-08-31

powrot