MyÅ›lÄ…c o Ojczyźnie - Polsce - w gorÄ…cym okresie dyskusji i zarazem propagandy, by wstÄ…pić do Unii Europejskiej - trzeba sobie zdać sprawÄ™ ze swych praw i obowiÄ…zków wynikajÄ…cych z przynależnoÅ›ci obywatelskiej do jakiegoÅ› paÅ„stwa i ze swych obowiÄ…zków - jako nastÄ™pstw zakorzenienia w Polskim Narodzie.
Wielu z nas jest członkami Polskiego Narodu, będąc zarazem obywatelami polskiego państwa, i jest wielu obywateli państwa, nie będących członkami Polskiego Narodu. Albowiem państwo i naród to nie to samo. Przez szereg pokoleń w okresie rozbiorów byliśmy obywatelami Rosji, Niemiec, Austrii, będąc zawsze Polakami. Odmienne są prawa i obowiązki wobec narodu, a odmienne wobec państwa, którego jesteśmy obywatelami. Naród domaga się miłości i ducha patriotyzmu, państwo zaś domaga się posłuszeństwa wobec stanowionych przez siebie praw (chociaż nie zawsze gwarantuje ochronę naturalnych praw ludzkich).


Miłość wobec narodu

Ojciec Święty Jan Paweł II w przemówieniu na forum ONZ w 1995 roku na temat konieczności przestrzegania praw narodów zwraca uwagę, że "ludzie, mając tę samą naturę ludzką, czują się automatycznie członkami jednej wielkiej rodziny, co w istocie jest faktem". Jednak w wyniku konkretnych uwarunkowań historycznych są oni w sposób nieunikniony bardziej intensywnie związani z poszczególnymi grupami ludzkimi, poczynając od rodziny, poprzez rozmaite grupy, do których należą, a kończąc na tej całości etnicznej i kulturowej, która nieprzypadkowo nazywa się narodem, od łacińskiego "nasci" - rodzić się. Termin ten, wraz z jeszcze jednym "patria" - ojczyzna, przywołuje rzeczywistość rodziny. Kondycja ludzka znajduje się pomiędzy dwoma biegunami: uniwersalności i jednostkowości. Człowiek jest jednostką osobową, zrodzoną w rodzinie, a rodzina jest spokrewniona z szerszym kręgiem rodu i narodu. Ojczyznę miłuje się przez ukochanie rodziny, tak jak rodzinę własną kocha się dla miłości własnej - bo w rodzinie uzyskałem życie i pierwsze kroki człowieczeństwa. A miłość siebie samego jest zawsze miarą miłości bliźniego, bo "będziesz miłował Boga nade wszystko, a bliźniego swego jak siebie samego". Miłość więc samego siebie wiąże się ściśle z miłością własnej rodziny i własnego narodu, gdyż tutaj zyskaliśmy życie biologiczne i życie duchowe poprzez wchłanianie kultury rodzinnej i kultury narodu.


Czynniki tworzące wspólnotę narodową

Występuje szereg ważnych czynników warunkujących wspólnotę narodową. Są nimi: wspólne terytorium, zwane ziemią ojczystą, zamieszkałe przez społeczność tworzącą naród; wspólny język, którym się nie tylko komunikuje, ale w którym jest też zawarta treść życia danego narodu, czyli świadectwo kultury pokoleń. W dużej mierze świadomość narodową warunkuje także jedność plemienna wraz z tradycją wspólnego pochodzenia. Oczywiście czynniki te nie tworzą jeszcze narodu, albowiem może się zmieniać terytorium zamieszkania (zwłaszcza wśród emigrantów) i nie jest zawsze konieczny ten sam język, jak np. w narodzie szwajcarskim czy irlandzkim; może też naród powiększać się liczebnie lub zmniejszać poprzez obcoplemienne przeszczepy. Nie można jednak wykluczyć ze świadomości narodowej ojczyźnianego terytorium, językowej i plemiennej wspólnoty.


Wspólnota kulturowa

Tym jednak, co istotnie konstytuuje naród, jest wspólnota kulturowa, czyli wszystkie wątki kultury wspólnie przeżywanej przez osoby tworzące naród. Wątki te tradycyjnie jawią się w porządku poznawczo-naukowym, w porządku moralności i obyczajowości, w różnych dziedzinach sztuki rozumianej jako osobowa twórczość i wreszcie w religii przeżywanej wspólnie przez dany naród.
Rzecz jasna, że nie można pojmować jednoznacznie przeżywania poszczególnych wątków - nurtów kulturowych, albowiem jednoznaczność występuje jedynie w abstrakcyjnym (głównie matematyzującym) poznaniu. W rzeczywistości mamy do czynienia ze wspólnością analogiczną przeżywania kultury, gdyż każda osoba jest niepowtarzalnym bytem. Każda więc z osób tworzących wspólnotę narodową przeżywa swoiście i naukę, i moralność, i sztukę, i religię. Ale w obrębie analogii jest jedność kulturowych przeżyć tworzących naród. Poszczególne bowiem osoby, poznając dzieje wspólnoty narodowej, uznają ją za swoją; po prostu psychicznie utożsamiają się z tym, co było wielkie, szlachetne, a odrzucają to, co złe i nikczemne.


Relacje tworzące naród

Utożsamienie się z faktami kultury w dziejach danej wspólnoty stanowi podstawę dla międzyosobowych relacji - "my" - tworzących naród. To "my" zwyciężaliśmy w wojnach; to "my" ponosiliśmy klęski; to "my" tworzyliśmy takie a takie fakty w dziedzinie nauki; to "my" posiadamy taki właśnie etos życia moralnego; to "my" także przyczynialiśmy się do wzrostu sztuki przez takie a takie dzieła sztuki; to "my" wreszcie tak pojmujemy i praktykujemy religię.
Wspólność analogiczna kulturowych przeżyć jest racją relacji między "nami" tworzącymi dzięki temu jeden naród. Będąc podmiotem tych rozlicznych relacji tworzących naród na tle wspólnego (analogicznie) przeżywania całokształtu kultury, każdy z nas jest "u siebie"; jest "w ojczystym domu"; jest "w kulturowej kolebie", która go chroni przed niepotrzebnymi intelektualnymi, moralnymi, twórczymi i religijnymi zawirowaniami, które mogą zdeterioryzować nasze psychiczne życie lub nawet je zaprzepaścić. Z drugiej zaś strony, wspólne przeżywanie kultury tworzonej przez pokolenia tego narodu ułatwiają każdemu z nas wewnętrzny kulturowy rozwój, albowiem każdy z nas pracuje "na swoim", gdyż utożsamiliśmy się z tym, co uczyniliśmy i czynimy nadal w dziedzinie kultury, czyli całokształtem osobowego działania.
Relacje tworzące naród w zespole-wspólnocie osób stanowią naturalne rozwinięcie i jakby "przedłużenie" tych relacji, które tworzą rodzinę, gdyż są w służbie życia, tak biologicznego (przez obronę przed wrogiem), jak i kulturowego, a więc naszego sposobu poznania, sposobu postępowania, twórczego działania i kultowego przeżywania religii. Takie przeżywanie wytwarza rozliczne relacje międzyosobowe, akceptowane przez poszczególne osoby danego narodu, co pozwala "czuć się sobą" jako Polacy, jako Niemcy, jako Hiszpanie itd.
Naturalny rozwój człowieka jako bytu osobowego dokonuje się poprzez system relacji międzyosobowych związanych z powstawaniem, urodzeniem się i dojrzewaniem do pełni człowieczeństwa w społecznościach naturalnych (rodzinie, narodzie). Cykl powstawania życia, urodzenia się i dojrzewania człowieka stał się podstawą racjonalnej, filozoficznej (a także teologicznej) koncepcji bytu osobowego, społecznego, jakim jest człowiek.


Prawo do suwerenności

Powstała wspólnota narodowa ma niezaprzeczalne prawo do suwerennego organizowania się w państwo, biorące w swą opiekę nie tylko wszystkie dziedziny kultury narodowej, ale także organizujące - poprzez system prawny - życie gospodarcze, administracyjne, międzynarodowe. Ideałem stosunków międzynarodowych było i nadal pozostaje, by poszczególne świadome siebie narody organizowały sobie swój własny system państwowy, zgodny z rodzimą kulturą, gdyż suwerenność narodu najpełniej wyraża się w suwerenności państwa, które - jedyne - może bezkolizyjnie uzgodnić relacje i interesy kulturowe z relacjami gospodarczymi, służącymi rozwojowi osobowemu człowieka.
Jakie jest więc nasze podstawowe prawo w obliczu obecnie dyskutowanego wejścia czy też wchłonięcia nas przez Unię Europejską? W kontekście uchwalonej i przyjętej przez Sejm Konstytucji z 1997 r., w której już jest przewidziane "ograniczenie suwerenności" przy wejściu do Unii Europejskiej (co wielu starszym przypomniało Breżniewowską doktrynę o "ograniczonej suwerenności państw socjalistycznych"), Papież przypomina: "podstawowym założeniem praw narodu jest z pewnością jego prawo do istnienia. Nikt więc - ani państwo, ani inny naród, ani organizacja międzynarodowa - nikt nigdy nie jest upoważniony do stwierdzenia, że konkretny naród nie zasługuje na istnienie... Każdy naród ma więc prawo do kształtowania swego życia wedle własnych tradycji, wykluczając oczywiście nadużycia wobec podstawowych praw ludzkich, a więc w szczególności prześladowanie mniejszości. Każdy naród ma prawo do budowania swojej przyszłości, zapewniając odpowiednią edukację młodemu pokoleniu". Tyle urywki z przemówienia Ojca Świętego.
Jak to wszystko przetłumaczyć na dzisiaj w perspektywie wstąpienia do Unii. Mamy własną wysoką kulturę, którą musimy rozwijać, lecz przedtem ją poznać. Niestety reformy szkolne wykluczające obowiązek poznawania arcydzieł polskiej literatury w oryginale - zdają się przeczyć temu stanowisku i niszczyć suwerenność kulturową Polskiego Narodu. Nikomu, nawet państwu, tym mniej partiom politycznym, nie wolno niszczyć narodowej kultury. Jak można dzisiaj być Polakiem, czyli normalnym człowiekiem - osobą zrodzoną w polskiej rodzinie bez znajomości polskiej kultury artystycznej i religijnej? Musimy się bronić przeciw nienawiści - jaką się włącza do narodowej naszej kultury. Jeden z wybitnych emigracyjnych pisarzy pisał - i niech to będzie zakończeniem refleksji o obowiązku miłości Ojczyzny: "My, Polacy, choćbyśmy chcieli, nie potrafimy przestawić naszej mentalności na nienawiść, bo jej pierwiastków nie ma w naszej istocie. Zresztą, gdybyśmy byli tacy, jak nasi sąsiedzi, czy warto było, abyśmy byli?". - Toteż przeciw solidarności tamtych, musimy umacniać naszą narodową solidarność, którą w nas osłabiają sposoby myślenia, wciskające się w naszą kulturę. Miłować można - znając więc naród w jego istocie, wsłuchując się w mowę pokoleń - pisał Juliusz Słowacki:
"Panie, jeżeli zamkniesz słuch narodu
na próżno człowiek swe uszy natęża:
choćby miał siłę i odwagę męża, z niemiłowania umrze, tak jak z głodu".

o. prof. dr hab. Mieczysław A. Krąpiec OP, Nasz Dziennik - Instytut Edukacji Narodowej, 2002-03-30

powrot