Na rozpoczynajÄ…cym siÄ™ dziÅ› posiedzeniu Senat bÄ™dzie debatowaÅ‚ nad ratyfikacjÄ… Traktatu Karty Energetycznej. Dokument Å‚amie dotychczasowÄ… zasadÄ™ suwerennoÅ›ci energetycznej paÅ„stw, otwiera perspektywy globalizacji sektora energetycznego i eksploatacji paÅ„stw bogatych w surowce przez silne zachodnie organizmy gospodarcze. Sejm udzieliÅ‚ już zgody na ratyfikacjÄ™ Traktatu. Senackie Komisje Spraw Zagranicznych i Gospodarki Narodowej zarekomendujÄ… Izbie wyrażenie zgody na ratyfikacjÄ™

W wyniku kryzysu naftowego z początku lat 70. kraje wysoko rozwinięte zorientowały się, że podstawową przesłanką utrzymania przez nie wiodącej roli gospodarczej w świecie jest zagwarantowanie sobie ciągłości zaopatrzenia w energię, co nie jest możliwe bez zapanowania nad bazą surowcową innych krajów. Okazją przedefiniowania na arenie międzynarodowej dotychczasowej polityki energetycznej, opartej na zasadzie suwerenności i bezpieczeństwa energetycznego poszczególnych państw, stał się upadek tzw. bloku wschodniego. Przed ubogimi w surowce energetyczne państwami Europy Zachodniej otwarła się perspektywa pozyskania dla swych potrzeb zasobów surowcowych wschodniej części kontynentu.
Już w czerwcu 1990 r. premier Holandii Ruud Lubbers przy wsparciu innych szefów rządów rzucił dość przewrotną myśl, aby zamiast topić ogromną finansową pomoc międzynarodową w ówczesnym Związku Radzieckim, wspomóc jego sektor energetyczny. Jak chwytliwy był to pomysł, świadczy fakt, że już pół roku później idea ta uległa skrystalizowaniu. W grudniu 1991 r. z inicjatywy Komisji Wspólnot Europejskich 46 krajów podpisało tzw. Europejską Kartę Energetyczną - tj. deklarację o współpracy w energetyce, otwarciu swoich gospodarek na inwestycje zagraniczne w tym sektorze, zezwoleniu na wolny handel energią i współdziałaniu na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Natychmiast też rozpoczęły się negocjacje nad dokumentem międzynarodowym, który ubrałby owe intencje w szaty prawne, konkretne i wiążące dla sygnatariuszy.

Poszli za ciosem

Traktat Karty Energetycznej (TKE) podpisany został w grudniu 1994 r. w Lizbonie przez 51 krajów, w tym państwa Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej oraz Stany Zjednoczone, Japonię, Kanadę i Australię. Do tej pory ratyfikowany został przez 38 państw, w tym wszystkich członków Unii Europejskiej oraz kraje stowarzyszone, z wyjątkiem Polski. Nie ratyfikowała dotąd traktatu Rosja, choć znajduje się wśród jego sygnatariuszy.
Traktat ten jako pierwszy wielostronny dokument zawarty między Wschodem a Zachodem ma za zadanie stworzyć warunki dla pełnej w przyszłości globalizacji gospodarki światowej poprzez ograniczenie suwerenności poszczególnych krajów w dziedzinie energii. Jego treść jest efektem ścierania się interesów gospodarczych międzynarodowych koncernów z interesami państw narodowych.

Raj dla obcego kapitału

Traktat statuuje zasadę dostępu inwestorów do zasobów energetycznych państw, co oczywiście godzi w suwerenność państwową na własnym terytorium. Aby tę kolizję zasad złagodzić werbalnie, podkreślono w traktacie, iż przepis ten nie narusza zasady suwerenności. Państwo ma zachować, przynajmniej w teorii, prawo do decydowania o geografii poszukiwań oraz wpływać na poziom wydobycia.
Traktat zakłada narodowe traktowanie inwestorów zagranicznych, tzn., że państwo nie może wobec nich stosować większych wymagań, niż wobec inwestorów krajowych, nie może ograniczać ich praw do uzyskania licencji i koncesji na poszukiwania i eksploatację surowców, musi również udzielać im takich samych preferencji, np. gwarancji państwowych dla inwestycji. Inwestorzy uzyskują prawo do wysokich odszkodowań od państwa w razie wywłaszczenia lub strat spowodowanych konfliktem zbrojnym. Traktat przyznaje im także prawo do nieograniczonego transferu zysków za granicę. Chodzi tu zresztą nie tylko o zyski sensu stricto, ale o wszelkie przepływy finansowe, np. transfer kapitału zakładowego i zapasowego, przychodów, płatności kontraktowych, nie wypłaconych wynagrodzeń personelu, wpływów ze sprzedaży przedsiębiorstwa lub jego likwidacji, odszkodowań itp.
Kwestie udziału inwestorów obcych w prywatyzacji zostaną rozstrzygnięte w tzw. Traktacie Uzupełniającym, nad którym od pięciu lat toczą się międzynarodowe spory i nic nie zapowiada rychłego ich końca. Tak więc TKE nie zobowiązuje rządu do narodowego traktowania inwestorów zagranicznych w procesie prywatyzacji energetyki, w praktyce jednak traktat może być nadużywany jako argument na rzecz ponadnarodowej polityki prywatyzacyjnej.
W Traktacie Uzupełniającym znajdzie się też lista tzw. wyjątków od narodowego traktowania, obejmująca ustawy zawierające uregulowania różne dla inwestorów krajowych i zagranicznych (np. ustawa o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców). Wyjątki te mają być stopniowo eliminowane.

Państwo pod sąd

Fundamentem Traktatu jest zasada wolnego handlu energią i urządzeniami energetycznymi. W tej dziedzinie przepisy dokumentu zawierają odesłanie do rozwiązań Światowej Organizacji Handlu WTO, której Polska jest członkiem. Oznacza to, że postanowienia WTO w sprawach energii odnoszą się do wszystkich stron traktatu, także tych, które do WTO nie przystąpiły. W ramach traktatu będą uzgadniane postanowienia o zamrożeniu stawek celnych oraz opłat importowych i eksportowych na produkty energetyczne.
TKE ustanawia zasadę swobody tranzytu energii i surowców bez względu na ich pochodzenie i przeznaczenie. Nakłada przy tym na państwo zakaz stosowania dyskryminacyjnych cen oraz obowiązek nieprzerywania tranzytu nawet w wypadkach konfliktów zbrojnych, w których dany kraj jest zaangażowany. Sprawą nadal sporną jest natychmiastowe otwarcie dostępu stron trzecich do sieci przesyłowych (tzw. zasada TPA), choć postulat taki jest w traktacie zawarty.
Jednym z najważniejszych postanowień TKE jest oddanie spraw spornych między państwami oraz na linii państwo - inwestor do arbitrażu międzynarodowego. Polska złożyła w 1994 r. zastrzeżenie, że nie mogą być przekazane organom międzynarodowym te spory, które są już przedmiotem postępowania przed organami polskimi.
Właściwie wszystkie zapisy Traktatu Karty Energetycznej, mimo ratyfikacji przez pokaźną grupę państw, budzą nadal spory. Dotyczy to zwłaszcza obowiązku udostępniania własnych zasobów energetycznych, swobodnego dostępu stron trzecich do sieci oraz do wewnętrznych rynków energetycznych poszczególnych krajów, a także narodowego traktowania inwestorów zagranicznych. Wobec licznych kontrowersji wśród sygnatariuszy sam traktat unika ostrych sformułowań, wiadomo natomiast, że w przyszłości będzie obudowywany dokumentami uzupełniającymi, poprawkami, protokołami dodatkowymi, dla których tło stanowi globalizacja sektora energetycznego.

Rzeczywistość kontra złudzenia

Z punktu widzenia Polski Traktat nie może wywoływać entuzjazmu. Zwolennicy Traktatu - rząd oraz kluby UW - AWS - SLD - liczą na nowe zagraniczne technologie w energetyce, związane z tym obniżanie kosztów produkcji energii, zmniejszenie jej uciążliwości dla środowiska naturalnego. Wiele obiecują sobie po wprowadzeniu konkurencji w sektorze, spodziewając się obniżki cen energii. Liczą wreszcie na korzyści z odkrycia i eksploatacji przez zagraniczne koncerny złóż gazu ziemnego, na dochody z tranzytu itp.
Owszem, wszystko to byłoby do osiągnięcia, gdyby rzeczywiście u podstaw tej umowy międzynarodowej legł dobrze pojęty interes wszystkich jej sygnatariuszy. Ale tak nie jest. Traktat po prostu otwiera państwa Europy Środkowej i Wschodniej na ekspansję krajów wysoko rozwiniętych. Z punktu widzenia bogatego Zachodu likwiduje niebezpieczeństwo powstania energetycznej bariery rozwoju, natomiast z punktu widzenia krajów biednych, lecz zasobnych w surowce - zamyka drogę do odcinania kuponów od kapitału, który tkwi w ich ziemi i który stanowi szansę skoku gospodarczego w przyszłości. Przepisy traktatu o transferach finansowych nie pozostawiają co do tego złudzeń.

Unijna presja

Polskę jako kraj tranzytowy musi również niepokoić zasada swobodnego tranzytu nośników energii przez nasze terytorium przy jednoczesnej kontroli przez organy międzynarodowe opłat za tę usługę. Może się okazać, że straty z tego tytułu przewyższą dochody. Wydaje się też oczywiste, że ratyfikacja Traktatu spowoduje znacznie szybsze niż planowano zmniejszenie udziału węgla w produkcji energii i związane z tym koszty gospodarcze i społeczne, których nie zdołamy udźwignąć. Stanie przed nami zapewne problem budowy na naszym terytorium elektrowni atomowych i transportu materiałów radioaktywnych, a na to wszystko Polska jako państwo będzie mieć wpływ raczej znikomy.
Ochroną środowiska Traktat zajmuje się najmniej i w sposób bardzo liberalny, co wskazuje na niską rangę przypisywaną temu zagadnieniu. Brak stanowczych uregulowań traktatowych i osłabiona pozycja państwa jako dawcy prawa spowoduje, iż żadne zasady ekologii nie będą się liczyć w zderzeniu z presją ze strony koncernów na eksploatację bogactw i obniżanie kosztów. Na domiar złego traktat z góry poddaje strony arbitrażowi międzynarodowemu. Jest to milowy krok na drodze likwidacji państw jako suwerennych podmiotów na arenie międzynarodowej.
Jak wspomniano, na razie nie jest znany ostateczny kształt zobowiązań wynikających z TKE, ponieważ nie przyjęto dotąd Traktatu Uzupełniającego. Problemów jest więcej, jak choćby ten "drobiazg", że Rosja dotąd nie ratyfikowała dokumentu, na czym akurat nam bardzo powinno zależeć. Wszystko to przemawia na rzecz wstrzymania się na pewien czas z ratyfikacją dokumentu. Debata w Sejmie, uwieńczona pospieszną zgodą na ratyfikację, wcale nie rozwiała obaw, zwłaszcza że koronnym argumentem na rzecz ratyfikacji dokumentu okazały się... wymagania związane z negocjacjami naszego akcesu do Unii Europejskiej.

Malgorzata Goss, , 0000-00-00

powrot